Frå kode til materie

Våren 2023 kunngjorde Microsoft ein milliardinvestering i OpenAI, og ramma inn samarbeidet som eit sprang mot ein reinare, smartere og meir effektiv sivilisasjon. Bileta som fylgjer slike kunngjeringar, er alltid eteriske: lysande nevrale nettverk, vektlause datastraumar og algoritmar som dansar over friksjonsfrie digitale rom. Kunstig intelligens (KI), i Silicon Valley og medieøkosystemet deira sin dominerande tone, presenterer seg som avmaterialiseringa sitt høgdepunkt – ei teknologi so foredla, so reint kognitiv, at ho endeleg har flykta frå den skitne, entropiske verda av dampmaskinar, kolgruver og fabrikkgolv.

Denne artikkelen hevdar at slike framstillingar er ideologiske i den presise marxistiske tydinga: dei snur røynda på hovudet og fremstiller som immaterielt ein prosess som er djupt og avgjerande materielt. Treninga av GPT-4 er estimert til å ha nytta energi tilsvarande den årlege straumnyttinga til tusenvis av hushaldningar.1 Ein enkelt spørsmål til eit stort språkmodell krev om lag ti gonger så mykje straum som eit standard internett-søk.2 Microsoft sin vassforbruk auka med 34 prosent på eitt enkelt år – ein auke som deira eigen miljørapport direkte tilskreiv utbygginga av KI-infrastruktur.3 Dette er ikkje tilfeldige ineffektivitetar som ventar på teknisk justering; dei er strukturelle naudsyn for ein teknologi der det fysiske underlaget – halvleiarar, datasenter, kjølesystem og overføringsnett – er blant den mest ressurskrevjande infrastrukturen mennesket nokon gong har bygt.

Myten om digital avmaterialisering har ei lang historie. Sidan 1990-åra har teoretikarar for “informasjonsøkonomien” hevda at skiftet frå industri til tenester, og frå atom til bitar, ville kople økonomisk vekst frå materiell gjennomstrøyming.4 Framveksten av KI har gjeve denne tesa ei ny og meir kraftfull utgåve: viss tidlegare digitale teknologiar berre handsama informasjon, genererer KI – ifylgje argumentet – intelligens sjølv, ein ressurs som ikkje tømmer naturen, men som overskrid den. Dette er visjonen som livnar retorikken om “KI for klima”, “KI for berekraft” og det breiare kravet om at reknekraft kan erstatta naturressursar i å løyse den økologiske krisa.

Det teoretiske rammeverket som vert utvikla i denne artikkelen, utfordrar denne visjonen ved røtene. Eg trekk vekslar på den termodynamiske tradisjonen innanfor økologisk politisk økonomi, frå Nicholas Georgescu-Roegen sitt grunnleggjande The Entropy Law and the Economic Process til den økososialistiske syntesen utvikla av John Bellamy Foster og Brett Clark, for å argumentere for at framveksten av KI under kapitalismen ikkje er nokon overskriding av den materielle verda, men ei forsterking av kapitalen sitt entropiske tilhøve til jordkloden.5 Termodynamikken si andre lov er nådelaus i si universalitet: kvar avrekning er ein termodynamisk hending. Den nyttar seg av lågentropisk energi – ordna, nyttig, fri til å utføre arbeid – og returnerer høgentropisk avfall til biosfæren i form av varme, karbondioksid og nedbroten materie. Ingen algoritme, kor elegant ho enn er, kan oppheve denne lova. Spørsmålet er ikkje om KI produserer entropi, men kor mykje, i kva fart, og kva økosystem som tek konsekvensane.

Karl Marx forstod produksjon som ein metabolsk prosess – ein kontinuerleg utveksling mellom menneskesamfunn og naturen, mediert av arbeid og teknologi. I Kapitalen observerte han at maskineri ikkje skaper energi, men omformar og overfører naturkreftene som ligg i det, og at denne omforminga alltid inneber forbruk av naturleg substans.6 Det han ikkje kunne sjå føre seg, var ei form for kapitalakkumulasjon der den fremste produktive krafta er reknekraft, og der dei termodynamiske krava til denne krafta vil leggje eit eineståande press på planeten sine energisystem, ferskvassreservar og klimastabilitet. Framveksta av KI konfronterer oss med naudsynet av å utvide Marx sin stoffskifte-analyse til det digitale domenet.

Akkumulasjonen sin dynamikk – KI som ein høgentropisk motor

Den økologiske krisa til KI er ikkje, i fyrste omgang, eit termodynamisk problem. Det er eit sosialt og historisk eit. Dei særskilde prosessane som skaper KI sin økologiske byrde – våpenkappløpet mellom eit fåtal teknologimonopol, imperativet om å skalere reknekapasitet utan omsyn til samfunnsnytte, og den systematiske eksternaliseringa av økologiske kostnader til samfunn og økosystem i det globale sør – er produkt av ei særskild historisk danning: kapitalismen i sin monopol-digitale fase. Termodynamikk forårsakar ikkje desse prosessane; den registrerer konsekvensane deira. Termodynamikken si andre lov seier at kvar avrekning forringar energi. Den seier ikkje kvifor avrekninga er organisert på denne skalaen, i denne farten, for desse føremåla, og på kven si bekostning. Til det treng vi ei sosial og historisk analyse. Det som det termodynamiske rammeverket gjev, og som gjer det uunnverleg, er ei presis forklaring på kvifor den økologiske skaden som desse sosiale prosessane skaper, ikkje er tilfeldig, men strukturell, ikkje korrigerbar med effektivitetsforbetringar, men sjølvforsterkande, og ikkje reversibel gjennom marknadsmekanismar, men permanent.

For å forstå kvifor KI er termodynamisk kostbar på ein strukturelt naudsynt, heller enn tilfeldig, måte, er det avgjerande å granske tilhøvet mellom avrekningsskalering, kapitalakkumulasjon og energiforbruk. Dette tilhøvet er styrt av dynamikkar som gjer at den økologiske byrda til KI under kapitalismen ikkje berre er stor, men sjølvforsterkande og ekspansiv.

Det fysiske grunnlaget for KI-avrekning er handsaminga av store mengder numeriske operasjonar – multiplikasjonar, addisjonar og samanlikningar – utførte av spesialisert maskinvare i svimlande fart. Energien som trengst for å utføre desse operasjonane, er ikkje uviktig. Emma Strubell, Ananya Ganesh og Andrew McCallum si banebrytande studie frå 2019 rekna ut at trening av ein einaste stor språkmodell med nevral arkitektursøk produserer karbondioksidutslepp samanliknbare med dei samla utsleppa over levetida til fem gjennomsnittlege USA-bilar.7 Seinare modellgenerasjonar har vore monaleg større. Medan teknologiselskapa har nekta å publisere fullstendige energital for dei nyaste systema sine, tyder uavhengige analysar på at trening av fremste modellar, slik som GPT-4, nytta energi i ei storleiksorden på titals gigawattimar, nok til å forsyne ein liten by i veker.8

Tilhøvet mellom modellskala og avrekningsbehov er ikkje lineært, men overlineært. Forsking på skaleringslover for store språkmodellar har fastslått at modellprestasjon skalerer om lag som ein potensfunksjon av produktet av modellparametrar og treningsdata.9 Dette tyder at gradvise forbetringar i modellkapasitet krev urimeleg stor auke i avrekningsinvestering. For å forbetre ein modell sin prestasjon med ein fast prosent, må avrekningsbudsjettet – og dermed energiforbruket – auke med ein vesentleg større prosent. Dette er det termodynamiske uttrykket for avtakande utbytte: etter kvart som fremste KI-system nærmar seg grensene for prestasjon på oppgåver, krev kvar ekstra eining av kapasitetsutvinning eksponentielt meir energiinnsats. Den entropiske kostnaden for intelligens, under noverande teknologiske paradigme, veks raskare enn intelligensen sjølv.

Denne dynamikken vert ytterlegare forsterka av kapitalakkumulasjonen sin logikk. KI-industrien er organisert kring eit lite tal store selskap – Google, Microsoft, Amazon, Meta og deira kinesiske motstykke – der konkurranseposisjonen deira er avhengig av å oppretthalde algoritmisk overtak. I denne samanhenga er reknekapasitet ikkje berre ein produksjonsfaktor, men ein strategisk ressurs: selskapet med større rekneressursar kan trene større modellar, tiltrekkje fleire nyttarar, og samle meir data, og dermed styrkje marknadsdominansen sin. Dette skaper det ein kunne kalle eit avrekningsmessig våpenkappløp, der kvart selskap er tvinga til å utvide KI-infrastrukturen sin, ikkje fordi den marginale samfunnsnytta av ytterlegare avrekning rettferdiggjer marginalkostnaden, men fordi konkurranselogikken i kapitalakkumulasjonen gjer sjølvavgrensing jamgodt med marknadsavgang.10 Eit einskild selskap kan ikkje friviljug avgrense energiforbruket sitt utan å gje tapt for konkurrentane. Resultatet er ein kollektiv handlingsvikt av historiske dimensjonar: heile industrien utvidar energifotavtrykket sitt langt utover det noka rasjonell vurdering av samfunnsbehov ville tilseie.

Mekanismen som denne dynamikken verkar gjennom, vert belyst av Jevons-paradokset, fyrst identifisert av den engelske økonomen William Stanley Jevons i analysen hans av britisk kolforbruk frå 1865. Jevons observerte at forbetringar i effektiviteten til dampmaskiner – reduksjonar i mengda kol som krevst for å utføre ei gjeven arbeidseining – ikkje reduserte det totale kolforbruket, men akselererte det, fordi lågare energikostnader stimulerte til utviding av energiintensiv økonomisk aktivitet.11 Paradokset er ikkje eit særtrekk ved viktoriansk politisk økonomi; det er eit strukturelt trekk ved kapitalakkumulasjon, verksamt overalt der effektivitetsgevinstar senkar kostnaden for ein ressurs og dermed stimulerer etterspurnaden etter han.

I KI-sektoren verkar Jevons-paradokset med særleg styrke. Etterfølgjande generasjonar av KI-brikker – frå NVIDIA sin A100 til H100 til Blackwell-arkitekturar – har gjeve dramatiske forbetringar i avrekningsmessig effektivitet, målt i operasjonar per watt. Likevel har det totale energiforbruket til KI-infrastrukturen stige jamt og bratt, fordi effektivitetsgevinstane har redusert kostnaden for KI-avrekning, stimulert til spreing av KI-applikasjonar, utvida volumet av slutningsoperasjonar, og akselerert utviklinga av stadig større modellar. OpenAI sin eigen analyse fann at avrekningskrava til fremste KI-trening dobla seg om lag kvart 3,4. månad mellom 2012 og 2018 – ein vekstrate langt over effektivitetsforbetringane som maskinvareframsteg gav.12 Det internasjonale energibyrået utrekna i 2024 at straumforbruket til datasenter kunne overstige 1 000 terawattimar årleg innan 2026, om lag tilsvarande heile Japan sin nasjonale straumetterspurnad.13

Det er desse konkrete sosiale og historiske prosessane – monopolvåpenkappløpet, Jevons-dynamikken og den strukturelle umoglegheita av frivillig avgrensing under konkurransebasert akkumulasjon – som termodynamikken registrerer, men ikkje åleine kan forklare. Ilya Prigogine sin likevektstermodynamikk, mest fullstendig utvikla i Order Out of Chaos, gjev den konseptuelle brua mellom kapitalen sin sosiale logikk og dei fysiske konsekvensane hans.14 Prigogine viste at komplekse system som er langt frå termodynamisk likevekt – såkalla dissipative strukturar – opprettheld den indre ordenen sin ved kontinuerleg å importere lågentropisk energi frå omgjevnadene og eksportere høgentropisk avfall. Den levande cella, orkanen og flammen er alle dissipative strukturar i denne forstanden: dei opprettheld den indre kompleksiteten sin på kostnad av auka entropi i omgjevnadene. Men Prigogine sin djupare innsikt, og den mest konsekvente for noverande føremål, er at prosessane som driv dissipative strukturar langt frå likevekt, er ikkje-reversible. Entropien som vert generert i omgievnadene, kan ikkje vinnast attende; forringinga av miljøet er permanent. Denne irreversibiliteten er ikkje ein bieffekt av ineffektivitet, det er den termodynamiske signaturen til dissipative prosessar sjølv.

Det kapitalistiske KI-komplekset er ein dissipativ struktur av dette slaget, men ein der skala, vekstrate og irreversibilitet ikkje er bestemt av naturlege dynamikkar, men av imperativa i kapitalakkumulasjonen. Han opprettheld den indre ordenen til bedriftsprofitt, algoritmisk optimalisering og marknadsdominans ved kontinuerleg å tappe biosfæren sine lågentropiske lager – fossilt brennstoff, ferskvatn og mineralmalmar – og returnere dei som høgentropisk avfall: karbondioksid, termisk forureining og elektronisk avfall. Karbondioksidet som vert sleppt ut frå datasenter, samlar seg i atmosfæren over tidsskalaer på hundreår. Grunnvassmagasina som vert tappa av kjølesystem, fyllast opp over tidsskalaer på tusenår, om i det heile. Økosystema som vert forstyrra av mineralutvinning i Kongobassenget eller Atacama-ørkenen, vender ikkje attende til tidlegare tilstandar då gruvene stengjer. Det kapitalismen gjer, gjennom den konkurransebaserte logikken i KI-akkumulasjonen, er å drive desse dissipative prosessane i ein fart og på ein skala som overveldar den regenerative kapasiteten til naturlege system, og låser fast økologisk skade som inga framtidig teknisk løysing kan gjere om. Algoritmen sin orden er kjøpt til prisen av permanent uorden i atmosfæren, vassdraget og jordsmonnet.

Dette rammeverket lèt oss sjå det forteljinga til teknologiske optimistar skjuler: at “intelligensen” som KI-system produserer, ikkje er ei gratis gåve frå informasjonsteknologien, men eit termodynamisk produkt, utvunne frå naturen til ein kostnad som marknaden systematisk mislukkast i å registrere. Dei finansielle rekneskapa til teknologiselskapa registrerer inntektene som KI-tenester genererer; dei registrerer ikkje den entropiske byrda som energi- og materialstraumane pålegg økosystem, samfunn og klimasystem. Dette er ikkje ein rekneskapsfeil, men eit strukturelt trekk ved kapitalismen sitt høve til naturen – det Foster, Clark og Richard York har kalla “det økologiske brotet”: den systematiske separasjonen av produksjonskostnadene frå stadene og subjekta som ber dei.15

Ei ytterlegare side ved den termodynamiske analysen gjeld tilhøvet mellom KI-trening og KI-slutning [AI inference]. Trening, prosessen med å optimalisere ein modell sine parameterar på store datasett, er avrekningsintensiv, men skjer éin gong. Slutning, prosessen med å køyre ein trent modell for å generere utdata, er individuelt mindre intensiv, men skjer kontinuerleg, milliardar av gonger om dagen, på tvers av den globale utrullinga av KI-system. Etter kvart som KI vert integrert i søkemotorar, produktivitetsprogramvare, helsediagnostikk, juridisk forsking, finansanalyse og militære målsettingssystem, veks den samla energietterspurnaden til slutning i takt med utrullingsskalaen. Goldman Sachs Research estimerte at energietterspurnaden til KI-slutning kan overstige trening innan dette tiåret, etter kvart som utrullinga ekspanderer.16 Dette tyder at den økologiske byrda til KI ikkje er ein eingongskostnad ved å byggje systemet, men ein kontinuerleg og veksande skatt på planeten sine energi- og vassbudsjettar – ein skatt med ein sats som aukar med kvar ny applikasjon, kvar ny nyttar, og kvar ny runde med kapitalakkumulasjon i KI-sektoren.

Biletet som teiknar seg, er eitt der den økologiske krisa til KI ikkje vert produsert av termodynamikken som sådan, men av dei særskilde sosiale og historiske prosessane i kapitalakkumulasjonen – våpenkappløpet, Jevons-dynamikken og den systematiske eksternaliseringa av økologiske kostnader – som saman driv dissipative prosessar av Prigoginsk irreversibilitet på ein planetarisk skala. Entropi er målinga av skaden; kapitalakkumulasjon er årsaka.

Energibrotet: Straum, vatn og mineralutvinning

Den termodynamiske analysen i førre del etablerer den strukturelle logikken i KI sine energikrav. Denne delen granskar den materielle røynda av desse krava på tvers av tre dimensjonar: straum, vatn og kritiske mineral. Saman utgjer desse tre utvinningsvektorane det vi kan kalle, i tråde med Foster og Clark sitt omgrep om brotet i stoffskiftet, eit “energibrot” spesifikt for digitalalderen: ein systematisk forstyrring av det metabolske tilhøvet mellom menneskelege teknologiske system og naturlege syklusar som opprettheld dei, mediert av dei romlege og sosiale ulikskapane i global kapitalisme.17

Straum: Nettet under press

Den mest beinveges synlege sida av KI sitt økologiske fotavtrykk er etterspurnaden etter straum. Datasenter – den fysiske infrastrukturen til KI, som huser tenarane som trener modellar og handsamar slutningsførespurnader – er blant dei mest straumintensive anlegga i moderne økonomi. Eit stort hyperskala-datasenter av den typen som Google, Microsoft eller Amazon driv, kan forbruke mellom 100 og 500 megawatt straum kontinuerleg – samanliknbart med straumetterspurnaden til ein mellomstor by. Utbygginga av KI har dramatisk akselerert bygginga av slike anlegg. Microsoft åleine kunngjorde i 2024 planar om å investere 100 milliardar dollar i ny datasenterinfrastruktur globalt, med tilsvarande forpliktingar frå Google, Amazon og Meta.18

Skalaen i denne utbygginga legg eit akutt press på straumnett i regionar der bygging av datasenter er konsentrert. I Nord-Virginia, som hyser den største konsentrasjonen av datasenter i verda, har nettsjefar åtvara om at planlagd vekst av datasenter truar å overgå regionen si straumproduksjons- og overføringskapasitet, noko som potensielt krev bygging av ny fossil straumproduksjon for å møte etterspurnaden.19 I Irland står datasenter allereie for om lag 21 prosent av den totale nasjonale straumforbruken – eit tal som den nasjonale nettsjefen anslår kan stige til 32 prosent innan 2031, og fortrenge fornybar energikapasitet meint for avkarbonisering av hushald og industri.20 I Singapore innførte styresmaktene eit moratorium for ny utbygging av datasenter mellom 2019 og 2022, med å syne til energiavgrensingar, før dei oppheva det under press frå teknologiselskapa.

Tilhøvet mellom KI sin straumetterspurnad og energiomstillinga er fullt av motseiingar. Teknologiselskapa har gjort høgprofilerte forpliktingar til å drive verksemda si med fornybar energi, og har investert monaleg i straumkjøpsavtaler for vind- og solstraum. Men desse forpliktingane vert systematisk undergravne av tre strukturelle dynamikkar. Fyrst: den tidsmessige mismatchen mellom tilgjengeleg fornybar energi – som er varierande, avhengig av vind- og soltilhøve – og datasenter-etterspurnad, som er kontinuerleg og ikkje kan avbrytast, tyder at straumkjøpsavtalar for fornybar energi ofte ikkje svarar til faktiske straumforbruksmønster. Straumen som flyt gjennom datasenter-kretsar på eit gjeve tidspunkt, kan vere generert av naturgass, kol eller atomkraft, uavhengig av kva fornybarkontraktar selskapet har signert.21

For det andre, og meir grunnleggjande, veks KI-straumetterspurnaden raskare enn utbygginga av fornybar energikapasitet. Ein analyse frå 2024 av Det internasjonale energibyrået fann at prosjektert datasenter-straumvekst ville forbruke ein monaleg del av ny fornybar produksjon i fleire store marknader, og effektivt fortrenge avkarbonisering i andre sektorar.22 Å byggje fornybar kapasitet for å drive KI, aukar ikkje den reine energitilgangen som er tilgjengeleg for den breiare økonomien; det absorberer rein energi som elles ville fortrengt fossilt brennstoff andre stader.

For det tredje har pålitelegskapskrava [reliability demands] til KI-infrastruktur drive teknologiselskapa til å søke langsiktige kontraktar for straumproduksjon frå naturgass. Microsoft sin avtale med Constellation Energy om å opne opp at atomreaktoren ved Three Mile Island fekk mykje merksemd, men mindre merka var det breiare mønsteret av teknologiselskap som signerer kapasitetsavtaler med gassdrivne generatorar for å garantere fast straumforsyning.23 Den økologiske logikken er eintydig: utbygginga av KI forlenger direkte den økonomiske levetida til fossil infrastruktur, og låser fast karbonutslepp i tiår framover.

Vatn: Det skjulte stoffskiftet

Om straum er det synlege ansiktet til KI sine økologiske krav, er vatn det skjulte stoffskiftet. Datasenter krev store mengder ferskvatn til kjøling, anten gjennom direkte fordampingskjølesystem som forbruker vatn som damp, eller gjennom kjøling av termoelektriske kraftstasjonar som leverer straumen deira. Denne vassetterspurnaden er strukturelt usynleg i dei fleste offentlege rekneskapar over KI sin miljøverknad, men ho representerer ein av dei mest alvorlege og lokalt akutte sidene av teknologien sitt økologiske fotavtrykk.

Pengfei Li og kollegaer si studie frå 2023 gav dei fyrste systematiske estimata av KI sin vassforbruk, og rekna ut at trening av GPT-3 kravde om lag 700 000 liter ferskvatn – nok til å produsere 370 BMW-bilar eller 320 Tesla-elbilar.24 For slutning er biletet tilsvarande slåande: studien estimerte at ein samtale på mellom tjue og femti spørsmål med ChatGPT forbruker om lag 500 milliliter vatn. Multiplisert med millionar av daglege nyttarar, representerer dette ein samla ferskvatnetterspurnad av uvanleg skala.

Bedriftsrapporteringa stadfestar trenden. Microsoft sin miljørapport for 2022 avslørte ein auke i globalt vassforbruk på 34 prosent frå år til år, og tilskreiv auken direkte til utbygging av KI-infrastruktur.25 Google rapporterte ein auke i vassforbruk på 20 prosent over same periode.26 Dette er ikkje marginale svingingar; dei representerer eit strukturelt skifte i teknologisektoren sine ferskvatnskrav, direkte drive av skaleringa av KI-system.

Geografien til dette vassforbruket er ikkje nøytral. Datasenter vert ofte plasserte i regionar valde for billig land, gunstige skatteordningar og klimatiske tilhøve eigna for kjøling – kriterium som jamleg fører teknologiselskapa til å lokalisere seg i område med eksisterande eller framveksande vassmangel. I USA sitt sørvest konkurrerer datasenter om vatn med jordbruk og kommunale system i ein region som allereie står overfor alvorleg tørke forsterka av klimaendringar. I Chile har teknologiselskap etablert dataseranlegg i og nær Atacama-regionen, og tappa på vassressursar i eit av verda sine tørraste økosystem – ressursar som dei urfolkelege Atacameño-samfunna og småbønder er avhengige av for overleving.27 I delstatane Telangana og Andhra Pradesh i India har foreslåtte dataserparkar møtt lokal motstand over bekymringar for grunnvassuttømming i område som allereie opplever jordbruksmessig vassmangel.

Dette romlege mønsteret gjenproduserer, i det spesifikke domenet til digital infrastruktur, den breiare logikken i det Rob Nixon kallar “langsam vald” – den gradvise, spreidde og tidsmessig forseinka forma for økologisk skade som ikkje vert registrert som hendingar i media eller politiske system dominert av dramatiske, momentane katastrofar.28 Uttømminga av eit regionalt grunnvassmagasin gjennom dataser-kjøleoperasjonar skjer over år og tiår, og rammar samfunn der vassutryggleiken allereie er kronisk og den politiske røysta er avgrensa. Det skapar ikkje overskrifter. Det kjem ikkje fram i berekraftsrapportane til teknologiselskapa. Men det er materielt røynleg, termodynamisk naudsynt og strukturelt bestemt av den konkurransebaserte logikken i KI-akkumulasjonen.

Mineral: Den utvinnande grunnmuren

Den tredje sida av KI sitt energibrot er den utvinnande grunnmuren til maskinvaren. Halvleiarane, tenarane, lagringssystema og nettverksutstyret som utgjer KI-infrastrukturen, krev eit komplekst spekter av kritiske mineral – litium, kobolt, tantal, neodym, dysprosium, indium, gallium og andre – der utvinninga inneber alvorleg og konsentrert økologisk skade, i overdriven grad boren av samfunn i det globale sør.

Geografien til kritisk mineralutvinning fell nesten nøyaktig saman med geografien til historisk kolonial utvinning. Den demokratiske republikken Kongo leverer om lag 70 prosent av global koboltproduksjon, mykje av det frå handverksgruver som opererer under tilhøve med alvorleg miljøforringing og arbeidareksploitering, inkludert utbreidd nytting av barnearbeid.29 Bolivia, Chile og Argentina – “litium-triangelet” – har fleirtalet av globale litiumreservar, og utvinninga deira inneber tømming av salthaldige grunnvassmagasin i høgfjellsøkosystem av særleg økologisk sensitivitet. Sjeldne jordartar, essensielle for permanente magnetar nytta i dataser-kjølevifter og kraftsytem, er konsentrerte i Kina, Myanmar og den demokratiske republikken Kongo, med foredlingsoperasjonar som genererer radioaktive og giftige avfallsstraumar.

Akselerasjonen av KI-maskinvareutvikling forsterkar desse utvinningspressa gjennom logikken i planlagt forelding. Dei konkurransebaserte dynamikkane i KI-våpenkappløpet krev at teknologiselskapa kontinuerleg oppgraderer maskinvaren – erstattar tidlegare generasjonar av GPU-ar og spesialbygde KI-akseleratorar med nyare, meir kraftfulle modellar på syklusar på to til tre år. Dette genererer enorme mengder elektronisk avfall: kasserte tenarar, GPU-ar, minnemodular og nettverksutstyr som inneheld giftige materiale som bly, kvikksølv, kadmium og bromerte flammehemmarar. Global e-avfallsgenerering nådde 62 millionar tonn i 2022, og er venta å vekse til 82 millionar tonn innan 2030.30 Ein monaleg del av dette avfallet vert eksportert, ofte i strid med Basel-konvensjonen, til foredlingsanlegg i Vest-Afrika, Sør-Asia og Søraust-Asia, der det vert handsama under tilhøve med alvorleg helse- og miljørisiko.

Omgrepet om ulik økologisk utveksling har ei lang og omstridd historie, forankra i den breiare ulik utveksling-tradisjonen og den marxistiske kritikken av imperialisme. Med utgangspunkt i denne rike intellektuelle ættelinja – som strekkjer seg frå klassiske imperialisme-teoriar gjennom avhengigheitsteori og verdssystemanalyse – har forskarar gradvis innlemma økologiske dimensjonar i analysen av nord-sør-asymmetriar.31 Clark og Foster sitt bidrag til dette rammeverket er grunnlagt i kritikken av økologisk imperialisme: erkjennelsen av at det metabolske tilhøvet mellom det globale nord og det globale sør ikkje berre er ein økonomisk asymmetri, men ein økologisk ein, der periferien absorberer miljøkostnadene ved kjerne-akkumulasjon.32 Dette rammeverket gjev det teoretiske grunnlaget for å forstå den globale politiske økonomien i KI sin materielle metabolisme.

Desse tre utvinningsvektorane – straum, vatn og mineral – er ikkje uavhengige; dei er samanvevne sider av eit enkelt metabolsk system organisert av imperativa i kapitalakkumulasjonen. Datasenter krev straum, som krev strauminfrastruktur, som igjen krev mineral og vatn. Kjølesystem treng vatn, som konkurrerer med jordbruk og kommunal forsyning, og rammar matsystem og menneskehelse. Maskinvareproduksjon krev mineral, og mineralutvinning genererer avfall som skapar ytterlegare økologisk skade. Energibrotet til KI er ikkje eit enkelt brot i naturen sitt stoffskifte, men ein kaskade av forstyrringar på tvers av fleire økologiske system, koordinert av kapitalen si usynlege hand og gjort usynleg av det ideologiske apparatet for digital avmaterialisering.

Kapitalen sine termodynamiske grenser

Det materielle materialet samla i førre del peikar utover skalaen til krisa, mot strukturen hennar. Det empiriske materialet om straumetterspurnad, vassuttømming og mineralutvinning avdekkjer ikkje ei rekkje uavhengige marknadssvikt, men ein einaste systemisk logikk – ein som krev teoretisk, ikkje berre teknisk, forklaring.

Den økologiske krisa som KI-kapitalismen skapar, er ikkje reduserbar til eit problem med stigande produksjonskostnader eller tilbodssidige avgrensingar på akkumulasjon. Han representerer heller eit systematisk åtak på den regenerative kapasiteten til naturen sjølv. Som Foster har argumentert, er kapitalismen sitt tilhøve til naturen definert av ein strukturell antagonisme: logikken i endelaust akkumulasjon er uforeinleg med dei endelige regenerative grensene til naturlege system.33 Kapital utnyttar ikkje berre naturen som ein produksjonsbetingelse; den bryt med stoffskifte-syklusane og tilhøva der naturen reproduserer seg sjølv. Paul Burkett djupnar denne analysen ved å hente frå Marx ein naturoppfatning som nektar reduksjon til instrumentell verdi.34 Naturlege system har nyttverdiar som er irreduserbare til rolla deira i produksjonsprosessen, og kapitalismen sin systematiske øydelegging av desse nyttverdiane – omdanninga av levande økosystem til innsatsfaktorar og avfallsmottakarar – utgjer ei økologisk krise i vidaste forstand: ikkje ei krise for lønsemd, men ei krise for dei biofysiske vilkåra for livet sjølv.

KI-økonomien representerer ei akutt forsterking av denne dynamikken. Datasentera, kjølesystema og mineralskjedene som opprettheld infrastrukturen til KI, tappar ikkje berre naturressursar i økonomen si tyding av å heve innsatskostnadane. Dei deltek i ei kumulativ og i stor grad irreversibel forringing av vassystem, energiekologiar og utvinningslandskap som både menneskeleg og ikkje-menneskeleg liv er avhengig av. Denne forringinga kjem ikkje fram i balanserekneskapa til teknologiselskapa, ikkje fordi ho er økonomisk marginal, men fordi kapitalen sitt rekneskapssystem er strukturelt ute av stand til å registrere øydelegginga av verdiar som aldri vart varegjorde. Den økologiske krisa til KI er difor ikkje ein marknadssvikt som ventar på ein marknadskorreksjon; ho er eit uttrykk for det kapitalismen gjer med naturen når han opererer utan grenser.

Det dominerande svaret på denne motsetninga innanfor rammene av kapitalistisk styring er diskursen om grøn KI og berekraftig databehandling – påstanden om at den økologiske krisa til KI kan løysast gjennom teknologisk innovasjon, marknadsmekanismar og frivillige bedriftsforpliktingar. Dette svaret fortener seriøs analytisk merksemd, ikkje fordi det er overtydande, men fordi forståinga av svikten belyser den strukturelle karakteren av problemet.

Den grøne KI-diskursen kviler på tre påstandar: at fornybar energi kan dekke KI sine straumkrav utan netto økologisk skade; at effektivitetsforbetringar i maskinvare vil redusere den økologiske kostnaden for avrekning per eining tilstrekkeleg til å gjere opp for vekst i total etterspurnad; og at KI sjølv vil generere miljømessige fordelar – gjennom klimamodellering, energioptimalisering og materialvitskap – som vil gjere opp for dei økologiske kostnadane. Kvar av desse påstandane vert undergravde av dei strukturelle dynamikkane i kapitalakkumulasjonen.

Påstanden om fornybar energi sviktar, som nemnt ovanfor, fordi KI sin straumetterspurnad veks raskare enn fornybar kapasitet, fordi tidsmessige mistilhøve mellom fornybar tilførsel og datasenter-etterspurnad krev fossilt bennstoff som reserveløysing, og fordi teknologiselskapa aktivt inngår avtalar om gasskraftkapasitet for å sikre pålitelegskap. Effektivitetspåstanden sviktar på grunn av Jevons-paradokset: forbetringar i maskinvare-effektivitet senkar kostnaden for avrekning og stimulerer dermed større etterspurnad, og produserer høgare totalt energiforbruk heller enn lågare. Netto-nytte-påstanden sviktar fordi han behandlar KI sine økologiske kostnader og fordelar som samanliknbare og omsetjande, medan kostnadene i røynda er konsentrerte, lokale og borne av sårbare samfunn, medan fordelane er diffuse, spekulative og tileigna av aksjonærar og forbrukarar i rike land. Det finst ingen marknadsmekanisme som kan aggregere desse asymmetrisk fordelte verknadene til ei rasjonell samfunnsrekneskap.35

Karbonkompensasjons- og netto-null-forpliktingsmekanismane som teknologiselskapa nyttar til å styre offentleg økologisk rekneskap, er gjenstand for tilsvarande kritikkar. Karbonkompensasjonar – betalingar til prosjekt som hevdar å redusere utslepp andre stader, for å kompensere for eige utslepp – er plaga av problem med tillegg, varigheit og verifisering som gjer mange av dei økologisk fiktive.36 Netto-null-forpliktingar som i monaleg grad er avhengige av kompensasjonar heller enn absolutte utsleppsreduksjonar, er i termodynamiske termar rekneskapsmanøvrar heller enn fysiske inngrep: dei reduserer ikkje entropien som datasenter-operasjonar genererer; dei kjøper krav på entropireduksjon andre stader, som mange ikkje materialiserer seg. Som Clark og York har synt i analysen av karbonstoffskifte, er det biosfæriske brotet som fossil kapitalisme skapar, ikkje ein eksternalitet som skal prissetjast og forvaltast, men eit strukturelt trekk ved kapitalen sitt tilhøve til karbonsyklusen – eit tilhøve som utbygginga av KI-infrastruktur no djupnar og akselererer.37

Ein meir grunnleggjande kritikk gjeld tilhøvet mellom effektivitet og skala. Historia til industrikapitalismen er ei historie om effektivitetsforbetringar som konsekvent er blitt overvelda av skala-utviding, ei historie som Georgescu-Roegen analyserte som den uunngåelege konsekvensen av å nytte termodynamisk innsikt på eit økonomisk system organisert kring uavgrensa vekst.38 Det finst ingen effektivitetsforbetring, uansett kor dramatisk, som kan gjere eit eksponentielt veksande system berekraftig på ein endelig planet med eit fast entropibudsjett. Spørsmålet er ikkje om KI kan gjerast meir effektiv – det kan han, og forbetringane er røynlege – men om effektivitetsforbetringar kan overgå veksten i etterspurnad driven av konkurransebasert akkumulasjon. Evidensen frå det siste tiåret tyder på at dei ikkje kan. Den termodynamiske logikken i kapitalakkumulasjonen gjev den strukturelle grunnen til kvifor.

Dette bringar oss til det vi kan kalle kapitalen sin termodynamiske grense: punktet der entropien som kapitalakkumulasjon genererer, overstig biosfæren si evne til å absorbere den utan katastrofal forstyrring av systema – klima, hydrologi, biologisk mangfald og jordfruktbarheit – som menneskeleg sivilisasjon er avhengig av. Denne grensa er ikkje ein presis terskel som kan identifiserast på førehand; det er ein sone med djupnande krise, allereie overskriden i fleire dimensjonar (atmosfærisk karbonkonsentrasjon, ferskvatnuttømming og tap av biologisk mangfald) og nærma seg i andre. Utbygginga av KI under noverande kapitalakkumulasjonsregime flyttar ikkje sivilisasjonen bort frå denne grensa, men mot den, i akselererande fart.

Den politiske økonomien i denne utviklingsbana er klar. Kostnadene ved å nærme seg kapitalen sin termodynamiske grense blir ikkje borne av dei som driv akkumulasjonen, det vil seie aksjonærane, leiarane og institusjonelle investorer i teknologiselskapa hvis konkurransedynamikk avgjer farten i KI-utbygginga. Dei blir borne av samfunn i vass-stressa regionar der grunnvassmagasina vert tappa av datasenter-kjøling, av arbeidarar i handverksgruver der helsa vert øydelagd av mineralutvinning, av befolkningar i klimasårbare land der mattryggleiken vert truga av karbonutslepp, og av framtidige generasjonar som vil arve ein planet med redusert kapasitet for økologisk sjølvregulering. Dette er entropien sin politiske økonomi: privatisering av fordelane ved lågentropisk forbruk og sosialisering av kostnadene ved høgentropisk avfall.39

Inga teknisk innovasjon kan løyse denne politiske økonomien, fordi det ikkje er eit teknisk problem. Det er eit maktproblem – med kven som kontrollerer midla for rekning [the means of camputation], kven som bestemmer føremåla som reknekapasitet vert nytta for, og kven som ber dei økologiske kostnadene ved den nyttinga. Å handtere det krev ikkje betre algoritmar eller meir effektive brikker, men ei fundamental omdanning av dei sosiale produksjonstilhøva i den digitale økonomien. Kort sagt: Vi treng ein politikk som svarar på dei termodynamiske innsatsfaktorane – slik dei spelar seg ut, her og no.

Avslutning

Den sosiale og historiske analysen utvikla i denne artikkelen fører til ei slutning som den dominerande diskursen om KI og berekraft systematisk unngår: den økologiske krisa til KI er ikkje eit problem med utilstrekkeleg innovasjon eller utilstrekkeleg bedriftsansvar, men eit strukturelt uttrykk for kapitalismen si uløyslege spenning med planeten sine biofysiske grenser. Dei særskilde prosessane som driv denne krisa – monopolvåpenkappløpet, Jevons-dynamikken og den systematiske forflyttinga av økologiske kostnader til det globale sør – er ikkje tekniske feil som ventar på ingeniørløysingar. Dei er dei normale operasjonane til kapitalakkumulasjon i sin monopol-digitale fase, registrert i termodynamiske termar som dissipative prosessar av prigoginsk irreversibilitet: permanente, aukande, og utanfor rekkevidda til marknadskorreksjon.

Den økososialistiske tradisjonen tilbyr det teoretisk mest samanhengande utgangspunktet for eit alternativ. Som Foster har argumentert, kan det brotet i stoffskiftet mellom kapital og natur ikkje reparerast innanfor den institusjonelle ramma til kapitalismen sjølv; det krev ein fundamental omorganisering av dei sosiale produksjonstilhøva – ein som underordnar akkumulasjonen sine imperativ til naturen sine regenerative grenser. Ein økososialistisk logikk for databehandling ville kvile på tre grunnleggjande forpliktingar. Fyrst: demokratisk kontroll over avrekningsinfrastruktur: datasenter, KI-plattformer og netta som koplar dei saman, utgjer kritisk sosial infrastruktur hvis styring ikkje kan overlatast til dei konkurransebaserte imperativa i privat kapital. Som straumnett og vassystem krev dei demokratisk ansvar: former for sosial kontroll som gjer at samfunn kan bestemme føremåla som reknekapasitet vert nytta til, og vilkåra for fordeling av dei økologiske kostnadene. For det andre: ei omorientering av forskings- og utviklingsprioriteringar bort frå profittmaksimerande nyttesområde – annonseoptimalisering, finansiell handel og arbeidarovervaking – mot nytteområde som verkeleg tener sosiale behov. Dette inkluderer fornybar energistyring, folkehelse, økologisk overvaking og utdanning. For det tredje, og mest grunnleggjande: aksept av at skalaen til avrekningsaktivitet må avgrensast av økologiske grenser. Tilstrekkelegheit – det vil seie nok avrekning, heller enn meir avrekning – må bli eit organiserande prinsipp, og erstatte vekstimperativet som driv dagens KI-våpenkappløp.

Ingen av desse omdanningane er nærståande, og ingen kan oppnåast med tekniske middel åleine. Irreversibiliteten som Prigogine identifiserte i dissipative system, har sin sosiale analogi i dei fastlåste sporvegane til den kapitalistiske infrastrukturen: datasenter som allereie er bygde, fossile kontraktar som allereie er signerte, og utvinningslandskapa som allereie er forringa. Det økososialistisk politikk kan oppnå, er ikkje reversering av tidlegare skade, men avbrot av prosessane som skapar framtidig skade – eit brot i den sosiale logikken i akkumulasjon som termodynamikken registrerer, men ikkje åleine kan produsere. Spørsmålet for oss er ikkje om kapitalen sine grenser vil gjere seg gjeldande, men om dei vil bli møtte på vilkår sette av demokratiske samfunn forplikta til økologisk overleving, eller på vilkår pålagde av dei sjølvforsterkande krisene til ein biosfære som pressa forbi sin regenerative kapasitet. Algoritmen avgjer ikkje. Politikk avgjer.

Henta frå Monthly Review

Te Li er førsteamanuensis ved School of Economics and Management ved Yunnan Open University. Forskninga hans fokuserer på matematisering av institusjonar og politisk økonomi.

Notar

Denne artikkelen byggjer på eit føredrag halde på symposiet “Scientific Method and Social Change”, sponsa av tidsskriftet Socialism and Democracy, i Bern i Sveits i mars 2026.

Den planetariske økologiske krisa er eit uttrykk for dødsdrifta til den seine imperialismen, der den utvida reproduksjonen av monopolfinanskapital er avhengig av å øydeleggje livsvilkåra.1 Då dei absolutte grensene for kapitalen er nådde, noko som skapar ei strukturell krise, er kapitaliststaten blitt meir autoritær, og dette har gitt opphav til økofascisme som ein vondarta ytring av den nyfascismen som råder i Donald Trump-administrasjonen.2 I denne tidsalderen med urett fortrengjer ein rasande den økologiske krisa som kapitalen har skapt. I staden inneber den økofascistiske responsen ein skjerpa kamp for herredøme, ressurskontroll, hypernasjonalisme, undertrykking av folk, innvandringsfientlegheit, rasisme og utsletting av økologi — alt i kapitalakkumulasjonen sin interesse. Meir enn berre ei sjølvmotseiing: økofascisme er utryddingsøkologi.

I 1953, i The Destruction of Reason, peika Georg Lukács på at irrasjonalisme var eit produkt av kapitalismen, djupt knytt til dei materielle interessene til den herskande klassa og til imperialismen sitt stadium i det globale systemet. Han forklarte at i motsetnad til marxisme, historisk-materialistisk analyse og revolusjonære sosialistrørsler, hadde den borgarlege filosofien (til dømes Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Henri Bergson, Martin Heidegger og Carl Schmitt) skifta til ikkje-vitskaplege, antirasjonalistiske og skeptiske analysar. Dei framheva “vilje-til-livet”/”vilje-til-makt”, instinkt, intuisjon, mytar og vitalistiske livsprinsipp, så vel som ein djup sosial pessimisme, framfor kritisk-dialektisk fornuft.3 Denne irrasjonalismen gjorde verda meiningslaus, og utgjorde ein nihilisme og ein skepsis som gjennomsyra borgarsamfunnet, forsterka ideologien og klassedominansen, og forsvarte utryddingspolitikken deira. Det meste av Lukács si The Destruction of Reason var vigd til å analysere det intellektuelle klimaet som var med på å fremje framvoksteren av nazifascismen i Tyskland; likevel hevda han i etterskriftet til boka at irrasjonalismen då var på frammarsj i USA, slik ein ser i den “rådande etterkrigstida si imperialistfilosofi”, som dyrka fram ei eiga form for fascisme.4

Monopolkapitalen sitt diktatur under seinimperialismen

Lukács skreiv The Destruction of Reason medan SN-kommandoen, leia av USA, førte ein brutal krig i Korea; Washington heldt jamleg atomprøvesprengingar på Marshalløyene; og den politiske undertrykkinga i USA gjekk for fullt som del av mccarthyismen — alle døme på reaksjonær urett. Han forklarte at i USA “klarte den herskande klassa, særleg under imperialisttida, å få dei demokratiske formene så effektivt bevart [på grunn av ein grunnlov som ‘var demokratisk frå starten’] at ho med demokratisk lovlege midlar oppnådde eit monopolkapitalistisk diktatur minst like fast som det [Adolf] Hitler sette opp med tyranniske prosedyrar”.5 Han gjekk i detalj om den koordinerte strukturen til kapitaliststaten, der

“dette såkalla glatt fungerande demokratiet vart skapt av presidenten sin føresegnsrett, Høgsteretten sin autoritet i grunnlovsspørsmål, finansmonopolet over presse, radio osb., valkampkostnadene, som med hell hindra verkeleg demokratiske parti i å veksa fram ved sida av monopolkapitalen sine to parti, og til sist nyttinga av terroristiske verkemiddel (lynchingsystemet). Og dette demokratiet kunne i røynda få til alt det Hitler søkte utan å måtta bryta formelt med demokratiet. I tillegg kom det uendeleg mykje breiare og meir solide økonomiske grunnlaget for monopolkapitalen”.6

Lukács peika på at den kalde krigen var “statleg styrt frå Washington”, og at Washington nytta “’den frie verda’-ideologien”, som må sjåast som “ein del av fascismen”, for å rettferdiggjere dei imperialistiske ambisjonane i “forsvar for kapitalismen og kapitalistisk ‘fridom’”.7

Etter den andre verdskrigen, som “eineimperialmakt”, nytta USA det “økonomiske overherredømet i kapitalistverda” som “eit middel til å gripe inn i dei indre tilhøva til politisk sjølvstendige, men økonomisk avhengige statar”. Det søkte å opprette dominans over det globale sør for å få tilgang til kritiske ressursar, skape nye marknader for varene sine, og undergrave revolusjonære rørsler.8 Etter kvart som Washington sin “imperialistiske kapitalisme” vart solid, tok han lett inn “rasisme” i dei reaksjonære rettferdiggjeringane “for aggresjon, imperialistkrig og for den barbariske føringa av krigar”, slik som Koreakrigen.9 Lukács skildra i detalj korleis kapitalistapologetar kuraterte “ei ny form for irrasjonalisme forkledd som rasjonalisme”10. Den krigstidsintellektuelle James Burnham presenterte monopolkapitalismen som ein slags leiingsorden, der teknokratar erstatta råe kapitalisteigarar. Walter Lippmann, med sin liberal-imperialistiske posisjon, mystifiserte historia, rørsleløysa og dei utbyttande sosiale relasjonane i kapitalismen som eit middel til å dempe masseforarginga over den økonomiske ordenen11. Karl Jaspers, ein antimarxistisk eksistensialistfilosof, la fram ein reint “monoton subjektivisme” forankra i eit individualistisk omgrep om “indre eksistens” for å styrkje borgarleg ideologi og motverke sosial og politisk handling. Han foreslo, med Lukács sine ord, ein “gammal irrasjonalisme”, kledd “i ei ham som passar moderne amerikanske behov”, og spreidde tanken om at det ikkje fanst “nokon utveg” frå den rådande ordenen.12

Øydelegginga av fornufta, forklarte Lukács, gjekk ut på å forskyve analysen av kapitalismen til “marknadsøkonomien”, og skildre denne som “den ideelle samfunnsordninga”, der alle problem som oppstod, kunne fjernast effektivt gjennom lovgiving, sidan USA levde i “’fridomen’ i eit ‘demokrati’ der fleirtalsrøystinga var avgjerande og allmektig”.13 Øydelegginga av fornufta på denne fronten, meinte han, innebar å skape “antivitskaplege tendensar” som vart “forsterka til å passa til vilkåra for direkte kapitalistisk apologetikk i imperialtida”, slik som “kapitalismen sin ukrenkjelegdom og dei uavgrensa utviklingsmoglegheitene hans”.14 Han åtvara at “den amerikanske propagandamaskina” var svært “mektig”, men at den generelle forakta for menneskeslekta i denne nye irrasjonalismen var stadig til stades.15

Paul A. Baran og Paul M. Sweezy argumenterte i Monopoly Capital i 1966, på tidspunktet for Vietnamkrigen, at øydelegginga av fornufta som var djupt nedfelt i heile systemet, hang saman med den utbreidde forringinga av samfunnslivet med rase-, patriarkalske og klasseulikskapar; åtaket på fellesskapsstøttesystem; skapinga av planlagd og psykologisk forelding; aukande produksjon av avfall for å absorbere overskot i eit forsøk på å avgrense økonomisk stagnasjon; og utviklinga av høgteknologisk militært våpen nytta til støtte for imperialt herredøme.16 John Kenneth Galbraith skulle seinare skildre omdøypinga av kapitalismen til “den frie marknaden” som eit tilfelle av “uskyldig svindel”, der den verkelege verkemåten til den dominerande økonomiske ordenen vart viska ut, og ein presenterte systemet som om det ikkje hadde nokon eigen historie, eit sett av klasserelasjonar, monopolistiske tendensar og ei indre akkumulasjonsdrift17. Alle desse irrasjonalitetane i monopolkapitalen vart forsterka gjennom perioden med seinimperialisme, og skapte ein meir barbarisk, “naken imperialisme” som aktivt bidrog til det sosioøkologiske samanbrotet av sivilisasjonen.18

Seinimperialismen har bestått av tre stadium. Frå 1944 til 1991 vart USA den globale hegemoniske makta i verdskapitalistøkonomien, og heldt stillinga gjennom dominans over det globale sør og ved å føre ein kald krig mot Sovjetunionen og Kina. Frå 1991 til 2008, etter Sovjetunionen sitt samanbrot og Kina si opning mot verdøkonomien, påla USA eit unipolart verdsystem med seg sjølv på toppen. Så, frå 2008 til i dag, utvikla det seg ein ny kald krig etter at Kina og Russland kom attende som stormakter, noko som fekk Washington til å peike på dei som fiendar. Den store finanskrisa 2007–2009 avdekte den økonomiske sårbarheita i det USA-dominerte systemet, då det sokk inn i ein djup nedgangstid, medan Kina sin økonomi heldt fram framgangen, noko som tyder på eit akselererande fall for USAs hegemoni over verdøkonomien. Dette førte til Barack Obama si “Pivot to Asia” i 2011 og den usminka nye kalde krigen mot Kina, frå 2017 under den fyrste Trump-administrasjonen.19 Denne nye kalde krigen, ført vidare til i dag, er særleg retta inn mot å svekkje og til slutt styrte Beijing, gjeve Kina sine vidtrekkjande handels- og investeringsnettverk. Denne konfronterande haldninga som Washington har inntatt, inneber å nytte dollaren sin finansmakt til å leggje strenge økonomiske sanksjonar på motstandarar; nytte sitt omfattande nettverk av globale militærbasar til å omringe Folkerepublikken Kina; halde ei rekkje store felles militærøvingar i Indo-Stillehavsområdet; og gjennomføre nyare handlingar for å undergrave Kinas tilgang til olje frå Venezuela og Iran.20 István Mészáros peika på at dette tredje stadiet av seinimperialismen “var det farlegaste”, gjeve den enorme militærmakta til USA, den destruktive kapasiteten i arsenalet deira og viljen deira til å nytte denne styrken til å påtvinge sitt overherredøme over resten av verda.21

Den klimaksliknande planetariske økologiske krisa og klimaurett

Framvoksteren av antropocen, seint i 1940- og 1950-åra, markerte eit historisk skilje, kvalitativt og kvantitativt, då menneska vart den fremste geologiske krafta i endringa av jordsystemet.22 Avansert monopolkapitalisme, etter den andre verdskrigen, forsterka dramatisk og auka verknadene sine på naturen. Den store akselerasjonen, som byrja i desse åra, og som fylgde med ei global ekspansjon av oljeproduksjonen, atomalderen sitt inntog, og revolusjonen i produksjonen av syntetiske stoff forankra i petrokjemisk industri, førte til ei enorm opptrapping av klimagassutslepp, spreiing av kunstgjødsel og utbreid forureining av miljøet.23 Økologar som Barry Commoner, Rachel Carson og Howard Odum, som bygde på kritikk av politisk økonomi, åtvara om at driftsmåtane til det kapitalistiske produksjonssystemet truga livsvilkåra, òg menneska si overleving.24 Denne klimaksliknande faren synest i den pågåande overskridinga av dei planetariske grensene, som fastset dei miljømessige rammene menneska må halde seg innanfor for å oppretthalde vilkåra som vernar si eiga tilvere. Menneska har alt kryssa sju av dei ni planetariske grensene, inkludert dei som er knytte til klimaendringar, havforsuring, biosfærisk integritet/biologisk mangfald, endringar i landssystem, endringar i ferskvatn, biogeokjemiske straumar (nitrogen- og fosfor-syklusane) og nye einingar skapte av “den syntetiske alderen”, slik som radionuklidar, syntetiske kjemikaliar og plast (særleg mikroplast og nanoplast). (Grensene knytte til ozonlaget og atmosfærisk aerosol-belastning er framleis innanfor trygge nivå.)25 Samtidsøkologien er tydeleg på at røtene til dette problemet heng saman med “business as usual” – det vil seie kapitalen sin logikk, gjeve vekstimperativet som er fokusert på endelaus akkumulering av privat rikdom. Denne slutninga kjem òg til uttrykk i dei nyaste internasjonale rapportane om klima, hav og biologisk mangfald. På grunn av den planetariske naudsituasjonen det globale kapitalistsystemet har skapt, pluss dei avgjerande vitskaplege bevisa på dette området, har FN sitt klimapanel (IPCC) etterlyst ei radikal omlegging av det sosioøkonomiske systemet.26

Etter den andre verdskrigen opplevde USA to tiår med rask ekspansjon og høg profitt, delvis på grunn av bilifiseringa av heile landet (inkludert utbygginga av interstatleg vegsystem og auka etterspurnad etter stål, glas og syntetisk gummi); bustadboomen knytt til forstadspreing; tilgang til ressursar og marknader i tidlegare europeiske koloniar; og gjenoppbygginga av Europa og Japan — for ikkje å nemne to store regionale krigar i Asia.27 Tidleg i 1970-åra kom den økonomiske stagnasjonen attende etter at den økonomiske oppgangen som desse spesielle historiske faktorane hadde gjeve, ebba ut. Monopolistiske firma var tyngde av overproduksjon, sidan selskapa hadde meir overskotskapital enn det som effektivt kunne absorberast gjennom å reinvestere i den eksisterande marknaden. Likevel heldt forbruket av energi og ressursar fram å veksa samstundes med produksjonen av ureining. Det vart ei spreiing av syntetiske materiale, slik som stadig fleire plasttypar, langvarige organiske miljøgifter og “evige kjemikaliar”, som ikkje bryt lett ned i miljøet innan ei meiningsfull historisk tidsramme.28

Dei forverra økologiske tilhøva bidrog til at miljørørsla og fredsrørsla oppstod i 1960- og 1970-åra, ved sida av borgarrettsmobiliseringar og kjønnskampar. Sjølv om mykje av det politiske etablissementet ikkje støtta krava til desse rørslene, tvinga aukande offentleg press valde politikarar til å vedta lovgiving. Dette omfatta, på den økologiske arenaen, Clean Air Act, Clean Water Act og Endangered Species Act, underteikna av president Richard Nixon, og skipinga av Environmental Protection Agency, noko som skapte potensial for å regulere og avgrense kapitalen sin drift. Likevel, som Sweezy merka seg, budde irrasjonalismen i monopolkapitalen i kjernen av drifta, for den konstante utvidinga av kapitalen stadig utvida mengda energi og ressursar som vart konsumerte i produksjonsprosessen, saman med ureininga av miljøet29 .Herredømet til monopolkapitalen hindra at ein fekk vedtatt eit utbreidd, meiningsfullt miljøvern, noko som vart blokkert kvar gong det stod i vegen for akkumulasjon.

Som svar på dei progressive framstega til arbeidarrørsla og dei nye sosiale rørslene, skreiv bedriftsadvokaten Lewis F. Powell eit konfidensielt memorandum, kalla “Attack on American Free Enterprise System”, som han sende til USAs handelskammer i august 1971, kort tid før han vart utnemnd til dommar i USAs høgsterett. Han hevda at “free enterprise-systemet” var under “breitt åtak” frå aktivistar, intellektuelle og mediekommentatorar.30 Powell argumenterte for at forsøk på å regulere marknaden kvelte økonomisk vekst og innovasjonar. Han oppfordra bedriftselitar og konservative politikarar til å skape ei motrørsle for å utfordre den rådande progressive politikken, og samstundes fremje ein nyliberal dagsorden. Dette omfatta å opprette konservative tankesmijar som skulle foreslå politikk, lobbyere i Washington, ramme inn offentlege debattar, stille spørsmål ved vitskap, og overvake media. Planen hans skisserte korleis desse ultrakonservative interessene trong å utfordre statleg regulering i domstolane for å få omgjort eksisterande lovar og rive ned sosiale og miljømessige program. Denne politiske mobiliseringa skulle styre agendaen og maskineriet til Business Roundtable, American Enterprise Institute, Heritage Foundation og Cato Institute, der ein “innanriksversjon av Shock and Awe” vart etablert som del av klassekrig og dominans.31 Han la opp til ein ny “marknadsfundamentalisme”, som førte til privatisering av statslege funksjonar, avvikling av velferdsordningar, finansiellisering, skattekutt og uttømminga av evna til staten til å handheve miljøvern.32 Ved slutten av 1900-talet hylla Thomas Friedman utbreiinga av globalisert frimarknadskapitalisme, og merka seg den merkverdige farten, intensiteten og skalaen i økonomisk vekst i verda — ironisk nok i stor grad drive av Kina.33

Tydinga av denne reaksjonære motrørsla, som dreiv fram øydelegginga av fornufta, synest i at det globale samfunnet ikkje har greidd å svare tilstrekkeleg på klimaendringane. I juni 1988 vitna NASA-forskaren James Hansen for Kongressen om at menneskeskapte klimaendringar allereie fann stad, og peika på katastrofale negative sosioøkologiske fylgjer dersom klimagassane ikkje vart dramatisk reduserte. Seint i 1980-åra og tidleg i 1990-åra var det framleis mogleg, meiner den radikale journalisten Naomi Klein, å handtere klimaendringar gjennom effektiv politikk, reguleringar, samfunnsendringar og planlegging innanfor det beståande kapitalistsystemet.34 Likevel rådde urett, for den herskande klassa følgde økonomiske reformer som gjekk i heilt motsett retning, slik som vidare marknadsavregulering, globalisering av produksjon til utlandet for å nytte lågare lønnskostnader per eining, og skapinga av globale forsyningskjeder – alt dette auka dramatisk energiforbruket og klimagassutsleppa. I tillegg produserte ein godt finansiert fornektingsmaskin, knytt til olje- og gasselskap og andre særinteresser, feilinformasjon som sådde tvil om klimavitskapen, skapte usikkerheit i offentlegheita og undergravde kollektiv handling. Særinteresser lobba i Kongressen for å hindre effektive internasjonale avtalar og klimapolitikk innanlands. Store miljøorganisasjonar fremja marknadsløysingar og teknologiske løysingar, delvis på grunn av samanvevde selskapsstyre og investeringane deira (særleg då det gjeld verneorganisasjonar som Nature Conservancy) i olje- og gasselskap.35

Klein argumenterte for at denne manglande handlinga hadde kome til eit punkt der det trongst ei radikal omdanning av den sosioøkonomiske ordenen for å handtere klimakrisa. Ho hevda at “the right is right”, for regressive interesser forstod rett nok at eit alvorleg forsøk på å handtere klimaendringar ville krevje slutten på kapitalismen.36 Fylgjeleg valde den politiske høgresida, i tråd med særinteressene, aktivt å fornekte både vitskapen og røynda av klimaendringar. Ho merka seg at sosialliberale, i motsetnad til dette, medan dei omfamna sider ved klimavitskapen og erkjende røynda av klimaendringar, har naivt eller lite ærleg omtala reint teknologiske middel som løysinga, og hevda at dette kunne gjerast innanfor det beståande kapitalistsystemet. Her har urett skapt ein endelaus dans mellom konservative og liberale, som hindrar sosial handling mot systemet.37

Ikkje overraskande var 2024 og 2025 mellom dei tre varmaste åra som er registrerte. I 2024 låg den globale middeltemperaturen i heile tolv månader minst 1,5 °C over førindustrielt nivå, og gjekk forbi det internasjonalt avtalte målet om å halde oppvarminga under dette nivået. Positive attendekoplingar [feedback loops] som tining av permafrost og smelting av arktisk sjøis, saman med den pågåande utvidinga av forbrenninga av fossilt brennstoff, akselererer oppsamlinga av karbon i atmosfæren, og driv verda raskare mot 2°C-punktet.38

Økofascisme: Utrydding og økologisk utsletting

Nyliberalismen oppstod som svar på økonomisk stagnasjon i 1970- og 1980-åra for å styrkje profitt gjennom finansiellisering, privatisering, åtak på fagforeiningar, innstrammingar og statleg handheva marknadsrelasjonar på vegner av kapitalen. Dette skiftet auka økonomisk ulikskap, skapte større marknadsustabilitet og svekte demokratiske institusjonar, noko som bidrog til “nyfascistiske tendensar”.39 Etter kvart som økologiske problem voks mot slutten av 1900-talet og byrjinga av 2000-talet, vart nyliberale teknokratiske tilnærmingar fremja, slik som karbonhandel og finansiellisering av naturen, eller å gjere økosystemtenester om til varer som kunne omsetjast på marknader. Desse forsøka på å handtere økologiske problem innanfor det økonomiske systemet oppnådde ingenting, og gjorde i regelen den planetariske krisa verre.40 Desse mislukkingane fall saman med over fire tiår med “nyliberale åtak på den ‘demokratiske infrastrukturen’ i USA” der den veksande strukturelle krisa i kapitalen bana veg for at fascismen kom attende.41

Som Samir Amin hevda, fall attendevendinga av fascisme som ein strukturell respons på kriser og motsetningar i monopolfinanskapitalen saman med ei ytterlegare svekking av USAs dominans på verdsarenaen. Fascismen søkjer å verne monopolistiske klasseinteresser og påtvinge imperialt hegemoni i verdøkonomien, ved å nytte hypermilitarisme, politivald, kvitt overherredøme og framandfrykt.42 Fascisme generelt, meinte Sweezy, er kapitaliststaten i si mest reaksjonære form, “drive av og for dei dominerande elementa i monopolkapitalen”.43 Den byggjer alltid på ei allianse mellom den lågare mellomklassa/småborgarskapet og dei høgre sjikta av monopolkapitalen.44

Økofascisme veks ut av den nyfascistiske staten. Han inneber ei openberr avvising og utrydding av miljøet — ein negasjon av verda sine økosystem. Han oppstår på toppen av kapitalistisk ekspropriering av jorda, kjenneteikna av mange metabolske rift og utbreidd økologisk forringing i jakta på endelaus vekst.45 I materialistiske termar er økofascisme svaret til monopolfinanskapitalen på den asymptotiske tilnærminga til absolutte grenser, der han behandlar økologi som ein arena for kamp om herredøme og ressurskontroll.46 Irrasjonalismen hans kjem til uttrykk i fullstendig likegyldigheit for økologisk vitskap og farane ved å krysse dei planetariske grensene. Som økososialisten Michael Löwy seier, er “eit felles element” ved nyfascisme “negasjonisme — nektinga av å erkjenne den økologiske krisa og klimaendringane”.47 Gjeve logikken og organiseringa til monopolfinanskapitalen, med dei imperialistiske dynamikkane hans, tek økofascisme i det tjuefyrste hundreåret ei ekstrem utryddingsform som støyter verda mot økologisk Armageddon.48

Klein hevdar at økofascisme har vorte ein eigen type høgreideologi, forankra i kvitt overherredøme, og nytta til å skulde miljøforringing på innvandrarar.49 Ho er redd for at klimanedbrot skaper globale kriser der valdelege “endetidsfascistar” utnyttar den generelle forringinga av miljøet til å forfølgje sine eigne erobringsmål som del av ei generell autoritær rørsle.50 Dette kan ein sjølvsagt sjå på nasjonalt nivå i den brutale, morderske rolla til USA sin Immigration and Customs Enforcement (ICE).

Men sjølv om stormtroppar av dette slaget er avgjerande for at fascistiske regime skal veksa fram, er vi her hovudsakleg opptekne av dei større systemnivåeffektane av økofascismen, knytte til den nyaste fasen av monopolfinanskapital og seinimperialisme, som peikar mot økologisk utsletting. Til dømes kan uttrekkinga av USA frå Parisavtalen om klima og utvidinga av utvinning av fossilt brennstoff, i motsetnad til globale forsøk på å motverke klimaendringar, skildrast som uttrykk for “økologisk barbarisme eller økofascisme”.51

Under George W. Bush-administrasjonen bestilte Pentagon ein rapport om klimaendringar, An Abrupt Climate Change Scenario and Its Implications for the United States. Peter Schwartz og Doug Randall, forfattarane av 2003-rapporten, understreka at klimadiskontinuitetar på grunn av ytterlegare oppvarming utgjorde alvorlege trugsmål mot menneskesamfunnet, inkludert alvorlege tørkar, ekstreme vêrhendingar og matmangel. Dei spådde at brå klimaendringar ville skape sosial og politisk ustabilitet over heile verda. Under desse grufulle tilhøva, meinte dei, ville USA trenge å byggje ei “defensiv festning”, reise murar for å hindre innvandrarar — økonomiske, klima- og krigsflyktningar — i å koma inn i landet. Pentagon oppfatta oppdraget sitt som eit spørsmål om militær beredskap til å oppretthalde kontroll over olje og andre verdfulle ressursar for USAs vareproduksjon.52 Her skulle danninga av Festning Amerika som svar på klimaendringar oppnåast ved å sikre grensene, skaffe ønskte ressursar gjennom imperial rekkevidde, og avskrive behova til resten av verda etter kvart som økologisk samanbrot djupna.

I 2021 og 2022 åtvara IPCC, som representerer den globale vitskaplege semja, om at global oppvarming førte til spreiing av ekstreme vêrhendingar, som megastormar, hetebølgjer, tørke, skogbrannar, kraftig nedbør og flaum; bleiking av korallrev og øydelegging av tareskogar; intensivering av tap av biologisk mangfald; auke i spreiinga av mat- og vassborne sjukdomar; og nedgang i menneskehelse på grunn av klimarelaterte luftveg- og hjarteproblem.53 Under førebuingane av “Summary for Policymakers” i Arbeidsgruppe III i IPCC sin AR6-rapport om “Mitigation”, svikta globale leiarar og lobbyistar frå nasjonalstatar over heile verda offentlegheita og vitskapen ved å skrive om desse dokumenta for å fjerne dei omforeinte vitskaplege konklusjonane som understreka (1) stengjing av alle kolanlegg; (2) radikal omdanning av det økonomiske systemet; (3) gjennomføring av lågenergiløysingar; (4) innføring av akselererte klimadempingsplanar; (5) støtte til sosiale rørsler som krev ei rettferdig omstilling; (6) å leggje ansvaret for fleirtalet av karbonutsleppa på dei rikaste menneska i verda; og (7) erkjenning av at utsleppa frå det globale sør fyrst og fremst var knytte til eksportindustri som tente det globale nord.54 Ved offentleggjeringa av samandraget erklærte SN-generalsekretær António Guterres at globale leiarar hadde mislukkast i å svare på hastverket i klimaendringane med ei rekkje “brotne klimaløfte” og “tomme forpliktingar” som hadde sett oss “på kurs mot ei uleveleg verd”.55

I USA gjekk suksessive demokrat- og republikanar-administrasjonar langt for å sabotere søksmålet Juliana vs. the United States. Dette søksmålet vart sett i gang i 2015 av tjueein unge klagarar, representerte av Our Children’s Trust, og vart endeleg avslutta ved at USAs høgsterett nekta å behandle ei begjæring i mars 2025. Det hevda at Washington med vilje hadde brote ålmenta si tiltru (”public trust”) då det galdt klimaendringar ved å la særinteresser som fossile brenselsselskap undergrave liv og overleving for menneske i notida og framtida. Kvar administrasjon (frå Obama til den andre Trump-administrasjonen) freista å drepe dette “public trust”-søksmålet, og lukkast til sist med det.56 Inflation Reduction Act, laga av Joe Biden-administrasjonen og vedteken av Kongressen i august 2022, avstod frå å setje nokon utsleppsmål, støtta karbonfangst- og -lagringsteknologiar (trass i at IPCC stilte spørsmål ved effektiviteten av slike tilnærmingar), og heldt fram med å fremje utvidinga av fossilbrenselindustrien.57

Dei herskande kapitalistmaktene tok over klimasamtalane til SN då COP28-møtet (2023) og COP29-møtet (2024) vart leia av oljetoppar. Med Trump attende til Det kvite huset i 2025, har desse irrasjonalitetane spreidd seg. Det tidlegare klimamålet om energiomstilling — å gå frå fossilt brennstoff til alternative energikjelder, med mål om netto null karbonutslepp innan 2025 — er blitt skrinlagt av særinteresser. Etter COP29-møtet avslutta dei største USA-baserte bankane deltakinga si i Net-Zero Banking Alliance. No vert det foreslått at verda treng å omfamne energisameksistens, der alternative energikjelder berre er eit supplement til nyttinga av fossilt brennstoff, medan bruken av fossilt brennstoff skal utvidast fullt ut. I Europa har demping av klimaendringar sidan byrjinga av Ukraina-krigen kome i andre rekkje til militærutgifter, med den auken i etterspurnaden etter fossilt brennstoff som fylgjer. Dermed er energiomstillinga no erklært over av dei dominerande interessene i Vesten, sjølv om ho framleis er levande i Kina.58

Den raske ekspansjonen av kunstig intelligens (AI) har sterkt auka energietterspurnaden, og bidrege til ein atomenergi-renessanse. Ein kombinasjon av fossilt brennstoff, atomenergi og solenergi er venta å forsyne dei nye, kolossale datasentera, noko som fører til ei stor utviding av energiforbruket til nasjonar. Det er estimert at AI-energiforbruket snart vil vera like stort som Japan sitt energiforbruk. Google aleine ventar å auke energiforbruket sitt med 48 prosent i løpet av dei neste fem åra på grunn av dei enorme investeringane i datasenter.59 USAs energidepartement har beordra at ein av nasjonale tryggingsgrunnar skal starte opp att fem kolanlegg som var tekne ut av drift eller pensjonerte, for å dekkje energibehova til AI.60 På alle frontar er ei forakt for naturen og menneska til stades, sidan dei største sektorane av monopolfinanskapitalen, særleg høgteknologiske “hyperscalers” med sine veksande datasenter, ignorerer den planetariske naudsituasjonen for endelaus akkumulasjon.

I 2025 sette Trump-administrasjonen opp Climate Working Group, ein hemmeleg krets av fem vitskapsmenn som alle var klimafornektarar/skeptikarar med ulike band til oljeselskap, høgreorienterte tankesmijar og milliardærar som Charles Koch. Denne gruppa utarbeidde rapporten A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the U.S. Climate i juli 2025, med det eine føremålet å få omgjort 2009-funnet “Endangerment Finding” i Clean Air Act, som er grunnlaget for all føderal klimalovgiving. Administrasjonen nytta Climate Working Group-rapporten, som viste seg å vera full av unøyaktigheiter, forvrengingar og ville, uunderbygde påstandar i strid med den globale vitskaplege semja om klimaendringar, til å oppheve “Endangerment Finding” i februar 2026 – eit vedtak som no vert utfordra i domstolane.61

Trump-administrasjonen har beordra ein gjennomgang av alle USAs marine verneområde som vernar marine artar mot overfiske og andre utvinnande operasjonar. Trump si “Make America Great Again” (MAGA)-administrasjon har kunngjort opninga av Pacific Islands Heritage Monument og Northeast Canyons and Seamounts, begge etablerte marine verneområde, for kommersielle industrielle fiskerioperasjonar. Fiskebestandane i begge områda hadde synt teikn til å koma seg på grunn av verneordningane som var sette i verk. Ved å “sleppe laus amerikansk kommersielt fiske”, har administrasjonen irrasjonelt erklært at fiskebestandane vil trivast, i direkte konflikt med funna til marineforskarar og historia til kapitalistisk fiskeripraksis, og truar dermed dei over 1000 marine verneområda i USA.62

Ein liknande prosess skjer då det gjeld offentlege landområde, med Trump og tilhengjarane hans som erklærer at desse offentlege trustane har vore forvalta dårleg i tiår fordi regulatoriske overgrep har hindra økonomisk utvikling og avgrensa jakt. For å rette opp dette såkalla problemet, arbeider administrasjonen for å fjerne avgrensingar, slik som dei som hindrar terrengkøyretøy i å koma til på sårbare økologiske område, medan dei utvidar jaktmoglegheiter, aukar tømmerdrift og sel offentlege landområde – alt under ei “vernforkledning”, med slagordet “Make America Beautiful Again”.63

Innanfor dei føderale domstolane er det aukande tal saker knytte til klimaendringar. Trump si MAGA-administrasjon har fjerna eit fagfellevurdert kapittel om klimaendringar frå “Reference Manual on Scientific Evidence”, som dommarar nyttar som rettesnor for vitskap og tidlegare lovar. Fjerninga avgrensar informasjon og det vitskaplege grunnlaget for rettslege avgjerder. Administrasjonen har òg gjeve dispensasjonar til over hundre industrielle anlegg, som tillèt anlegga å auke mengda ureining dei slepp ut i miljøet, samstundes som overvakinga av desse anlegga vert redusert.64

Washington utvidar dei økologiske imperialistiske prosjekta sine, til dømes ved å søke kontroll over Grønland, som er rikt på sjeldne jordartar og andre kritiske mineral65. I januar 2026 gjennomførte dei den militære bortføringa av Venezuelas president Nicolás Maduro for å sikre seg kontroll over Venezuela sine oljereservar — dei største i verda. Dette har late Washington kutte Cuba frå oljeforsyningar, utan nokre oljefraktar til øya mellom 9. januar 2026 og ankomsten av ein russisk oljetankar, som gav mellombels lette, 31. mars 2026. Sidan venezuelansk olje hovudsakleg vart seld til Kina, vart USAs kontroll over venezuelansk olje sett frå Det kvite huset som å gje dei meir innverknad over Beijing. Desse operasjonane vert utførte av det amerikanske militæret, den største enkeltinstitusjonelle forbrukaren av fossilt brennstoff i verda. Den amerikanske krigsmaskina, med sine uovertrufne øydeleggingsmiddel, vert nytta i dag, saman med Israel sin dødelege militærmakt, i ein angrepskrig på Iran, der ein slår til mot tusenvis av stader og drep og skadar tusenvis av sivile. Dette har innebore bombing av oljelager og prosesseringsanlegg, noko som har resultert i ein omfattande økologisk katastrofe, med “kvelande nivå av røyk og svarte regndropar fullt av giftig olje” som fell ned over Teheran, heimen til over ni millionar menneske.66 Atomenergianlegg er òg blitt bomba. Krigen mot Iran er retta inn mot å påtvinge kontroll over oljeressursar, og er ein del av eit større geopolitisk trekk mot Kina.

Økofascismen akselererer økologisk utsletting, og driv samfunnet godt forbi dei kritiske tersklane knytte til dei planetariske grensene. Alt dette heng saman med “drill baby drill”-politikk; militære intervensjonar for å etablere kontroll over ressursar; fremjing av energikrevjande AI-datasenter; åtak på klimalovgiving; avregulering av miljøpolitikk; og rasistiske innvandringsfiendtlege handlingar. Alliansen mellom fossilbrenselindustrien, høgteknologisektoren, monopolfinans og det militærindustrielle komplekset er retta inn mot å utvide profittane deira og oppsamlinga av finansielle eigedelar. Det fører til ein akkumulasjon av katastrofe som fylgjer akkumulasjonen av kapital.67 Mészáros åtvara at den nedgåande perioden for monopolkapitalen var den dødelegaste fasen av imperialismen, sidan den strukturelle krisa dreiv kapitalen inn i meir autoritære og gangsteraktige retningar, og fremja planetarisk utrydding.68 Under dei djupt irrasjonelle tilhøva i kapitalistsystemet, merka Karl Marx seg: “Tid er alt, mennesket er ingenting; det er i beste fall tida sitt lik. Kvalitet er ikkje lenger noko som gjeld. Berre kvantitet avgjer alt”.69

Økmarxisme: Vitskap, revolusjonær handling og miljøproletariatet

I det tjuefyrste hundreåret har monopolfinanskapitalen tvinga fram for oss spørsmålet om overleving. Dette handlar ikkje berre om å ta vare på menneskeliv og levebrød, men òg om overlevinga til uteljande mengder menneske og andre artar. Økmarxismen har lenge bygt på Marx sin historiske, materialistiske og dialektiske analyse, som på mange vis føregrep moderne økologisk vitskap.70 Denne tilnærminga har tilbydd ein rik analyse av korleis ting har vorte som dei er, kvifor dei ikkje er annleis, og korleis verda kan forandrast, som Richard Lewontin og Richard Levins foreslo.71 Ho har gitt kritiske innsikter om den historiske utviklinga av kapitalismen, gjennom dei ulike fasane hans, og kulminert i framveksta av nyfascisme.72 Ho har gitt ein materialistisk teori om evolusjonære og økosystemprosessar, som menneska stendig må samhandle med som del av å reprodusere seg sjølve. Denne tilnærminga har dokumentert dei mange metabolske rifta, som endar i eit planetarisk rift, noko som berre vert forsterka med framvoksteren av økofascisme. Innanfor denne materialistiske analysen ligg òg ei forståing av det historiske naudsynet av ein revolusjonær endring i produksjonen, retta mot å etablere ein berekraftig sosial metabolisme — ein som ikkje forstyrrar den universelle metabolismen i naturen på katastrofal vis, men sikrar metabolsk gjenoppretting, og dermed reproduserer vilkåra som opprettheld liv.73

Lukács argumenterte for at marxismen, forankra i den materialistiske og dialektiske tradisjonen, var “motstandaren av øydelegginga av fornufta”. Denne tilnærminga var avgjerande for å konfrontere “irrasjonalismen sitt flagg” som fascistane rulla ut.74 Han foreslo at den breie internasjonale fredsrørsla mot atombomber var naudsynt for å gjenopprette og verne om fornufta. Ho var med på å byggje eit grunnlag for overleving mot ynskja til “monopolkapitalistar og militaristar”.75 Han insisterte òg på viktigheita av sosialistiske rørsler for å fremje fornuft og moglegheita for å etablere verkeleg jamstilling i samfunnet, fritt for utbytting og ekspropriering. I dag er dette representert ved den nye, revolusjonære kampen til det veksande miljøproletariatet, som omfattar dei fleste menneske, slik som arbeidarar, ulønte arbeidarar, bønder, urfolk og alle dei som er utsette for øydelegginga av det materielle miljøet. Dette altomfattande omgrepet om proletariatet — ikkje lenger berre tenkt i økonomiske termar, men i relasjon til ein breiare materialisme — omfattar Marx og Frederick Engels si oppfatning av proletariatet som “brennpunktet for alle umenneskelege tilhøve i samtidssamfunnet”.76 Her kan vi finne, som Lukács foreslo, eit potensial for mobilisering som inneber ein “massereisning mot galskapen i imperialistisk urett. Då dei går til strid i fornufta sitt namn, har massane proklamert rettane sine på gatene, retten sin til å ta del i å avgjere skjebna vår. Dei vil ikkje lenger gje avkall på denne retten, [nemleg] å nytte fornufta på eigne vegner og på vegner av menneskeslekta, retten til å leve i ein rasjonelt styrt verd og ikkje midt i krigsaktig galenskap” under herredømet til rabbiate nyfascistar som truar verdsomspennande utrydding.77 Det er tid, som Adrienne Rich skreiv, “å byggje verda på nytt”.78

Brett Clark er medredaktør i Monthly Review og professor i sosiologi ved University of Utah. Han er forfattar (med John Bellamy Foster) av The Robbery of Nature (Monthly Review Press, 2020). John Bellamy Foster er redaktør i Monthly Review og professor emeritus i sosiologi ved University of Oregon. Han er seinast forfattar av Breaking the Bonds of Fate: Epicurus and Marx (Monthly Review Press, 2025).

Henta frå: https://monthlyreview.org/articles/the-destruction-of-reason-and-the-rise-of-ecofascism-in-the-united-states/

Notar:

“Vecteurs du fascisme : un entretien avec Alberto Toscano” kom fyrst ut på NOG7 Genève den 13. mai 2026. Intervjuet vart gjennomført den 22. april 2026 av Lucie K. Mercier og Antoine Dubiau. For den spanske versjonen, ogso på Communis, les “Vectores del fascismo: entrevista con Alberto Toscano”.

På same måte som den enorme valden til den amerikanske imperialstaten kan forståast både som ein funksjon og som eit symptom på nedgangen den har, er den usedvanlege konsentrasjonen av kapital og undertrykkjingsmakt ogso hjemsøkt av si eiga kjensle av utryggleik. Dette er grunnen til at nokon som Elon Musk finst nesten som eit reint symptom: kombinasjonen av antitrans-kjensler, teorien om ‘den store utskiftinga’, ein tvangstanke om kvite afrikander-bønder, og kjensla av at den politiske og økonomiske makta hans ikkje er trygg. Eit utgangspunkt for ei antifascistisk venstreside kan vera å spørje kva det ville innebere å lekamleggjere dette som dei fryktar, å gje røyndom til paranoiaen deira om ekspropriasjon, ‘sosial rettferd’ eller ‘makta’ til arbeidande folk.

— Alberto Toscano

Fascismen sine vektorar: Eit intervju med Alberto Toscano

Etter kvart som omgrepet “fascisme” vert utbreidd, vert tydinga stadig meir uviss. Likevel har den eit kritisk potensial, avgjerande for globale antifascistiske mobiliseringar, slik som dei mot G7. Alberto Toscano har i fleire år arbeidd med dei samtidige mutasjonane av fascisme, omgrupperingane til den ytste høgresida, og sambanda mellom autoritarisme, rasisme og kapitalismen sin krise. Han er forfattar, mellom andre verk, av Late Fascism (Verso, 2023). I dette intervjuet drøftar han noverande dei nyttingane av fascismeomgrepet og dei nye formene reaksjonær politikk tek i dag.

Lucie K. Mercier og Antoine Dubiau

Fascisme vert i dag fordømd som om den var den reine og monstrøse antitesen til liberalt demokrati, eller berre ein anakronistisk tilbakevending til historiske fascistregime. Motsett argumenterer du for at fascisme må forståast innanfor kapitalismen si lange historie: kva avdekkjer dette skiftet mot historisitet som analogisk tenking tenderer mot å tilsløre? Og kva rolle spelar dei politiske imperativa i notida i denne tilnærminga?

Alberto Toscano

Eg vil kanskje byrje med dei politiske motiva. Refleksjonen min byrjar med Trump sitt fyrste val, Brexit-røystinga og framvoksteren av reaksjonære valrørsler over heile verda. På den tida tendrer gjenopplivinga av fascistisk retorikk til å skildra henne som eit slag unnatak eller avvik i høve til ein liberal, kapitalistisk og demokratisk norm. Når omgrepet “fascisme” vart nytta, var det ofte for å forsterke eller legitimere denne normative oppfatninga av liberalisme.

I denne samanhenga bestod den rådande diskursen i å dra, på ein svært forenkla og avhistoriserande måte, parallellar til europeisk fascisme frå mellomkrigstida. I akademiske krinsar og den breiare offentlegheita dreidde debattane seg om gyldigheita (eller mangelen på henne) av denne analogien. Men sjølve premissane for debatten var allereie avgrensa av ei føresetnad: ideen om at fascisme hadde ein relativt stabil kjerne som kunne definerast, kartleggjast og katalogiserast, og at den særeigne historiske forma var i mellomkrigstida. Frå det punktet var det berre snakk om å verifisere om eit tilstrekkeleg tal av dei påståtte kjenneteikna var til stades, i ein slags sjekkliste-logikk.

Av og til fekk denne smørbrødlista ogso ei tidsmessig dimensjon, basert på ideen om at det fanst stadium — ein slags skala eller indeks — der endringar i pressefridom, former for undertrykking eller den konstitusjonelle ordenen ville signalisere ein glideflukt mot fascisme. Diskursen om fascisme blei soleis ein diskurs retta mot prevensjonsmiddel, førebygging og førebuing. Målet mitt er ikkje å avvise denne diskursen heilt, men heller å skildre strukturen den har.

Svaret mitt på dette — med utgangspunkt i ein breiare tradisjon av fascismeteoriar og antifascistisk praksis knytt til kommunistiske, sosialistiske, anarkistiske, antikoloniale og antirasistiske rørsler — var at denne føresetnaden ikkje heldt, og det av fleire grunnar. Eit sentralt poeng er at frå sjølve framveksta sin vart fascisme identifisert — av både marxistiske intellektuelle og svarte og koloniserte intellektuelle som levde i imperialistiske metropolar — som å ha materielle og strukturelle kontinuitetar, og til tider til og med identitetar, med liberal imperialisme.1

Eit vendepunkt i denne svarte og antikoloniale teoridanninga om fascisme var Italia si invasjon av Etiopia. Denne hendinga fekk fleire tenkjarar og aktivistar til å bryte med den tredje internasjonalen si og folkefronten si linje, som insisterte på å halde fast ved eit skilje mellom fascistisk imperialisme og liberal eller demokratisk imperialisme. Folk som C. L. R. James og George Padmore personifiserte dette avgjerande brotet, ikkje berre på eit teoretisk plan, men ogso i militant praksis. Det gjekk hand i hand med ein kritikk av tilliten til institusjonar som Folkeforbundet, som vart oppfatta som medløparar til liberal imperialisme. I staden gjekk dei inn for det dei kalla “arbeidarsanksjonar”, det vil seie direkte former for arbeidarsolidaritet som gjekk utanom internasjonale institusjonar og internasjonal rett, som dei meinte var for samanfiltra i imperialt dominanstilhøve.

Alt dette gjer at vi kan sjå på fascisme som eit flytande produkt av imperialisme og kolonialisme, heller enn noko som kan isolerast historisk og geografisk — til dømes i Italia mellom 1922 og 1943, eller i Tyskland mellom 1933 og 1945. Viss vi i dag tenkjer på streikane til italienske hamnearbeidarar mot Israel sitt folkemord i Gaza, kan vi sjå kontinuitet — til og med i visse organisasjonar eller aktivistar som er involverte — som bind 1930-åra saman med mobiliseringane mot det chilenske diktaturet på 1970-talet, så mot apartheidrørsla, heilt fram til notida.

Eit anna sentralt steg i å bryte med den liberale konvensjonelle visdomen om fascisme er å utfordre måta dei historiske europeiske fascismane sjølve vert forstått på. Når det gjeld italiensk fascisme, gjer tilhøvet til liberalisme — særleg økonomisk liberalisme — og, meir generelt, til kapitalismen, det vanskeleg å sjå på den som eit unnatak eller eit avvik. Den vart støtta av folk som Winston Churchill, men ogso av økonomar og liberale tenkjarar, særleg i den tidlege fasen. Biletet av fascisme som ein heilt ovanfrå-og-ned-styrt og planleggjande stat, som kontrollerte alle sider av økonomien og samfunnet, svarar rett nok til noko på 1930-talet, men det definerer ikkje fascisme som eit politisk prosjekt. På 1920-talet oppstod italiensk fascisme eksplisitt som ei form for ultranasjonalistisk vald — fyrst parastatleg og så statssanksjonert — meint til å forsvare eigedoms- og utbyttingstilhøve. Den byrja ikkje som eit totalitært system eller som ein planøkonomi.

Eit anna problem med mange av desse definisjonane er at dei implisitt konseptualiserer fascisme gjennom nazismen si linse — i staden for gjennom italiensk fascisme. Dette er problematisk, både frå eit historisk og eit analytisk perspektiv, fordi tilhøvet mellom fascisme og nazisme alltid har vore eit omstridd spørsmål. Viss vi ynskjer å nytte analogiar — og til ein viss grad er dei uunngåelege — kan det vera meir nyttig å tenkje på notida gjennom 1920-åras italienske fascisme, inkludert dei koloniale og raselege dimensjonane den har, heller enn å samanlikne samtidsfenomen med nazismen, noko som ofte fører til villedande slutningar.

På eit vis er målet ditt ikkje berre å utfordre liberale oppfatningar av fascisme, men ogso sjølve totalitarismebegrepet og verknadene det har. Likevel i boka di tek du ikkje eksplisitt opp dei teoretiske motstandarane dine; heller konstruerer du eit usedvanleg rikt referanselandskap.

Eg prøvde å skrive ei bok som var mindre akademisk — i tydinga av å vere prega av ein intra-teoretisk debatt — noko som faktisk er den vanlege tendensen min. I den forstand var det ogso ei øving i sjølvdisiplin. Men spørsmålet om totalitarisme er likevel viktig. På eit vis hadde eg allereie nytta nok tid, i andre samanhengar og av andre grunnar — særleg når det gjaldt den intellektuelle og politiske historia til Frankrike på 1970-talet — til å reflektere kritisk over verknadene av denne kategorien, særleg slik den utvikla seg i den perioden.

1970-åra var eit avgjerande tidspunkt i så måte. Omgrepet “totalitarisme” hadde allereie vore nytta i ulike samanhengar før den tida — av og til av fascistane sjølve, av og til av marxistiske tenkjarar, innimellom av folk som Trotskij eller C. L. R. James. Det fanst ogso konseptualiseringar som gjekk føre den kalde krigen. Men det var under den kalde krigen at omgrepet vart reifisert, stivna, og at det vart til eit ideologisk verktøy, og nådde eit slag klimaks i diskursen til dei nye filosofane på 1970-talet.

Og den augneblinken kunne godt ha vore teke direkte inn i boka si forteljing. 1970-åra er ogso viktige fordi dei representerer både den siste store perioden med rik teoretisk debatt innanfor marxismen om fascisme — ein kan særleg tenkje på Nicos Poulantzas og alle diskusjonane som verket hans sette i gang — og ei tid då nytta av fascismeomgrepet på notida vart debattert i svært ulike samanhengar. Dette gjaldt ikkje berre latinamerikanske diktatur, men ogso arabiske autoritære regime og sionismen, så vel som analysar produserte andre stader — til dømes av Ghassan Kanafani seint i 1960-åra og tidleg i 1970-åra, eller i debattane til den japanske nye venstresida om deira eiga historiske og samtidige situasjon.

Frå augneblinken fascisme oppstod, blei den identifisert av marxistiske intellektuelle og svarte og koloniserte intellektuelle som levde i imperialistiske metropolar, for å ha materielle og strukturelle kontinuitetar med liberal imperialisme. Dermed gjekk dei inn for direkte former for arbeidarsolidaritet som gjekk utanom internasjonale institusjonar og internasjonal rett, som dei meinte var for samanfiltra i imperiale dominanstilhøve.

Det var ogso på denne tida at totalitarismekategorien fungerte som eit slag “forsvinnande formidlar” [“vanishing mediator”] for ei rekkje venstre- og ytre-venstre-intellektuelle, og bana veg for det som seinare skulle kallast nykonservatisme. Og i denne forstand repeterer den eit eldre mønster, allereie synleg blant antistalinistiske intellektuelle på 1940- og 1950-talet som seinare skulle bli den fyrste nykonservative generasjonen. I somme høve er det til og med dei same folka. Til dømes gav Les Temps modernes i 1972 ut eit spesialnummer om dei nye fascismane, med mellom anna ein viktig tekst av André Glucksmann. Ikkje lenge etter skulle han bli ein “ny filosof” og så ein tilhengar av ulike imperiale, neokoloniale og openbert høgreprosjekt. Men på den tida, som medlem av Gauche prolétarienne nær Jean-Paul Sartre, utvikla han framleis ein analyse av den nye fascismen som er interessant. Han argumenterte særleg for at viss det fanst fascistiske tendensar i den franske staten, måtte dei forståast som ibuande i staten sjølv, heller enn som noko som oppstod — slik som på 1920-talet — frå gate-rørsler, paramilitære organisasjonar eller ekstraparlamentariske krefter. Han nytta uttrykket “fisken rotnar frå hovudet” [le poisson pourrit par la tête] for å meine at desse tendensane oppstod innanfor sjølve statsapparatet — i institusjonar som Innanriksdepartementet, politiet eller hæren — før dei spreidde seg til resten av samfunnet.

Og dette perspektivet har eit ekko i nyare analysar, slik som dei til IlyaBudraitskis om tilhøvet mellom putinismen og fascisme, der fascistiske rørsler framstår som sekundære i høve til autoritære dynamikkar som oppstår innanfor staten sjølv. Ein kunne seie noko liknande om samtidig amerikansk politikk: sjølv om det finst band til militsar eller rørsle frå ytre høgre, kjem ofte den fremste drivkrafta og framdrifta frå sjølve statsapparatet.

Ei samanliknbar analyselinje fanst allereie i Latin-Amerika på 1970-talet, der marxistiske teoretikarar og avhengnadsteoretikarar søkte å forstå autoritære regime. Eit av dei sentrale skilja frå mellomkrigsfascismen var nettopp at fascistiske metodar, praksisar og ideologiar ikkje oppstod utanfor staten før dei blei teke opp av den, men vart genererte frå innsida av staten sjølv, særleg innanfor undertrykkjingsapparatet, og då særleg politiet.

Og desse spørsmåla om mangelen på analogi var i kjernen av mange debattar på 1970-talet. Dette er ogso grunnen til at, trass i at dei ofte vert oversett i dag, utgjer desse debattane, etter mitt syn, eit langt meir produktivt utgangspunkt enn den samtidige komparative tilnærminga basert på sjekklistar og analogiar, som i regelen dreier seg om eit fast, ikonisk bilete av nazismen. Dette rammeverket endar ofte opp med å redusere heile saka til om noverande utviklingar liknar ei einskild form for historisk ondskap, eller om sjølve fascismeomgrepet bør forlatast.

Den intellektuelle verda vi blei utdanna i, tendrer mot å handsame fascisme og rasisme som nesten utskiftbare fenomen. I genealogien din av fascisme dekonstruerer du dette rammeverket ved å trekkje på den svarte radikale tradisjonen — frå analysar av kolonialisme av skikkelsar som George Padmore, Aimé Césaire og Walter Rodney, til kritikkane av fengselsstaten utvikla seint i 1960-åra og tidleg i 1970-åra av George Jackson og Angela Davis, og meir nyleg i arbeidet til Ruth Wilson Gilmore. Utover å utvide den historiske eller geografiske rekkjevidda av fascisme, søkjer du ogso å utfordre føresetnaden vår om at politiske system som liberalisme, liberalt demokrati eller nyliberalisme utgjer samanhengande einingar, gjeve at dei vert opplevde svært ulikt av dei aktuelle befolkningane. På kva vis var Ruth Wilson Gilmore sitt arbeid om desse spørsmåla føre si tid — særleg i samanlikning med det som skjedde samtidig innanfor den europeiske intellektuelle venstresida? Og kva er det ved hennar bane og perspektiv som gjer henne så sentral for å tenkje om fascistiseringsprosessar?

Frå eit metodologisk og konseptuelt ståstad finn eg analysen hennar – så vel som arbeidet hennar med Craig Gilmore, særleg når det gjeld det ho kallar “antistaten” — særskild nyttig for å handtere eit av dei vanskelegaste spørsmåla i desse debattane: tilhøvet mellom det som vert kalla nyliberalisme og prosessar som går i retning fascistifisering.2

Vi må sjå attende på arbeidet hennar frå 1990-åra. Til dømes i essayet ho skreiv etter frifinninga av LAPD-tenestemennene som hadde brutaliserte Rodney King — hendinga som utløyste opprøret i Los Angeles i 1992 — identifiserte ho allereie nokre svært viktige dynamikkar som framleis er heilt sentrale i dag. Ho trekkjer særleg merksemda mot korleis praksisane og ideologien til imperialismen — alltid gjennomsyra av rasemessige dimensjonar — vert internaliserte og knytte til politiske og klasseskampar innanfor landet sjølv. Hennar lesing av tidleg 1990-tal som ei slags forhistorie til notida er verkeleg viktig. Ho framhevar intensiveringa av kvit nasjonalistisk harme, sjølv forankra i massive sosiale ulikskapar og nedbrytinga av velferdsstrukturar, ogso for befolkningar som vert rekna som kvite. Og eg trur at frå der kan vi spore kontinuitetar til fenomen som opioid-epidemien, eller til det ho kallar former for “prematur daud” knytte til rasisme. Dette var ogso tida for slutten av den kalde krigen og den fyrste Golfkrigen. Så det var ei tid då amerikansk hegemoni vart djupt uvisst. Og denne uvissa viste seg både på eit emosjonelt plan og i materielle transformasjonar av samfunnsklassar og politiske former.

Ein grunnleggjande lærdom er at all alvorleg antifascistisk kritikk må ta i nytt eit slag parallaktisk perspektiv. Sjølvsagt er den eksplisitte mobiliseringa av ytste-høgre-ideologiar og -kjensler viktig. Men ho må analyserast i relasjon til endringar i staten sin politiske økonomi og dei differensierte valdsformene hans. Og desse formane held ofte fram frå eit politisk regime til det neste, uavhengig av dei ideologiske posisjonane til dei som sit med makta. Gilmore sitt skilje mellom stat og regjering er særleg viktig her. Det gjer at vi kan tenkje oss kontinuiteten i ein raseleg kapitaliststat utover skifta i politisk leiarskap. Dette er tydeleg når vi ser på døme både i USA og i Europa: Frontex-operasjonar, eller måten openbert reaksjonære, ja til og med fascistisk-sympatiserande prosjekt, byggjer på statlege kapasitetar som ofte vart utvikla av liberale eller sosialdemokratiske regjeringar.

Viss vi ser på Latin-Amerika på 1970-talet, der marxistiske teoretikarar og avhengigheitsteoretikarar søkte å forstå autoritære regime, var eit av dei sentrale skilja frå mellomkrigsfascismen at fascistiske metodar, praksisar og ideologiar i Latin-Amerika blei genererte frå innsida av staten sjølv, særleg innanfor undertrykkjingsapparatet, og då særleg politiet.

Dette er svært avslørande augneblinkar. Til dømes når sentrumspolitikarar hevdar: “Men vi har deportert fleire menneske, og vi har gjort det ‘humant’”, ser vi korleis liberal styring kan presentere seg sjølv som meir effektiv i å oppfylle funksjonane til rase-staten, medan fascistisk politikk i staden søkjer å framheve og intensivere valdsspetakkelet sjølv. I denne forstand framstiller liberal diskurs desse praksisane som uheldige naudsyn, medan fascistisk diskurs openbert hevdar dei som sjølve målet for politikken. Og dette skapar ei spenning: den liberale kritikken av den ytste høgresida består ofte i å argumentere for at ho er ineffektiv i å utføre funksjonar som liberalismen sjølv utfører meir effektivt. Svaret frå den ytste høgresida er i røynda: vi gjer berre eksplisitt det de allereie gjorde.

For å analysere dette rett, må vi skilje mellom fleire relativt autonome dimensjonar. Det er fullt mogleg for statar å utøve ekstreme former for klassevald, rasifisert vald og kjønna vald utan å ha ein ideologi som eksplisitt støttar slik vald. Men i augneblinkar med hegemoni-krise — både intern og ekstern — kan alternativet med eksplisitt dominans og tvang bli meir tillokkande. Dette er der vi kan trekkje på ideen om “dominans utan hegemoni”, knytt til Ranajit Guha og Giovanni Arrighi.3 I slike augneblinkar får eksplisitte dominansideologiar — det ein kunne kalle “for-seg-sjølv”-fascisme, eller sjølvmedviten fascisme — eit visst forsprang. Og denne dynamikken må plasserast innanfor ei breiare sekvens: frå slutten av den kalde krigen, gjennom krisene kring globaliseringa, finanskrisa 2007–2008, og så dei mislukka reformene, oppreistene og dei avbrutte revolusjonane på 2010-talet. Alt dette har produsert ei krise på fleire nivå, som rammar både nasjonale og internasjonale ordenar, der sentrumsliberale eller nyliberale posisjonar vert stadig meir uhaldbare, både materielt og ideologisk.

Dette er tydeleg ikkje berre innanriks, men ogso internasjonalt — til dømes i kontrasten mellom den liberale retorikken om ein “regelbasert orden” og dei langt meir openbert transaksjonsbaserte, instrumentelle formene for dominans som har festa seg i dei siste åra. Eit anna slåande trekk ved notida er den minkande rolla som overtyding speler. Reaganismen var svært høgreorientert. Men undertrykkjande politikk, “lov-og-orden”-politikk, prøvde framleis å overtyde folk, meir eller mindre, nettopp dei stadene der dei vart nytta. Nyare utviklingar, slik som alt som skjer kring ICE i dag, gjer ofte heilt utan det: militære operasjonar okkuperer og brutaliserer store bysentrum utan å ein gong freiste å overtyde dei råka om at det er i deira beste interesse. Dette tyder på eit skifte frå ein hegemoni-politikk mot ein langt meir direkte dominansform.

Eit spørsmål om imperialisme. Du nemnde nettopp dei ulike skalaene for fascisme og samanhengen mellom fleire nivå – internasjonalt, nasjonalt og subnasjonalt. Er ikkje dette det som manglar i visse forenkla marxistiske fascismeteoriar som analyserer kapitalismen sin krise utan verkeleg å plassere den innanfor ein territorial ramme, og utan å ta omsyn til fleire skalaar?

Eit av dei slåande trekka ved notida er at, sjølv om det er ein svært openberr tilbakevending til 1800-talets imperiale visjonar og praksisar — som i Venezuela, Panama eller Grønland — er denne omfordelande dimensjonen stort sett fråverande. Dette står i skarp kontrast til det marxistar — særleg Lenin — kalla “sosialimperialisme”, der ein del av arbeidarklassane i imperialstatane kunne integrerast i imperiale prosjekt, anten gjennom materielle gevinstar eller gjennom det ideologiske løftet om slike gevinstar. Sjølv i samanhengen med samtidige utvinnande økonomiar, slik som dei som gjeld sjeldne jordartar, er den dominerande visjonen ein av erobring, plyndring og kontroll. Det er svært få forsøk på å presentere desse prosjekta som i stand til å produsere omfordelbare gevinstar for den breiare befolkninga i imperialstatane. Og dette er tydeleg i anekdotiske, men avslørande utsegn: til dømes når Donald Trump forklarer at stigande oljeprisar vil “tener mykje pengar”, der “vi” i røynda syner til oljeselskapa heller enn til veljarane hans.

Motsett innebar tidlegare former for imperialisme ofte eit mykje meir eksplisitt samband mellom imperial utviding og innanriks integrasjon. Historisk vart fascistisk imperialisme ofte presentert som eit utviklings- og forbetringsprosjekt for den nasjonale befolkninga sjølv. Dette omfatta til dømes ideen om at tyske arbeidarar kunne bli nybyggjarar i Aust-Europa etter den folkemordande utvidinga, eller visjonen om italiensk nybyggjarkolonialisme i Nord-Afrika. Desse prosjekta nytta biletet av “den nasjonale nybyggjararbeidaren”. Ein kunne ogso tenkje på støtta Vietnamkrigen fekk — til og med ganske seint i forlaupet — frå visse sektorar av den organiserte arbeidarrørsla i USA, som var integrerte i den kalde krigen sitt imperiale prosjekt. Likevel er dette biletet stort sett fråverande i samtidig amerikansk imperialisme. Og eg trur dette ogso hjelper til å forklare kvifor desse krigane er relativt upopulære, og kvifor det er så få forsøk på å skape brei offentleg støtte for dei.

Dette fråværet er både forvirrande og politisk viktig. Etter kvart som imperiale prosjekt vert meir openbert fokuserte på dominans og utvinning, utan noka omfordelande dimensjon i det heile, byrjar vi ogso å sjå nokre moglege grenser for berekrafta deira.

Du forklarer at fascistrørslene tidleg på 1900-talet presenterte seg som “førebyggjande kontrarevolusjonar”. Men dei sivilisatoriske og sosiale trugsmåla samtidsfascismen hevdar å verne oss mot, er ofte stort sett innbilte. Dette er særleg tydeleg i sensuren kring “kjønnsteori” eller Critical Race Theory, som vert handsama ikkje som teoriar, men som aktive politiske krefter. Framvoksteren av IS kan ha vore eit vendepunkt her, både fordi den legitimerte storstilt islamofobi og fordi den gav trugsmålet om ein sivilisatorisk fiende eit tilsynelatande reelt innhald. Det franske uttrykket islamo-gauchisme [”islamo-venstre”] er ganske avslørande i så måte: det forvandlar ein svært liten flik av den intellektuelle venstresida til ein farleg fiende, ein aktiv trugsel. Kva rolle spelar antifeministiske, homofobiske, transfobiske og rasistiske reaksjonar i sein-fascismen? Og korleis skil denne rolla seg — eller ikkje — frå den strukturerande rolla til antikommunismen i historisk fascisme?

Eg trur dette er eit heilt sentralt spørsmål for å analysere og diagnostisere den samtidige ytre høgresida. Og det er nyttig å nærme seg det gjennom denne linsa av kontinuitetar og diskontinuitetar.

På eit strukturelt nivå kan ein seie at ein førebyggjande kontrarevolusjon, førebyggjande motvald eller førebuande sjølvforsvar, er uunnverleg for alle former for fascistisk eller fascistisk-sympatiserande politikk. Dette er del av det som gjev fascisme potensialet sitt for — eller tendensen mot — utryddande eller folkemordande politikk. Det stammar frå posisjonen til eit tidlegare eller framtidig offer: subjektet projiserer seg sjølv inn i ei framtid der dei vil vera eit offer.

All alvorleg antifascistisk kritikk må ta i nytt eit slag parallaktisk perspektiv. Den eksplisitte mobiliseringa av ytste-høgre-ideologiar og -kjensler er betydeleg, men den må analyserast i relasjon til transformasjonane av staten sin politiske økonomi og dens differensierte valdsformar, som ofte held fram frå eit politisk regime til det neste, uavhengig av dei ideologiske posisjonane til dei som sit med makta.

Frå eit historisk perspektiv kan vi ogso identifisere sterke kontinuitetar. Den mobiliserande og rasistiske myten om “den store utskiftinga” er gammal: den er eldre enn historisk fascisme, men er ein integrert del av den. I boka peikar eg på at Benito Mussolini og Oswald Spengler begge skreiv føreord til ei bok om fallande fødselstal, forfatta av ein tysk demograf som seinare skulle utarbeide ein rapport om utryddinga av jødane — ein rapport som skulle nyttast som bevis i Nürnberg. I desse tekstane utviklar Mussolini ein fobisk og profetisk fantasi kring det den amerikanske rasisten Lothrop Stoddard kalla “fargebølgja som stig”, medan Spengler talar om ein “verdsrevolusjon av farga folk”. Ideen er at posisjonen til erobrarane og herskarane har eit utløpsdato, at eit historisk vendepunkt nærmar seg. Og dette er ogso grunnen til at, som Matthieu Renault noterer om Spengler, svarte og antikoloniale intellektuelle kunne finne han verdt å lese: frå den andre sida kom han med gode nyhende. Vesten var verkeleg i nedgang, og overherredømet hans ville ikkje vara for alltid.

Det er såleis ein sterk kontinuitet i reaksjonen på avkoloniseringa, i vidaste forstand. Denne reaksjonen er ein av dei fremste drivkreftene i prosessen. Den tok so form — særleg i Europa frå 1970-åra, og i USA lenge før det — kring skikkelsen til migranten som eit politisk, religiøs og ideologisk trugsmål, men ogso som eit trugsmål mot arbeidsmarknaden. Vi kunne ogso nemne dei kinesiske utelukkingslovene frå 1800-talet, som var heilt avgjerande for danninga av kvitt overherredøme organisert kring arbeid og den påståtte trugselen mot arbeid. Men det er ogso diskontinuerlege element, sjølv om dei er laust knytte til desse eldre elementa. Dette er særleg høvet med antifeminisme og transfobi i samtidige ytre-høgre-rørsler.

Det som er krevjande er at viss vi berre avviser dei som paranoide mobiliserande fantasiar som er meint å styrkje ein reaksjonær identitetspolitikk, overser vi noko viktig. Frå eit frigjeringsperspektiv må vi ogso ta på alvor at transformasjonar i kjønn, seksualitet og sosial reproduksjon er historisk viktige både i materielle og subjektive termar. Dette er der det vert vanskeleg: begge delar er sanne. Desse reaksjonane er førebyggjande og paranoide, og denne paranoiaen tener til å rettferdiggjere vald og konsentrasjonen av undertrykkjande autoritet innanfor staten, eller blant visse statlege aktørar. Men samstundes må vi spørje oss kvifor prosessar som kan verke harmlause, overtekne, kompromitterte eller berre reformistiske for oss, vert oppfatta som etiske trugsmål mot ein gjeven orden og mot ein særskild fantasi om den ordenen.

Sjølvsagt er mykje av dette kynisk. I Trump sitt høve er det til dømes vanskeleg å tru at han personleg fryktar transpersonar. Men han er fullstendig viljug til å gjere kven som helst til syndebukk dersom det tener agendaen hans. Samstundes kan basen hans mobiliserast og samlast kring desse fobiane. Dette svarar til det Adorno og medarbeidarane hans, i The Authoritarian Personality, kalla Gedanken in Blöcken, eller “blokktenkjing”: ideen om at ein røystar ved å velje ein alt-i-ett-pakke. Å vera mot transkvinner i idrett og å vere mot fornybar energi går no hand i hand, sjølv om det ikkje finst nokon openberr ideologisk eller logisk ramme som krev at ein koplar desse spørsmåla.

På eit visst nivå er det såleis ein strukturell naudsyn å identifisere og forsterke visse former for fiendskap og trugsel: utan dette fungerer ikkje prosjektet. Viss ein ikkje produserer ein fobisk emosjonell ramme — ideen om at landet vert teke frå deg, at institusjonane er okkuperte av vonde krefter, at “kulturell marxisme” er i sving — vert det mykje vanskelegare å legitimere konsentrasjonen av utøvande og undertrykkjande makt. Av og til tek dette openbert opprørande former: transkvinner i idrett, eller, på ein meir konvensjonell tone, framstillinga av svært marginale former for væpna antifascisme i USA som om dei var ei Daesh-stororganisasjon, meir effektiv enn nokon terroristgruppe som nokon gong har eksistert.

Men vi må ogso tenkje på kontrarevolusjonen sin langsiktige karakter. Blant visse skikkelsar — ikkje naudsynt Trump, men skikkelsar som Russell Vought eller kristne sosialkonservative — er det ideen om ein lang prosess med å vinne attende terreng etter ein lang rekkje siger for progressive, sosialistiske eller antisosiale krefter. Og det ville vere både empirisk falskt og strategisk kortsiktig å ikkje erkjenne kjernen av sanning i det. I somme jurisdiksjonar lærer born i dag ting dei ikkje lærde for femti år sidan: at seksuell legning er eit spørsmål om fritt val og likestilling, at kolonialisme er eit historisk onde, og så vidare. Kanskje eg tenkjer på dette fordi dottera mi er ni år og går på ein offentleg skule her i Canada, men desse transformasjonane er røynlege, sjølv om dei framleis er delvise, avgrensa eller fråkopla ein heilskapleg kritikk av kapitalismen. Vi må ogso hugse at titals millionar menneske gjekk ut i gatene under den store antirasistiske oppreisten i 2020 i USA. Det var ikkje eit revolusjonært augneblink — men Angela Davis sa ogso det om Black Panthers, at augneblinken deira ikkje var revolusjonær, då ho skreiv om førebyggjande kontrarevolusjon.

Desse reaksjonære rørslene er derfor ogso svar på ei kjensle av utryggleik og sårbarheit blant folk som føler at dei framleis held på restar av privilegium, så vel som blant dei som er sosialt og klassesmessig dominerande. Dette hjelper til å forklare alliansen mellom revansjistiske nasjonalistiske prosjekt og betydelege sektorar av det som vert kalla Big Tech — det vil seie sektorar av militær- og overvakingskapitalisme ogso. Desse stadig meir sentraliserte, despotiske og intenst arbeidsfiendtlege formene for kapitalisme føler seg ogso utrygge. Dei finn noko tiltrekkjande i førebyggjande kontrarevolusjon — eller i det minste i førebyggjande kontrareform — fordi det utelukkar moglegheita for restriksjon, ekspropriasjon, skattlegging og regulering.

På same måte som den enorme valden til den amerikanske imperialstaten kan forståast både som ein funksjon og som eit symptom på sin eigen nedgang, er den usedvanlege konsentrasjonen av kapital og undertrykkjingsmakt ogso heimsøkt av si eiga kjensle av utryggleik. Dette er grunnen til at nokon som Elon Musk finst nesten som eit reint symptom: kombinasjonen av antitrans-kjensler, teorien om “den store utskiftinga”, eit tvangstanke [obsession] om kvite afrikander-bønder, og kjensla av at den politiske og økonomiske makta hans ikkje er trygg. Individ som har historisk ufattelege nivå av monetær og sosial makt, kan likevel føle at dei kan miste alt i morgon. Framvoksteren av eit selskap som Palantir — ei ideologisk ytre-høgre, hypernasjonalistisk kunstig intelligens-verksemd — er ogso knytt til ekstrem fiendskap mot arbeidarar, inkludert teknologiarbeidarar involverte i kampanjar som “No Tech for ICE” eller “No Tech for Apartheid”. Delar av den reaksjonære og kontrarevolusjonære dynamikken stammar frå desse erfaringane. Det er derfor viktig å vende attende til årsakene til denne paranoiaen, heller enn å handsame den som paranoia utan årsak. I røynda, viss den ikkje hadde noka årsak, ville den vera langt verre. Den har ei årsak: det har vore røynlege politiske og sosiale trugsmål — sjølv embryonale eller partielle — mot desse dominansformene. Vi må ta dette på alvor: eit utgangspunkt for ei antifascistisk venstreside kan vera å spørje kva det ville innebere å lekamleggjere dette dei fryktar, å gjere paranoiaen deira om ekspropriasjon, “sosial rettferd” eller “makt” til arbeidarar røynleg.

Henta frå: https://communispress.com/vectors-of-fascism/

Framsidebilete: Luigi Russolo, La Rivolta (The Revolt), 1911. Wikimedia Commons.

Omsett frå den Franske originalen av Rolando Prats.

Notar

Kjære vener,

Helsingar frå Tricontinental: Institute for Social Research.

Den 15. april hadde eg den store æra av å tale i Gedung Merdeka (Sjølvstendehallen) i Bandung i Indonesia. Det som slo meg, var ikkje nostalgi, men ei kjensle av hastverk. Bandung er ikkje eit museumsstykkje, men ein levande politisk arv. Spørsmåla som vart reiste i denne hallen i 1955, då leiarar frå 29 afrikanske og asiatiske land samla seg der, står framleis uløyste. Kan nasjonane i det globale sør handle saman med suverenitet og verdigheit? Kan dei byggje institusjonar som tener folka deira, heller enn den globale kapitalen? Kan dei skape former for samarbeid som går ut over militæralliansar og marknadsavhengnad? Dette er ikkje berre historiske spørsmål. Dei er sentrale spørsmål i vår tid, og dei formar arbeidet til instituttet vårt.

Å stå på nytt i Bandung, og å tale i Gedung Merdeka, er å kjenne tyngda av denne ufullførte historia. Sjølve hallen ber med seg stemninga frå nasjonane som kom dit i 1955, merkte av kolonialisme, utmatta av krig, men fylte av eit enormt håp og ein antikolonial sjølvtillit. Eg hadde opningstalen til Sukarno i tankane, og synet hans på at det som sameinte folka, ikkje var ideologiane deira, men deira “felles avsky for kolonialisme, uansett kva form han opptrer i”. Bandung var ikkje berre ein konferanse, men ei stadfesting av at historia måtte skapast på nytt av dei som lenge hadde vore nekta retten til å forme henne.

Kvar er Bandung-anda i dag? Den storslegne krafta i eit slikt omgrep finst ikkje i vår tid, der det globale sør — bortsett frå auka sør-sør-handel og institusjonelle prosessar, til dømes gjennom BRICS+ — framleis er fragmentert og demoralisert. Ei ny stemning har vakse fram i det globale sør, ein ny sjølvtillit driven fram av ønsket om økonomisk sjølvstende frå institusjonar og kredittmarknader dominerte av det globale nord. Men denne nye stemninga har ikkje klart å overvinne den vedvarande frykta for straffereaksjonane frå det globale nord — sanksjonar og krig — eller lokkemidla deira, som tilgang til kreditt og marknader.

Det er difor ein samansett røyndom og eit sett med motseiingar som gjer seg gjeldande. På den eine sida er den moralske autoriteten til det globale nord i ferd med å svekkjast, medan ein politisk medvit som legg vekt på suverenitet og strategisk autonomi, er i vekst i det globale sør. På den andre sida ber landa i sør framleis på ei uro for faren USA utgjer, særleg når landet slår rundt seg i ein nedgangsperiode. Det finst sterke prov på både erkjenninga av og motviljen mot amerikansk makt i Democracy Perception Index for 2026, der berre fire av 97 land og territorium sa at dei ville ønskje å huse ein amerikansk militærbase: Israel, Polen, Sør-Korea og det amerikanske territoriet Puerto Rico. Ingen ønskjer å verte vikla inn i USA, men alle er klar over den absolutte faren og dekadansen i amerikansk makt – noko dei har vorte minna om gjennom nylege amerikanske handlingar på Cuba, i Iran, Palestina og Venezuela.

Bandung-anda vart institusjonalisert gjennom fleire plattformer, der den viktigaste var Den alliansefrie rørsla frå 1961. Denne globale formasjonen vart bygd side om side med regionale institusjonar for å møte krisa som følgde av postkolonial fragmentering. Den alliansefrie rørsla forstod at politisk suverenitet ikkje var nok som vern mot ein verdsøkonomi dominert av statane kring Nord-Atlanteren og av fleirnasjonale selskap. Difor føreslo rørsla regionale institusjonar som mekanismar for å verne suvereniteten, samordne utvikling og auke forhandlingsmakta til den tredje verda. Ved sida av desse globale institusjonane voks det fram ei rekkje prosjekt for å utvikle regional eller kontinental solidaritet og byggje eit kollektivt vern mot imperialisme. Desse institusjonane omfatta Den arabiske ligaen frå 1945, Organisasjonen for afrikansk einskap, OAU, frå 1963, Organisasjonen for islamsk samarbeid, OIC, frå 1969, og Det karibiske fellesskapet, CARICOM, frå 1973.

På initiativ frå Ghanas første president, Kwame Nkrumah, vart OAU skipa for å byggje ein kontinental politisk føderasjon mot herjingane frå utanlandsk kapital. OAU vart i hovudsak eit diplomatisk organ forplikta på antikolonial solidaritet, støtte til frigjeringsrørsler og forsvar av territoriell integritet. Etterfølgjaren, Den afrikanske unionen, AU, vart fødd i den nyliberale sumpa og fremja kontinental integrasjon gjennom prokapitalistisk politikk, som Agenda 2063.

I 2008, medan AU fall for freistinga frå prokapitalistisk politikk, vart Unionen av søramerikanske nasjonar, UNASUR, danna for å skape politisk samordning uavhengig av Washington. I motsetnad til andre blokker som først og fremst er bygde kring handel, la UNASUR vekt på infrastrukturintegrasjon, regionalt helsesamarbeid, forsvarssamordning og diplomatisk mekling. Framveksten av den sinte bølgja dei siste åra har svekt UNASUR på same måte som gjeld har svekt regjeringar i Afrika og tært på potensialet til AU.

Asia, på si side, klarte ikkje eingong å byggje reisverket til eit regionalt prosjekt.

I Asia hadde draumen om kontinental einskap vorte forgifta av japansk militarisme, som marsjerte over kontinentet under fana til panasiatismen og slagordet om Den stor-austasiatiske samveldesfæren. Tokyo tala språket om asiatisk frigjering frå vestleg kolonialisme, men hæren deira leverte brutalitet. Etter den antifascistiske verdskrigen — betre kjend som andre verdskrigen — verka ideen om kontinental einskap farleg for mange nyss sjølvstendige statar, som frykta at regionalisme berre kunne vere eit skalkeskjul for stormaktsambisjonar.

Likevel forsvann ikkje ønsket om asiatisk einskap. I mars 1947, medan det britiske imperiet vakla mot utgangen frå India, kalla den indiske leiaren Jawaharlal Nehru inn til Den asiatiske relasjonskonferansen i New Delhi. Delegatar frå heile Asia var fylte av den antikoloniale energien i tida, med blikket retta mot solidaritet med Indonesia mot gjeninnføringa av nederlandsk imperialisme. I 1952 samla Asia-Stillehavs-konferansen for fred i Beijing i Kina 470 delegatar frå nesten 50 land — ikkje statsoverhovud, men fagforeiningsfolk, forfattarar og kvinneorganisasjonar — for å motsetje seg krigen i Korea, spreiing av atomvåpen og remilitariseringa av Japan. Ønsket om asiatisk einskap var alltid meir enn eit diplomatisk knep: Det var ein levande antiimperialistisk folketradisjon.

Historia braut brutalt inn. Konfliktar mellom statar og den tette arkitekturen av amerikanske militæralliansar splitta kontinentet. Asiatisk regionalisme voks fram forsiktig og ujamt. Dei tidlege plattformene lova ikkje godt for prosessen. Samarbeidsorganisasjonen for søraustasiatiske nasjonar, ASEAN — grunnlagd i 1967 av Indonesia, Malaysia, Filippinane, Singapore og Thailand — vart fødd i skuggen av den amerikanske krigen mot Vietnam og bar med seg ei antikommunistisk retning. I dag er organisasjonen i stor grad eit handelsorgan. Det same kan seiast om Den asiatiske utviklingsbanken, som voks fram frå krav om utviklingsfinansiering i FNs økonomiske kommisjon for Asia og Det fjerne aust – no kalla FNs økonomiske og sosiale kommisjon for Asia og Stillehavet – men som snart vart endå eit instrument for nyliberal politikk under dominans frå det amerikanske finansdepartementet.

Shanghai Cooperation Organisation, SCO – grunnlagd i 2001 av Kina, Kasakhstan, Kirgisistan, Russland, Tadsjikistan og Usbekistan – spegla ei anna historisk retning: den langsame bygginga av ei verdsordning som ikkje lenger er organisert kring Nord-Atlanteren, men kring Asia, som er det framveksande tyngdepunktet i verdsøkonomien. Sjølv om SCO, som byrja som ein tryggleiksorganisasjon, berre hadde avgrensa suksess med å regionalisere tryggleik og presse utanlandske basar ut av regionen, er organisasjonen no i ferd med å utvikle seg til ei plattform for å byggje eit alternativt handels- og finanssystem. Frå dei avanserte industribeltene i Kina og Vietnam til dei teknologiske korridorane i India og Sør-Korea har kontinentet vorte den viktigaste drivkrafta i global vekst. Likevel er denne økonomiske omforminga framleis politisk fragmentert. Rivalisering mellom statar, grensetvistar, konkurrerande nasjonalisme, militæralliansar og det vedvarande nærværet av makter utanfrå regionen splittar kontinentet nettopp i det augneblikket då historia krev større samordning.

Ein asiatisk union kunne vekkje til live att den moralske horisonten Bandung ein gong representerte. Verda i dag lir under fragmentering og kynisme. Politikk er redusert til forvaltning heller enn omforming. Palestina er framleis under brutal okkupasjon. Krigar, sanksjonar og militarisering held fram med å øydeleggje samfunn over heile verda. Klimaendringane trugar milliardar av menneske, særleg dei fattige på landsbygda. Samstundes hopar rikdommen seg opp i ei ekstrem konsentrasjon, medan arbeidarar møter utrygge vilkår. Dette er ikkje isolerte nasjonale eller regionale problem. Det er strukturelle problem skapte av eit globalt system som set profitt over menneskelegheit. Bandung-generasjonen trudde at ei anna verd kunne byggjast gjennom solidaritet mellom folk som kjempa mot dominans. Den anda er framleis avgjerande.

Ein asiatisk union er difor ikkje eit utopisk slagord, men ein materiell naudsyntheit. Økonomiane i Asia er allereie djupt fletta saman gjennom handel, forsyningskjeder, migrasjon, finans, energistraumar og infrastrukturruter. Likevel finst det ingen kontinental politisk mekanisme som er i stand til å handtere desse banda. Utan institusjonar for regional samordning risikerer økonomisk integrasjon berre å skape skarpare ulikskap, sterkare konkurranse og militarisert konflikt. Kontinentet treng felles institusjonar som kan redusere spenningar mellom statar gjennom diplomati, samordne industriell og teknologisk planlegging, sikre mat- og energisystem, handtere vass- og klimakriser og hindre at ytre makter gjer asiatiske rivaliseringar om til permanente ustabilitetssoner. Framfor alt treng Asia ei kollektiv politisk røyst som svarar til den økonomiske tyngda kontinentet har. Utan større regional einskap vil framveksten til Asia framleis vere sårbar for fragmentering, tollmurar, sanksjonar, militarisering og manipulering utanfrå.

Då eg stod i Gedung Merdeka, tenkte eg ikkje berre på leiarane som samla seg der i 1955, men òg på generasjonane som kom etter dei – dei som har kjempa for jordreform, lese- og skrivekunne, folkehelse, arbeidarrettar og kulturell verdigheit over heile Asia. Mange av draumane deira vart avbrotne, men dei vart ikkje sløkte. Bandung sine ambisjonar lever vidare fordi vilkåra som skapte dei, framleis finst. Kolonialismen tok formelt slutt, men hierarki held fram i nye former. Økonomisk avhengnad er framleis djupt festa. Militær makt formar framleis internasjonale relasjonar. Likevel held motstanden òg fram. Folka i det globale sør krev suverenitet, likskap og fred.

I november 2025 skreiv eg eit essay for Tricontinental Asia som stilte spørsmålet: “Er Asia mogleg?”. Svaret mitt var at “det ville vere bra om kunstnarar og intellektuelle opna ein seriøs samtale om ein ny progressiv panasiatisme, ein kontinental visjon om ei ny form for sosialistisk verd som ser forbi grådigheit og mot det breiare spekteret av menneskeleg erfaring og kjensleliv”. Arbeidet vi gjer i Asia-avdelinga ved instituttet vårt, er eit forsøk på å utløyse ein slik samtale og ein slik visjon.

Eg trur framleis at invitasjonen til å sjå føre seg ein ny progressiv panasiatisme kan utløyse ein samtale regionen desperat treng. Kanskje kunne vi samlast i Indonesia i 2030 for å markere 75-årsjubileet for Bandung og lansere ein asiatisk union. Men ei slik samling vil berre vere mogleg dersom folka i Asia held fram med å gjere motstand mot militariseringa av regionen sin. Frå Okinawa til Filippinane krev rørsler allereie at amerikanske militærbasar vert fjerna – ein føresetnad for alt meiningsfullt regionalt samarbeid.

På Den asiatiske relasjonskonferansen i 1947 avslutta Nehru talen sin med ei kraftfull oppmoding til handling og ei erkjenning av eit folk i rørsle:

Det finst ein ny vitalitet og ei sterk skapande kraft i alle folka i Asia. Massane er vakne og krev arven sin. Sterke vindar bles over heile Asia. Lat oss ikkje vere redde for dei, men heller ønskje dei velkomne, for berre med deira hjelp kan vi byggje det nye Asia vi drøymer om.

Varme helsingar,

Vijay

Henta frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/towards-asian-union/

Kjære vener,

Helsing frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.

I 1921, nokre år inn i det sovjetiske eksperimentet, gav V. I. Lenin ut ein artikkel med den avslørande tittelen ‘Nye tider og gamle mistak i ny forkledning’. Artikkelen opna ei undersøkingsline som skulle fylgje han heilt fram til slutten av livet hans tre år seinare. Det som fanga han var spørsmålet om korleis ein skal byggje sosialisme i eit land som er herja av krig, med minimal kapital å råde over, eit hovudsakleg bondesamfunn med høg analfabetisme (rundt 70 %) og inga offentleg forvalting som er i stand til å styre ein sosialistisk stat. I artikkelen skreiv Lenin:

Etter ein enorm, uovertruffen innsats frå arbeidarklassen i eit småbondeland i ruinar — ein arbeidarklasse som i stor grad er blitt nedgradert — treng dei eit tidsrom der nye krefter kan vekse til og kome fram, og der dei gamle og utslitne kreftene kan ‘hente seg inn’. … Ein må forstå dette og rekna med den naudsynte, eller rettare sagt uunngåelege, nedgangen i veksten til nye krefter i arbeidarklassen.

Dette nyhendebrevet er vigd tanken om ‘tidsrommet’ som trengst for at eit ‘land i ruinar’ skal kunne reisast opp frå sin underutvikla tilstand til sosialisme (eg har tenkt på dette medan eg har lese gjennom vårt hundrede dossier, Framtida). Vi vil drøfte denne tanken ut i frå at ein sosialistisk prosess tek tid å modnast medan det kapitalistiske samfunnet skjelv i krise. Omgrepet ‘seinkomen’ [‘slow to mature’] vert innført her og vil bli utdjupa vidare i arbeidet til instituttet vårt.

Alle sosialistiske revolusjonar i den moderne verda har funne stad i dei fattigare nasjonane, der bøndene er i fleirtal, og der rikdom er blitt tappa systematisk frå landområda deira til fjerne land. I desse fattigare nasjonane måtte dei nye revolusjonære styresmaktene — anten i Sovjetunionen (1917), Vietnam (1945), Kina (1949) eller Cuba (1959) — byggje opp sin eigen statskapasitet frå nær ingenting og skapa kapitalsummar til å byggje infrastruktur og industri. Korkje statskapasitet eller kapital kom lett til desse revolusjonære prosessane, noko som tvinga dei til å eksperimentere på måtar som ikkje er skikkeleg dokumenterte. Her er seks punkt henta frå det vi faktisk veit om desse prosessane – dei tener som eit grunnlag for å utvikle ein teori om omgrepet «seinkomen». Vi oppmodar dykk til å skriva til oss med dykkar eigne idear om dette omgrepet, basert på dykkar eigne røynsler og studiar.

1. Tillit byggjer seg opp langsamt, og gamle vanar er vanskelege å bryte.

Revolusjonære styresmakter arvar strukturar forma over generasjonar av gamle hierarki av kaste og stamme som styrer jordbruksforholda, av kolonial audmjuking og ekspropriering, og av total sosial naud. Bolsjevikane i Sovjetunionen oppdaga til dømes raskt at den gamle tsariske byråkratiske kulturen ikkje forsvann i oktober 1917. Korrupsjon, autoritetstro og mistru til kollektive institusjonar heldt fram i årevis. I Kina etter revolusjonen i 1949 konfronterte Kommunistpartiet gjentekne gonger levningane etter det konfutsianske hierarkiet, regionale klientnettverk og overlevingsvanar hjå bøndene som var forma gjennom hundreår med utryggleik. På Cuba etter 1959 tala den revolusjonære leiarskapen ope om å skapa ‘eit nytt menneske’, fordi dei forstod at sosialistisk medvit ikkje kunne påleggjast over natta.

Folk som lev gjennom valden frå kolonialismen og ulikskapane i kapitalismen, lærer seg å verne seg sjølve individuelt eller gjennom familiar. For at eit sosialistisk prosjekt skal lukkast, må folk læra å stole på kollektive system. Den tilliten veks langsamt gjennom røynsler — gjennom skular som fungerer, klinikkar som lækjar, husvære som skjermar, og institusjonar som varer. Ein revolusjon kan ta statsmakta raskt, men han kan ikkje raskt forvandle sosial psykologi.

2. Handels- og finansnettverk tener den rådande verdsordninga.

Kapitalismen dominerer ikkje berre gjennom ideologi, men gjennom innarbeidde nettverk for handel og finans, og òg gjennom infrastrukturen for transport og kommunikasjon. Land som freistar ein sosialistisk omforming, går inn i ei verd som alt er organisert kring kapitalistisk akkumulasjon. Etter den russiske revolusjonen sleit Sovjetunionen, fordi industrielle forsyningskjeder, banknettverk og handelsruter var kontrollerte av fiendtlege kapitalistmakter. Røynsla til Cuba etter at Sovjetunionen fall i 1991 synte dette tydeleg: Øya mista tilgangen til drivstoff, reservedelar, kreditt og handelsforhold nesten over natta, fordi verdsøkonomien var strukturert kring system som Cuba i stor grad var stengt ute frå (og som han no blir stengt ytterlegare ute frå av den ulovlege USA-drevne oljeblokaden). Vietnam, etter gjenforeininga i 1975, møtte enorme vanskar med å byggje opp att ein økonomi som var øydelagd av krig, medan dei heldt seg utanfor dominerande finansielle og kommersielle krinsløp. Eksisterande system reproduserer seg sjølve fordi kvar institusjon — frå hamner til valutaer til programvarestandardar — arbeider i deira favør. Å byggje alternative nettverk tek tiår, ikkje år.

2. Kapital- og infrastrukturkostnadane er enorme i land som er utarma av kolonialismen.

Då dei vietnamesiske revolusjonære sigra over USA-imperialismen, arva dei eit land som var fysisk øydelagt av bombing og kjemisk forgifta av Agent Orange. Cuba arva ein einavling-sukkerøkonomi bunden nesten utelukkande til USA. Kina i 1949 kom ut av eit hundreår med audmjuking og krigsherredøme, japansk imperialisme og borgarkrig med låg levealder, stor analfabetisme og svak industriell kapasitet.

Desse revolusjonane måtte byggje jarnvegar og hamner, skular og vitskaplege institusjonar, straumnett og stålverk – nesten frå grunnen av. Dei nordatlantiske kapitalistlanda industrialiserte seg over fleire hundreår, finansiert gjennom slavehald, kolonialt plyndring og imperial tributt. Sosialistiske statsapparat i fattigare land som hadde vore koloniar, var venta å presse denne prosessen saman til nokre tiår under blokade eller militær trugsel – og vart so skulda for statleg svikt. Den reine materielle byrda gjorde omforminga sein.

4. Ytre press – som sanksjonar, sabotasje, diplomatisk isolasjon og krig – gjer utviklinga treig.

Kvar einaste revolusjonsstat i den tredje verda har møtt militær omkransing eller økonomisk straff. Sovjetunionen vart invadert av soldatar frå over eit dusin framande land etter 1917 og møtte sidan nazi-invasjonen, som tok livet av minst 27 millionar sovjetborgarar og øydela titusenvis av byar og landsbyar. Cuba har i fleire tiår uthalde USA-sanksjonar som er laga nettopp for å skape knappleik og sosial misnøye. Chile si regjering under Folke-eininga freista ein strukturell omlegging, men møtte umiddelbar økonomisk destabilisering, elite-motstand og utanlandsk intervensjon før langsiktige reformar kunne festna seg. Nicaragua sin sandinistiske regjering møtte ein kontra-krig finansiert av USA og gruvedrift av hamnene deira, mellom anna Corinto. Vietnam kjempa ein antikolonial krig frå 1945 til 1975.

Dette trykket brukte ressursar som elles ville gått til sosial utvikling. Sanksjonar aukar transaksjonskostnadane, avgrensar tilgangen til teknologi og skapar kronisk knappleik. Krig øydelegg infrastruktur og omdirigerer arbeidskraft til forsvar. Under desse harde tilhøva oppstår ineffektivitet ikkje ut frå ideologi eller planleggingsfeil, men ut frå dei permanente unntakstilstandane som fiendtlege makter påtvingar.

5. Kvar einaste prosess er ineffektiv i dei tidlege fasane.

Revolusjonsstatane freistar å skape nye administrasjonssystem medan dei samstundes utvidar utdanning og helsevern, og gjennomfører jordreform og industriell utvikling. Mistak og byråkratisk forvirring, flaskehalsar og knappleik er uunngåelege. Det tidlege sovjetiske planleggingssystemet sleit med samordning fordi det ikkje fanst historisk presedens for å administrere ein kontinental økonomi forankra i sosial rettferd heller enn profitt. Kina sine kommunar og industrielle eksperiment sleit med svak teknisk kompetanse og ujamn lokal gjennomføring. På Cuba vart knappleiken på utdanna fagfolk forsterka då mange flykta til Miami etter revolusjonen.

Offentleg forvalting lærer gjennom praksis. Institusjonar modnast gjennom prøving og feiling. Sosialistiske administrasjonar i fattigare nasjonar er venta å oppnå effektivitet umiddelbart medan dei står overfor embargoar, låg lesekunnskap og teknologisk knappleik. Tidleg ineffektivitet er difor ikkje eit unnatak, men eit kjenneteikn ved ei kvar stor samfunnsomforming.

6. Korte valsyklusar hindrar sosial omforming.

Sosial omforming krev planleggingshorisontar målt i tiår — ikkje i dei fire- eller femårige valsyklusane som løner umiddelbar konsum framfor langsiktig gjenoppbygging. Revolusjonære styresmakter treng tolmod før synlege framsteg kjem til syne. Sjølv utanfor eksplisitt sosialistiske statar, møter regjeringar som freistar omfordelande eller utviklingsretta program, ofte sabotasje gjennom val før prosjekta er modne. Transformerande politikk krev kontinuitet, men valsystem forma av mediesyklusar og finansielle press løner kortsiktig styring. Sosialistiske eksperiment har difor gjentekne gonger konfrontert motseiinga mellom historisk tid (den lange varigheita som trengst for å gjera samfunnet på nytt) og valtid (den komprimerte rytmen i moderne politikk).

I Bertolt Brecht si Mor (1931) slit hovudpersonen, Pelagea Vlassova, seg gjennom tragedie etter tragedie til den russiske revolusjonen feier henne med i handlinga. Då ho finn seg sjølv på eit kjøken med fleire kvinner, og ei av dei klagar over at dei høyrer at kommunismen ikkje er anna enn ein forbryting, svarar ho med å syngje:

Det er fornuftig — kven som helst kan skjøna det.

Det er lett.

Viss du ikkje er ein utbyttar, kan du gripa det.

Det er bra for deg. Sjå nærare på det.

Dei dumme kallar det dumt, og dei rotne kallar det rote.

Det er mot det som er rote, og mot dumskap.

Utbyttarane kallar det ein forbryting.

Men vi veit

det er slutten på forbrytingar.

Det er ikkje galskap, men

slutten på galskap.

Det er ikkje kaos,

men orden.

Det er den enkle tingen

so vanskeleg å få til.

Då eg tenkte på ‘seinkomen’, hugsa eg songen til Vlassova. Vlassova arbeidde heile livet sitt, men hadde lite å syne for det utanom si verdigheit. Ho hadde kanskje ikkje full utdanning, men ho hadde vite sine fulle forstand. Ho visste at kommunismen er ein ‘enkel ting’, men ho var ikkje nokon som levde i draumeverda. Det er enkelt, men ‘vanskeleg å få til’.

Venleg helsing,

Vijay

Henta frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/newsletterissue-slow-to-mature/

Omsett frå: goodsforthepeople.substack.com/p/the-chinese-characteristics-of-socialism

Klasse må prioriterast i all analyse.

Men gjennom hundreår og tusenår vert dei kollektive “oppskriftene for å leve” (Clifford Geertz si kjende skildring av kultur) som veks fram ut frå særskilde vilkår og utviklingsliner, òg ei kraft som formar historia.

Materialismen er grunnlaget og den fremste nykelen til å forstå menneskesamfunnet i den kapitalistiske epoken. Men den “udøyelege vitskapen” er ikkje berre materialisme, men dialektisk materialisme. Ved sida av økonomien spelar dei oppsamla verknadene av kultur, størkna til særskilde ordningar og overtydingar — med andre ord sivilisasjon — òg ei stor rolle i nasjonal politikk, i verdshøve, i revolusjonære prosessar, og, ved sida av marxismen, i framveksten til det moderne Kina.

Ideologien til Kina sitt kommunistiske parti er ikkje berre sosialisme, men sosialisme med kinesiske særtrekk.

I dette essayet skal vi granske nokre av desse særtrekka slik dei er forma av historiske tilhøve, so vi betre kan forstå Midtriket, den samtidige styringa der, framtidslina deira, og kva det komande kinesiske tusenåret kan kome til å tyde for verda.

Daglege skikkar

Tilsynelatande trivielle og uvesentlege, er vanlege sosiale konvensjonar ofte resultat av eit djupt innarbeidd filosofisk grunnlag og uttrykk for kulturelle kjerneverdiar. Lat oss kort gjere opp status for nokre få av dei, i Kina og elles, særleg dei som gjeld mat.

I likskap med afrikanarar og mange andre, kallar kinesarar heilt framande menneske “syster”, “bror”, “tante”, “onkel”; og “alle” på kinesisk er 大家, som tyder “stor familie”.

Kinesiske etepinnar er lengre enn koreanske og japanske etepinnar fordi alle deler rettane som står midt på bordet, i staden for berre å ete sine eigne porsjonar.

Då kinesarar set seg ned for å ete saman, vert det rekna som uhøfleg og barnsleg å forsyne seg sjølv fyrst. I staden bør ein alltid sende mat vidare til andre før ein tek sjølv, etter eit hierarki, ei rekkjefylgje fastsett av alder. Men den eldre — til dømes ei storesyster — er samstundes venta å sjå til at veslebroren hennar har nok å ete før ho sjølv tek.

Å bestille mat til eit lag er alltid ei innfløkt gruppeøving: måltidet er ei kollektiv samansetjing av kontrasterande og utfyllande element som må fungere for heile gruppa, men som òg bør tilfredstilje smakane til kvar einskild individ — slik at røynsla vert meir enn summen av delane sine.

På restaurantar, ikkje berre i Kina, ikkje berre i andre delar av Asia, men òg i mange delar av Afrika og Sør-Amerika, er det vanleg at folk kranglar om kven som får privilegiet å betale rekninga — delvis fordi den som betaler vert sett på som det større mennesket. Reisande i alle delar av det globale sør, og kvar enn urfolksk sensibilitet enno lever, har merkt seg ei overveldande rausleik; at lokale folk, heilt framande menneske, ofte insisterer på å betale maten deira eller invitere dei heim til seg på eit måltid.

Denne rausleiken og tilhug til å dele er biologisk forankra i dei utvikla åtferdseigenskapane hjå mennesket. Ho kjem klårt til syne i urfolkskulturar over heile verda, særleg dei som lever under tørre og vanskelege vilkår, som amazigh-folket i Sahara, som vil slakte den siste geita si for ein utsvelta framand som bankar på døra deira midt på natta.

Statsdanninga, som fall saman med den verdshistoriske framveksten til eigedomsbasert patriarkat og det tilhøyrande klassesamfunnet for om lag 6000 år sidan, sette i gang ein prosess med nedsliting og undertrykking av denne opphavlege menneskelege, samlivsvenlege sosialiteten — men ikkje likt, ikkje på same måten, og ikkje i same grad kringom i verda. Dette er hovudgrunnen, ikkje nokon medfødd mangel ved mennesket, til dei ekstreme avvika frå urfolksk sin gjestfridom i somme delar av verda; til dømes kontantappar i Nord-Europa der vener krev inn 2 eller 3 euro frå kvarandre fordi den eine åt ein halv smørbrød meir enn den andre under lunsjen.

Ha desse observasjonane i minnet medan du les resten av dette essayet; relevansen og meininga deira vil verte stadig klårare.

INDRE STYRING

Store, langvarige og tilbakevendande flaumar herja jamleg Huang He-dalen og øydela busetnader og jordbruk. Det var ei stadig attkomande krise som truga sjølve overlevinga til den gryande sivilisasjonen.

Etter utalige mislukka freistnader på å løyse dette problemet, fortel legenda at keisar Yu mobiliserte titusenvis av menneske frå ulike klanar og hovdingdøme, og arbeidde ustoppeleg i 13 år med å grave kanalar for å leie og styre vatnet ut mot havet. På grunn av det storfelte lukkast i å temje flaumane og gjere landet buande og fruktbart vann Yu uhorveleg prestisje. Dei ulike folkegruppene vart so imponerte og takksame at dei overførte lojaliteten sin til han, noko som lét han samle makta og grunnleggje Xia-dynastiet (ca. 2070–1600 f.Kr.), den fyrste sentraliserte staten i kinesisk historie.

Den aller fyrste staten i Kina vart danna med det uttrykkjelege føremålet å kjempe mot det eksistensielle trugsmålet frå katastrofale naturulukker; den fremste statsgrunnen hans var å byggje infrastruktur, veldige offentlege arbeid til gagn for alle.

Xia-dynastiet vart etterfylgt av Shang- og Zhou-dynastia, “Vår- og haustperioden”, og dinest ein kaotisk, om lag 300 år lang periode med krigande statar, der krigsherrar kjempa om overmakta medan folket leid stort, heilt til kring 200 f.Kr.

I perioden med dei krigande statane voks det fram tre hovudretningar innan politisk lære: daoisme, legalisme og konfutsianisme.

Daoisme og legalisme

Daoismen, som i Vesten ofte vert omtala som bestefaren til anarkismen, var oppteken av den naturlege energistraumen i universet (Dao, eller “vegen”), som mennesket ikkje bør gå imot, men søkje samsvar og harmoni med. Det sentrale omgrepet wu-wei, om lag omsett som “gjer ingenting”, “ikkje-handling”, “ikkje-tvang” eller “å leve spontant i augneblinken”, er vegen mot ro og lukke.

Daoismen åtvara mot tevling og lærde at det å tømme sinnet og fri seg frå jordiske lyster er vegen for mennesket til å endre dei valdelege åtane sine, som skaper so mykje unødig liding. (Den seinare samansmeltinga mellom daoisme og buddhisme vart kjend som Chan-buddhisme, sidan ført til Japan som zen.) Politisk er daoismen mistenksam mot sentralisert makt, og oppmoda herskarar til å vere audmjuke, atterhaldne, pasifistiske, og til å unngå strenge lover og harde straffer.

Strenge lover og harde straffer er hovudkjenneteikn ved legalismen. På mange måtar den dialektiske motsetnaden til daoismen, vart denne stive ideologien det leiande prinsippet for Qin-dynastiet, som gjorde ende på perioden med dei krigande statane i 220 f.Kr.

Legalistane ser menneskenaturen som grunnleggjande sjølvoppteken og valdeleg, og utformar eit system med absolutt monarkisk autoritet over eit sentralisert byråkrati, som handhevar ubøyelege kodar og harde straffer, som den einaste metoden til å halde dette i age. Og for dei var undertrykking av rivaliserande filosofiske læresystem den einaste måten å hindre stridande fraksjonar i å vinne makt. I det legalistiske samfunnet vart krigarar løna etter kor mange avhogde fiendehovud dei tok med seg attende.

Legalismen skapte svært sterke politi- og militærstyrkar, men òg utbreidd harme i folket, og leidde snøgt til ei rad opprør i stor skala som velta Qin etter berre 17 år, og slik enda den einaste, svært korte perioden i kinesisk historie der legalismen rådde.

Rå makt mislukkast i å halde fred og einskap ved lag, men motsetnaden hennar — dei høgstemte og avslappa, naturnære, djupt uhemma ideala i daoismen — var heller, ikkje uventa, ikkje nok til å handtere dei verkelege problema ei monarkisk styring over eit so stort og mangslunge territorium stod andsynes, med objektive motseiingar mellom bønder og jordeigarar, mellom jordeigarar og kjøpmenn, mellom folket og herskarane deira. Han-dynastiet, som kom etter, avviste båe og valde konfutsianismen som ideologi og politisk system.

Daoismen er framleis ein jamn understraum i kinesisk kultur og politikk på utalige måtar, og vil alltid vere ei viktig livsfilosofi.

Element av legalismen lever òg vidare i kinesisk statskunst, jamvel i dag: straffene for politisk korrupsjon og kvitsnippsbrotsverk, medrekna konfiskering av heile selskap, lange fengselsstraffer og dødsstraff, er ofte mykje hardare enn i Vesten.

På mange måtar vart dei mest omstridde politiske ordskifta i Kina, om ei allmenn definering av god styring og den beste organiseringa av samfunnet, om handteringa av motseiingar, meir eller mindre avgjorde for kring 2000 år sidan. Med visse variasjonar gjennom epokane, der ulike idear vinn og taper gunst, kom konfutsianismen til å verte det fremste leiande prinsippet for kinesisk styring, frå og med Han-dynastiet.

Konfutsianisme

Konfutsianismen held fram at menneskenaturen i hovudsak er god; at alle, med opplæring, kan verte dygdige; at keisarar bør leie ved døme, med velvilje; og at samfunnsorden er avhengig av individuell, sjølvstendig studium og etisk danning. Samstundes heldt den konfutsianske staten fast ved det legalistiske sentraliserte byråkratiet, strenge lover, og høvet til å nytte maktmidlar for å kontrollere og halde på makta.

Konfutsianismen (儒家, Rújiā) gav eit konkret sett med retningsliner for å halde balansen mellom keisar og folk ved lag, i freistnaden på å gjenreise, om lag, det konfutsianske lærde og historieskrivarar mintest som ein ideell, fredeleg, framgangsrik og harmonisk tidsalder under det fyrste Xia-dynastiet kring to tusenår tidlegare. Ein viktig del av å halde balanse og skape harmoni var å innføre ei rekkje hierarki som byrjar heime med å respektere dei eldre fordi dei er røynde og vise, og held fram heilt til keisaren, som sit med Himmelen sitt mandat.

Samstundes slår den konfutsianske læra òg klårt fast at individuell dygd ikkje er mogleg under fattigdom — tanken om at staten er ansvarleg for å avskaffe fattigdom og tryggje velferda til innbyggjarane, vart nedfelt i Kina for kring 2000 år sidan (ein relativt ny idé, kring 500 år gamal, i vestleg politikk). Skaping av likskap var alltid eit sentralt mål for staten, føresetnaden for eit harmonisk samfunn.

Mykje vanskelegare i praksis enn i teori, og som svar på vedvarande sosial uro og endå ein periode med kaotisk innbyrdes strid mellom krigsherrar, tida med Tre kongedøme-krigen (263–280 e.Kr.), heldt lærde gjennom hundreåra fram med å tilpasse konfutsianismen i retning av å gjere politiske hierarki stadig mindre vilkårlege og mindre urettvise, ved å minske tydinga av arv, minske innverknaden frå rikdom, minske korrupsjonen, og i større grad grunngje makt i objektiv dugleik og dygd.

Himmelen sitt mandat

Omgrepet Himmelen sitt mandat (天命, Tiānmìng) er eit grunnleggjande ideologisk prinsipp i kinesisk styring, og opphavet kan daterast presist til grunnlegginga av Zhou-dynastiet kring 1046 f.Kr. Mandatet vert gjeve av “himmelen” (kosmos, naturen, den øvste krafta for orden og moral i universet, ikkje ein einskild guddom) berre til dygdige og rettvise herskarar som gjorde folket nøgt. Viss ein keisar vert korrupt eller udugeleg, vil Himmelen trekkje støtta si attende, noko som fører til sosial uro, naturkatastrofar, og til sist keisaren sitt fall og utskifting.

I seinare tusenår kom denne tanken i aukande grad til å tyde godkjenning frå folket, og vart soleis, i røynda og i verknad, ein gamal variant av demokrati.

Avgjerande er det at like mykje som å rettferdiggjere monarkisk styre, rommar “Himmelen sitt mandat” òg “retten til opprør”: sjølve omgrepet vart skapt av grunnleggjarane av Zhou-dynastiet for å rettferdiggjere opprøret deira mot og styrtinga av det førre Shang-dynastiet.

Leiarane i Zhou hevda at dei siste Shang-kongane hadde vorte tyranniske, moralsk forderva og forfallne, at dei forsømdde rituela, undertrykte folket, og hadde mist den dygda som var naudsynt for å herske. Med grunnlag i desse skuldingane hevda leiarane for Zhou-opprøret at Himmelen hadde trekt Shang si rett til å styre attende og overført mandatet til kong Zhou, som var dygdig og skikka til ansvaret.

Dette var ein revolusjonerande idé. Himmelen sitt mandat flytta kjelda til politisk legitimitet bort frå rein ætteline (Shang sitt krav) og over til moralsk yting og rettvist styre.

Heilt sidan byrjinga av Kina har autoriteten til keisaren, “Himmelen sin son” (Tianzi), ikkje vore absolutt, men vilkårbunden av å vere ubestikkeleg, ærleg, varsom, raus, velviljug og vis.

For å halde på Himmelen sitt mandat må ein herskar vere etisk, prioritere velferda til folket, og utføre dei rette rituela. Ein herskar som vert korrupt, urettvis og let samfunnet falle ut i kaos, syner at han har mist mandatet — og då er det ikkje berre rett, men rettkome å styrte han. At eit opprør lukkast, avhengig av folkeviljen, var i seg sjølv provet på at Himmelen hadde overført mandatet til eit nytt dynasti.

Nykonfutsianisme

Nykonfutsianismen voks fram under Tang-dynastiet (618–907 e.Kr.), vart fullt ut systematisert under Song-dynastiet (960–1279 e.Kr.), og fekk si kanoniske form på 1100-talet. Han var påverka av buddhistisk og daoistisk metafysikk, skisserte ein pragmatisk metode for sosial balanse og velferd, utvikla omgrep som prinsipp (Li 理) — den underliggjande rasjonelle ordenen i universet – og materiell kraft (Qi 气) — det psykofysiske stoffet som alle ting er samansette av — og tok seinare opp tankar som læring bygd på prov (påverka av vestleg empirisme).

I praktisk nytte utvikla nykonfutsianismen i dei seinare tusenåra eit anstrengt tilhøve til legalistisk statskunst – både samlevande og motseiingsfullt. Spørsmålet om når ein skulle leie ved inspirasjon, døme og moralsk rettleiing, og når ein skulle nytte lov og makt for å halde orden, vart eit vedvarande dialektisk ordskifte.

Under Song-dynastiet, på 1070-talet, tok konfutsianismen ei uttrykkjeleg venstrevending:

Staten bør ta heile styringa av handel, industri og jordbruk i eigne hender, med sikte på å hjelpe arbeidarklassane og hindre at dei vert knuste til støv av dei rike.

— (tilskriven eit samandrag av Wang Anshi)

Wang Anshi tok til orde for å lette lidinga hjå bøndene ved å hindre samlinga av store landeigedomar. Han kalla elementa som kom mellom folket og styresmaktene, for “jianbing”: eigarar av store gods, bygdeokkerrar, bykjøpmenn, spekulantar som skapte ustabilitet i marknaden, dei som monopolisera rikdom og gjorde andre avhengige av seg, og byråkratane som representerte interessene deira i styret. Wang meinte at undertrykking av jianbing var eitt av dei viktigaste måla for politikken.

I dag finst det i kvart prefektur og underprefektur jianbing-familiar som årleg krev inn renter på fleire tusen pengestrengar utan å gjere noko som helst ... Kva bidrag har dei gjeve staten for å [fortene] ei so god løn?

— Wang Anshi

Wang Anshi og den venstre fløya innan konfutsianismen leid til slutt nederlag mot høgresida, men denne lina vart seinare vekt til live att og tener i dag til å informere og leie Kinas kommunistiske parti.

Sosial harmoni

Det må understrekast at den konfutsianske tanken om «harmoni» ettertrykkeleg ikkje er det same som “likskap”, slik ordet delvis kan gje inntrykk av i vestleg tyding.

Eit viktig avsnitt i Samtalane til Konfutse (bok 13: Zilu) lyd slik:

君子和而不同，小人同而不和。

Dette kan omsetjast slik: “Den edle mannen søkjer harmoni, men ikkje einsretting; den smålege mannen søkjer einsretting, men ikkje harmoni.”

Den konfutsianske staten krev ikkje einsarta meiningar i staten, hjå folket eller hjå nabolanda sine, men strevar etter fredeleg samliv og balansert mangfald mellom menneske og grupper med ulike idear. Det er slik det i dag kan finnast fleire ideologiske fraksjonar innan kinesisk styring: til høgre for Xi Jinping finst politikarar som tek til orde for å utvide privat sektor og liberalisere endå meir, og til venstre for Xi Jinping finst dei som tek til orde for ny kollektivisering og kulturrevolusjon del 2.

Dette mangfaldet av idear, og ein politisk kultur for kraftig ordskifte, er grunnen til at kinesisk styring og politikk under det same partiet kan endre seg, tilpasse seg og utvikle seg so drastisk etter omstende og historisk naudsyn. Kommunistpartiet er konstant, men politikken deira under Det store spranget framover, under kulturrevolusjonen, under reform og opning, og jamvel mellom dei tidlege 2000-åra og den noverande Xi Jinping-perioden, er svært ulik.

Tanken om “harmoni utan einsretting” i kinesisk politisk filosofi sidan gamal tid er òg det som gjer ordningar som “eitt land, to system” moglege — det sentralstyret har nytta for Hongkong før det blei gjeve attende, for Macao med dei særskilde lovene sine om pengespel, for Taiwan med ei regjering uavhengig av KKP, og so vidare. Ingen annan stat har noko liknande toleranse for ulike ideologiar, politiske system og lover innanfor eigne grenser.

Denne konfutsianske toleransen for skilnad står i skarp kontrast til den ideologiske einskapen som det liberale demokratiet krev, og som freistar å påtvinge dei same verdiane ikkje berre sine eigne folkesetnader, men òg andre nasjonar med heilt andre historier og kulturar, og tvinge utviklingsland til å ta opp den same nyliberale økonomiske modellen.

Da Tong (大同)

Omgrepet Da Tong, “Den store einskapen”, “storharmonien”, er eitt av dei mest innverknadsrike og varige politiske og sosiale ideala i kinesisk tenking: eit syn på ei fullkomen, utopisk verdsordning.

Da Tong legg vekt på offentleg ånd over privat interesse. Eit viktig uttrykk, 天下为公 (Tianxia wei gong), kan omsetjast med: “Verda er felleseige for alle.” Det står i motsetnad til tanken om at “verda er for éi slekt” (家天下, jia tianxia), og peikar mot felleseige av ressursar og ei regjering som arbeider for allmennveldet.

Den mest kjende og avgjerande skildringa av Da Tong kjem frå “Liyun”-kapittelet i den konfutsianske klassikaren Ritens bok (Liji). Der vert det framstilt som ei skildring av den gylne oldtida, før forfallet.

Her er kjernestaden, som generasjonar av kinesiske elevar lærer utanåt:

Då Den store vegen (Da Dao) rådde, var verda delt av alle i lag. Dei dygdige og dei dugande vart valde ut. Opprikt vart framheva, og harmoni vart dyrka. Soleis elska folk ikkje berre sine eigne foreldre, og dei handsama ikkje berre sine eigne born som born.

Dei gamle fekk middel til å leve livet ut; dei vaksne fekk arbeid som nytta evnene deira; borna fekk støtte til å vekse og lære. Medkjensle vart vist enkjer, foreldrelause, barnlause og menneske med nedsett funksjonsevne – alle hadde midlar å leve av.

Sjølviske renkjeforsøk vart haldne nede og fekk ikkje vekse fram. Røvarar, tjuvar og svikarar forsvann. Difor stod ytterdørene opne og vart aldri stengde. Dette var tida med Den store einskapen (Da Tong).

Straks etter skildringa av Da Tong set originalteksten dette endelege framtidsidealet opp mot den noverande epoken Xiao Kang (lita ro), eit lågare, meir pragmatisk nivå av eit velordna samfunn. I Xiao Kang-tida, før Da Tong kan verkeleggjerast, elskar folk sine eigne foreldre og born; herskarmakta er arveleg; og ritual og rettferd vert skipa for å halde orden i eit samfunn bygt på skilnader (sjølv mot andre, herskar mot undersått).

Den djupare forståinga av konfutsianismen er at det å halde seg til strenge hierarki, til barnleg pietetsplikt og so vidare, ikkje er endemål, men mellombelse drag i den noverande Xiao Kang-epoken, som varslar og til sist skal føre til ei langt betre framtid med fullkomen menneskeleg harmoni på jorda.

Denne konfutsianske tanken om historisk framsteg gjennom strid liknar den leninistiske sosialistiske vegen mot global kommunisering, der den politiske makta — i si stadig finare tilpassing, i strevet etter større legitimitet og ei endå nærare avspegling av folkeviljen — steg for steg vil løyse seg opp. Etter kvart som menneskeleg innsikt og samfunn går framover, vil tillit, respekt, innleving, gjensidig omsut og harmoni innan familien og storfamilien i aukande grad utvide seg til å omfatte nabolaget, so byen, provinsen, nasjonen, klynger av nasjonar, og til sist verda.

Omgrepet Da Tong, Kina sin eigen, klassiske visjon om den varige løysinga på samfunnsmotseiingar — eit harmonisk, egalitært og moralsk samfunn — har tent som ei mektig inspirasjonskjelde og ein kritisk målestokk for politisk tenking i over 4000 år. Da Tong vart det øvste konfutsianske idealet, ein målestokk som alle styresmakter vart målte mot, og inspirerte utalige seinare tenkjarar, medrekna grunnleggjaren av det moderne Kina, Sun Yat-sen, som med Folket sine tre prinsipp sikta mot å verkeleggjere ei moderne form for Da Tong.

Mange kinesiske intellektuelle på slutten av 1800-talet og byrjinga av 1900-talet såg parallellar mellom Da Tong og kommunisme/sosialisme, noko som var med på å gjere marxistisk teori meir mottakeleg i Kina. Kinas kommunistiske parti har òg nytta språket om Da Tong for å skildre dei sosialistiske og kommunistiske måla sine, og rammar inn kommunismen sitt endelege mål som ei moderne verkeleggjering av denne gamle kinesiske utopitanken.

I den revolusjonære perioden på 1900-talet vart konfutsianismen, ideologien til det føydale Kina som rettferdiggjorde monarkiet, i stor grad kasta vrak på som forelda og forfallen. Men på vegen med sosialistisk oppbygging i vår samtid fekk den gamle visdomen i konfutsianismen nytt føremål og nytte i styringa av eit samfunn i ein overgangsperiode full av motseiingar som enno ikkje kan løysast.

I dag lever Himmelen sitt mandat og konfutsiansk meritokrati vidare i den kinesiske utgåva av demokratisk sentralisme, det politiske systemet til Kinas kommunistiske parti (det same som i Sovjetunionen 1.0). På same måten som i gamal tid kviler legitimiteten til KKP og leiarskapet deira fullt og heilt på godkjenninga frå folket. Viss Xi Jinping mistar støtta frå sentralkomiteen og dei øvste styringsorgana, måtte han straks gå av; og viss kommunistpartiet sjølv mistar støtta frå folket, vil eit anna snart ta plassen deira.

I dette demokratisk sentraliserte hierarkiske systemet vert lokale leiarar i landsbyar, byar og provinsar valde gjennom folkeval, medan leiarane i sentralstyret vert utnemnde av partiet. Demokratisk sentralisme tryggjer at heile staten er knytt til ynska og viljen til folket, samstundes som han er i stand til å ta store avgjerder om nasjonen og verda, til dømes om klima og geopolitikk, fri frå den kortsynte økonomiske eigeninteressa til einskildborgarar.

Meir om den samtidige innanriks- og utanrikspolitikken til Folkerepublikken Kina i dette essayet: “The Long Game and its Contradictions”

Ei framifrå utgreiing om den sosialistiske demokratiske prosessen i Folkerepublikken Kina finst i artikkelen til Pawel Wargen og Jackson Hickle: “Å byggje eit demokratisk folkedemokrati i Kina.”

INTERNASJONALE RELASJONAR

Tributtsystemet

Kina har aldri vore eit “imperium” i den europeiske definisjonen og forståinga av imperium.

I staden for stadig å søkje å erobre og styre naboland direkte, slik Roma og kvart vestleg imperium gjorde, skipa det gamle Kina tributtsystemet. Nabostatar (som Korea, Vietnam, Tibet og ulike steppefolk) vedkjende seg kinesisk kulturell og politisk overhøgd ved å sende jamlege tributtferder. Til gjengjeld fekk dei gåver, legitimitet for sine eigne herskarar, og fordel av handel. Dette var ein meir kostnadseffektiv og stabil måte for Kina å tryggje grensene sine og halde oppe den kosmiske rolla dei såg for seg, enn erobring, okkupasjon og valdeleg, tvangsprega dominans.

I tributtsystemet — noko vestleg forståing ofte overser — måtte gåvene attende til dei mindre nasjonane alltid vere meir verdfulle enn sjølve tributten, fordi ein større, “høgare” nasjon sjølvsagt bør vere meir raus, og har ansvar for å tryggje velferda til andre, halde freden ved lag og fremje framgang.

Viss ein større nasjon tek meir enn han tek imot, eller oppfører seg umoge, impulsivt, påtrengjande, kontrollerande, eller endåtil valdeleg, ville han ikkje lenger fortene den opplevde stordomen sin på den internasjonale scena, og keisaren som stod ansvarleg, ville misse andlet og legitimitet heime. Alt dette gjeld særleg for den største nasjonen av alle, det sentrale himmelske riket.

Dette var òg eit slags “overherredøme”, men av ein radikalt annan type enn den vestlege sivilisasjonen sin: “overlegenheit” og “dominans” tyder å vere meir velgjerande, meir omsynsfull, meir tolerant, meir tolmodig, meir vis, meir rettvis, meir etisk. Å vere dominerande, manipulerande, å tvinge si eiga livsform på andre, blande seg inn i andre sine saker, nytte tvangsmidlar eller militærmakt for å få viljen sin — vart sett som dumt, stygt, vulgært, småleg, noko som spring ut av utryggleik og eit lågt forståingsnivå, åtferda til trongsynte veikingar.

Det samtidige kinesiske prinsippet om ikkje-innblanding veks ut av eit slikt verdisystem, og er berre neste steg i den jamne utviklingslina til ein gjensidig orientert politisk filosofi.

Fred og krig

Hovudvekta og konklusjonen i den kjende daoistiske avhandlinga om krigsstrategi, Krigskunsten, er at krig alltid og absolutt bør unngåast med diplomati, fordi same kven som “vinn”, taper båe sider, og sivile folkesetnader på båe sider lid. Viss krig ikkje kan unngåast, bør han førast strategisk og psykologisk for å minske skade og sløsing med ressursar. Krigføring bør berre vere aller siste utveg etter at alle freistnader på forhandling har mislukkast, og det å gå inn i slaget er alt ei form for vedkjenning av nederlag.

I det keisarlege Kina vart ein statsmann som tyr til militære middel utan fyrst å ha tømt kvar einaste mogleg fredeleg veg til semje — og meir til, for om semje ikkje vert nådd, ventar ein ei viss sjølvoppofring for å halde freden ved lag — sett på som ein veik og dum leiar, og ville, etter at støvet hadde lagt seg, møte degradering eller verre.

Samanlikn dette med den høge verdsetjinga av vald i Vesten, der vellukka krigføring vert rekna som teikn på ein stor leiar. I dag går USA-amerikanske politikarar laus på kvarandre for å vere “for mjuke mot (set inn offisiell fiende)”, for ikkje å vere aggressive nok. Denne tevlinga om å verte sett som den mest kamplystne og krigshuga finst ikkje i kinesisk politisk tevling, som går føre seg etter eit heilt anna sett med kjerneverdiar. Tala i vide, allmenne drag: ikkje-vald, atterhald og tolmod vert i Vesten vanlegvis sette på som veikskap — for prov treng vi berre sjå på korleis Vesten i dag spottar dei geopolitiske fiendane sine for varsemd og måtehald, og tolkar det som veikskap.

Mjukskap er sentralt i asiatiske førestillingar om styrke. I det gamle omgrepet “bambusdiplomati” vert evna til å bøye seg (samstundes som ein står fast) sett som eit teikn på makt. Og den tradisjonelle kinesiske medisinen har då òg i tusenvis av år, etter fallet frå den harmoniske oldtida (det fyrste Xia-dynastiet), halde fast ved at “verda er for mykje yang”, det vil seie for maskulin, for kalkulerande, for hard, ikkje kvinneleg nok, ikkje mjuk nok, ikkje medkjenslefull nok. Og mykje av den store sjukdomen i verda kan førast attende til denne ubalansen.

I europeisk kultur, derimot, vert det mjuke ofte sett på som ein mangel, som feminint, dumt, pinleg, mindreverdig og noko ein kan spotte og gjere narr av.

Sivilisasjonane sitt samanstøyt

Desse politikkane, ordningane og måtane å samhandle med andre på skil seg sterkt frå dei vestlege imperia sine, og spring ut frå eit grunnleggjande anna sett med kjerneverdiar og styringsførestillingar.

Men det kinesiske samfunnet i oldtida var i røynda den same typen monarki/føydalisme som det gamle Hellas eller Roma, med den same arvelege hierarkiske maktstrukturen over folket. So klasse åleine kan ikkje forklare kvifor Zheng He, med skip og flåtar ti gonger større enn Kristoffer Columbus sine og hundre år tidlegare, utrusta med våpen og teknologi ingen kunne måle seg med, siglde kring Asia og Afrika og berre handla, i staden for å erobre, kolonisere eller gjere folk til slavar.

Gjennom mykje av dei siste 2000 åra var Midtriket, verda si fremste økonomiske, militære og kulturelle stormakt, relativt stabilt, framgangsrikt og nøgt med seg sjølv, med ei form for indre styring og utanrikspolitikk som framfor alt sette vernet om harmoni og fred høgst. I dei siste meir enn 1000 åra førte Kina nær sagt ingen ekspansjonistiske krigar.

Set dette opp mot Europa på tida for den globale koloniseringa: ein verdsdel som kom ut av 1000 år med samanhengande krigføring, med romersk infrastruktur lagd i øyde, utbreidde sjukdomar, bønder som levde utan mykje von under brutalt undertrykkjande føydalteokrati — alt dette gjorde dei europeiske folka vane med vald, dyktige i militære spørsmål, og tørste etter nye horisontar der den undertrykte fattige kunne verte ein undertrykkjande konge (eller i det minste var det propagandaen som skulle få bønder og fangar til å leggje ut på dei harde og farlege reisene til Den nye verda og gjere det umenneskeleggjerande folkemordsarbeidet, alt for å skape nye marknader for det framveksande borgarskapet).

Det verkar sjølvsagt, men må seiast: Det kjem ikkje av medfødde, uforanderlege eigenskapar ved folka at Kina hadde tilbøyelegheit til å handle og Europa hadde tilbøyelegheit til å erobre, men berre av ulike sett av sosioøkonomiske vilkår og ulik historisk utviklingsveg. Men samstundes finst dei verkelege kulturelle og sivilisatoriske skilnadene objektivt, og held fram med å forme geopolitikken.

Klasse må stå i framgrunnen, men å redusere det samansette samspelet mellom idear og objektive faktorar til berre ein beinveges, deterministisk materialisme, til berre økonomiske omsyn, er å oversjå heile dimensjonar av sosial dynamikk — den dialektiske delen av den dialektiske materialismen.

Og denne typen reduktiv, eintydig tenking er i seg sjølv eit uttrykk for ein viss djupt sitjande sivilisatorisk karakter, forma av utviklingsvegen til den vestlege filosofiske tradisjonen, på mange måtar typifisert ved arbeidet til René Descartes. Det er eit perspektiv som dreg mot ei mekanisk og oppstykka forståing av verda, der sjølvstendige aktørar berre vert drivne av kortsiktig eigeninteresse, noko som skaper ei tilbøyelegheit til å spele nullsumspel, “vinnaren tek alt”, i staden for eit spel bygt på kontinuerleg gjensidigheit og vinn-vinn.

Etter kvart som Kina held fram med å stige og tek att plassen sin i sentrum av verdshøva etter ein kort avvikande periode, må vi ikkje gjere universelle påstandar om “alle imperium”, “alle regjeringar”; lage falske likestillingar mellom sosialistiske og kapitalistiske statar, og mellom vestlege og austlege sivilisasjonar; eller projisere motivasjonane, intensjonane og framgangsmåtane til USA og dei europeiske kolonirikja over på Folkerepublikken Kina.

Kina veks fram frå 2000 år med statskunst retta mot å halde freden ved lag og byggje gjensidig gagnlege relasjonar, og har heilt bokstaveleg ikkje dei institusjonelle gena for dominans, kolonisering eller for å tvinge sine kulturelle verdiar, sitt politiske system og sin økonomiske modell på resten av verda.

Meir liberalt orienterte og meir kommunistisk orienterte leiarar kjem fram i Kina etter som epoken krev det, for å gje det leiarskapet landet sin utviklingsprosess treng i den augneblinken. Men lat det ikkje vere tvil: den sosialistiske supermakta, kjernen i kommunistpartiet, er framleis driven av det endelege målet om global kommunisering. Det er berre strategien som har endra seg — frå 1900-talet sin krigssosialisme, der Kina direkte støtta globale antikoloniale kampar og sosialistiske revolusjonar, til ein strategi for global strukturell ombalansering, rettleidd av og samstemd med daoistisk og konfutsiansk filosofi. Folkerepublikken legg i dag ut på eit verdshistorisk oppdrag: å omstrukturere verdsøkonomien ved å utvikle underutvikla regionar, å demokratisere internasjonale makttilhøve ved å trengje unna unipolart hegemoni, å byggje ein ny silkeveg som knyter verda saman att, å skape vilkåra for at sosialismen kan bløme alle stader, og å gjere ende på den historiske imperialistiske epoken ein gong for alle.

Viss vi ser edrueleg på 1900-talet, på korleis sterke bølgjer av internasjonale rørsler mot sosialisme på 1930- og 1950-talet vart brutalt knuste av imperialismen, ser vi at det har vore éi einskild blokkering på vegen for menneskeleg framsteg — og at fjerninga av denne blokkeringa berre kan tyde global sosialisme, den planetære vegen mot Da Tong.

Internasjonalisme

Ei slutning om at det finst noko einskilt og berre kinesisk sinnelag som er særleg tenleg for moderne sosialisme, ville vere feil å trekkje av dette essayet. Lat oss minnast at utfallet av borgarkrigen, som enda med kommunistisk siger, slett ikkje var visst; at det var ein jamn kamp; og at Kina kunne ha drive bort frå dei daoistiske og venstre-konfutsianske røtene sine, omfamna legalisme og nasjonalisme, og vore ei imperialistisk makt i dag.

Og vi må minnast at sjølv om det same valet står ope for alle nasjonar, kjem kvart folk på denne planeten frå gamle egalitære tradisjonar med matrikentralitet, animisme og ei djupt innarbeidd kjensle av fellesskap med høg grad av tillit, innleving og samhøyrsle. For dette er dei utvikla sosiale eigenskapane, den nedervde biologiske røyndomen, hjå arten Homo sapiens sapiens — som berre, i ulik grad på ulike stader, er broten sund av den eigedoms-/patriarkalske verdshistoriske motrevolusjonen frå for 6 til 10 tusen år sidan (meir om dette i eigne essay).

Jau, ulike kulturar i ulike regionar er i ulik grad knytte til eller rivne laus frå dei før-eigedomslege og før-patriarkalske røtene sine. Men same kor nedgravne, same kor avskorne, har alle folk høve til å minnast, trekkje på, og gjenreise sine eigne gamle tradisjonar for deling og samarbeid, og byggje ein heimleg sosialisme med lokale, eigne kulturelle og sivilisatoriske særtrekk.

Kjære vener,

Helsingar frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.

Under nokre av dei verste dagane av den ulovlege USA-israelske krigen mot Iran, snakka eg med vener som var i sivile område som vart bomba. Nokre av dei er akademikarar, andre poetar og kunstnarar, nokre arbeider i staten, andre i ulike institusjonar. Alle saman, uavhengig av synet deira på styresmaktene, stod trassige. Ikkje ein einaste person kjende at verda deira var trua. Dei heldt stand, og motet deira sprang ut frå ei djup tru på motstandskrafta i den iranske sivilisasjonen.

Marxistisk tenking og frigjeringsrørsler har hatt eit svært samansett forhold til omgrepet “sivilisasjon”. Den klassiske marxismen avviste det, sidan det kunne jamne ut sosiale skilnader under eit slør av kulturell einskap og dermed undergrave behovet for klassekamp. Men etter kvart som marxismen vart eit avgjerande rammeverk i dei store antikoloniale kampane etter den antifascistiske verdskrigen, kom ideen om sivilisasjon tilbake med ei anna tyding. Sivilisasjon vart forstått som eit viktig terreng i den kulturelle kampen mot imperialismen. Han kunne verte eit verkty for nasjonal kontinuitet og politisk legitimitet, ikkje berre ei ideologisk maske for klassedominans. Samstundes måtte denne gjenerobringa av sivilisasjonen skje frå eit frigjerande perspektiv, villig til å bryte med visse reaksjonære arvetrådar innanfor sjølve sivilisasjonen.

I Kina, til dømes, insisterte kinesisk marxisme – best samanfatta av Mao Zedong – på eit brot med dei verste arvetradisjonane frå det førrevolusjonære Kina, som konfutsiansk hierarki og sexisme. Samstundes tok han, gjennom klassekamp og ideologisk omforming, i bruk sjølve ideen om “kinesisk sivilisasjon” som eit vern mot imperialisme og som grunnlag for nasjonal patriotisme.

Den iranske revolusjonen (1978–1979) vart driven fram av ei rekkje politiske krefter, inkludert marxistar, mange av dei vart seinare forfølgde og drepne av den nyoppretta islamske republikken. Trass i undertrykkinga fann mange marxistiske idear vegen inn i det ideologiske rammeverket til republikken, gjennom tenkjarar med tilknyting til marxismen som Ehsan Tabari (1917–1989), Jalal Al-e Ahmad (1923–1969), Ali Shariati (1933–1977), Bijan Jazani (1938–1975) og Khosrow Golsorkhi (1944–1974). Eg skulle gjerne skrive meir om desse tenkjarane, men det ville krevje ei heil bok. Den mest gripande var Golsorkhi, som vart drepen i sin beste alder. Under rettssaka sa han til ein skaka dommar:

Eg byrjar orda mine med eit sitat frå Mowla [Imam] Hossein, ein stor martyr for folka i Midtausten. Eg, som er marxist-leninist, fann først sosial rettferd i islams skule, og derfrå nådde eg sosialismen. Eg vil ikkje forhandle om livet mitt i denne retten, ikkje ein gong om levetida mi. Eg er ein uvesentleg drope frå kampane og lidinga til det stridande folket i Iran … Ja, eg vil ikkje forhandle om livet mitt, for eg er barnet til eit stridande og modig folk. Eg byrja med islam. Den sanne islam i Iran har alltid betalt si gjeld til frigjeringsrørslene. Seyyed Abdollah Behbahani og Sheikh Mohammad Khiyabani er sanne uttrykk for desse rørs lene. Og i dag òg betalar den sanne islam si gjeld til Irans frigjeringsrørsler. Når Marx seier at “i eit klassesamfunn hopar rikdom seg opp på den eine sida, medan fattigdom, svolt og naud samlar seg på den andre”, og Mowla [Imam] Ali seier at “ingen palass vert reist utan at tusenvis vert fattige”, finst det ei djup likskap. Difor kan ein kalle Mowla [Imam] Ali den første sosialisten i historia, og det same gjeld Salman Farsi og Abu Dharr Ghaffari.

Ved revolusjonen hadde den iranske venstresida – delt mellom Fedayeen-geriljaen, det kommunistiske Tudeh-partiet og dei islamistisk-revolusjonære Mujahideen – forstått at dei ikkje kunne styrte sjahen utan religiøse krefter. Men dei undervurderte makta presteskapet hadde over det iranske samfunnet, også over arbeidarklassen. Denne feilvurderinga gjorde at revolusjonen vart omforma til ein islamsk republikk innan eitt år. Likevel vart ikkje Iran ein vanleg teokratisk stat. Etter revolusjonen trekte landet på ein langt eldre sivilisasjonsarv, som går attende til Kyros den store (559–530 f.Kr.) og det akamenidiske riket (ca. 550–330 f.Kr.) – om lag to tusen år før sjiaisme vart statsreligion under safavidane (1501–1736). Det er denne eldre arven som spelar ei grunnleggjande rolle i det iranske samfunnet, og som gjer det mogleg å handtere indre skilnader og hente fram ei djup historisk legitimitet i krisetider som grunnlag for å forsvare suvereniteten. I 1971 heldt sjahen eit storslått arrangement i Persepolis for å feire 2500 år med kontinuerleg sivilisasjon sidan Kyros den store. Seinare, under Irak sin angrepskrig mot Iran (1980–1988), då Saddam Hussein prøvde å framstille konflikten som ein krig mellom arabarar og persarar, avviste republikken dette og kalla det ein “forsvar av fedrelandet” (دفاع از وطن, defa’ az vatan), basert på ideen om eit uovervinneleg og ikkje-kolonisert land som må forsvarast for ein kvar pris.

Det er vanskeleg for dei som ikkje kjem frå koloniserte samfunn å forstå krafta i slike uttrykk som “forsvar av fedrelandet” og ideen om sivilisasjonsarv. Kolonialismen har gjort enorm skade på mange samfunn. Han stel rikdom og reinvesterer han andre stader, nedvurderer kulturane til dei koloniserte og tek ofte frå dei både språk og kjensla av historisk oppdrag. Difor er det mange i det globale sør som beundrar at Iran har kunna stå opp mot USA og vinne strategisk i den noverande konflikten.

For dei som deler denne historia med øydelegging, er det å sjå verdigheita i samfunn som Kina eller Iran – der det er mindre behov for å konstruere stoltheit gjennom oppdikta fortider eller ved å demonisere andre – djupt inspirerande. Fråværet av total kulturell øydelegging gjer det mogleg å hente fram att eiga historie utan å bli fanga i falske spegelbilete av Vesten. Det er ein sjølvtillit som møter USAs øydeleggjande makt med verdigheit – og til og med sender tilbake Lego-memar av Trump og hans krins, ikkje som tom latterleggjering, men som ekte forakt.

I desember 1997 lanserte Organisasjonen for islamsk samarbeid Teheran-erklæringa, som fremja ideen om ein “dialog mellom sivilisasjonar”. Dette var eit svar på Samuel Huntington si tese om “samanstøyt mellom sivilisasjonar”. Han hevda at konfliktar i verda ville gå frå ideologiske til sivilisatoriske. OIC åtvara om at ei slik forståing kunne skape konfliktane den hevda å beskrive, og at dialog var eit betre alternativ.

Teheran-erklæringa fekk støtte i FN, men ikkje i vestlege maktsentrum, der retorikken rundt “krigen mot terror” eskalerte. Frykta for islam vart kopla til frykta for migrantar, noko som framleis pregar Europa og Amerika. I 1998 erklærte FN 2001 som året for dialog mellom sivilisasjonar. Under UNESCO-konferansen i Paris same år vart Ahmad Jalali vald til president, og Irans president Mohammad Khatami heldt tale kort tid etter 11. september-angrepa og under invasjonen av Afghanistan. Han åtvara mot “falske politiske polariseringar” og sa at terrorisme spring ut av ein destruktiv kombinasjon av intoleranse og makt.

Når terror skjer, er det verste svaret hemn, sa Khatami. “Hemn er som saltvatn – det aukar tørsten i staden for å sløkkje han.” I staden må dialog vere det viktigaste verkemiddelet.

Ein slik dialog er naudsynt, fordi alternativet er øydelegging – både gjennom kapitalismen, som aukar ulikskap og øydelegg planeten, og gjennom imperialismen, som fører krig. Men verken sivilisasjon eller dialog åleine kan frigjere menneska. For det må klassekampen skjerpast, ulikskap overvinnast, og verdssystemet endrast.

Carlos Gutiérrez Cruz (1897–1930) utvikla si poetiske røyst i etterrevolusjonære Mexico. I 1923 gav han ut Cómo piensa la plebe, der haikai-forma vart brukt til kommunistisk poesi. Han meinte det ikkje gir meining å forsvare nasjonen dersom arbeidarane ikkje får noko att. Ein sivilisasjon kan ikkje forsvarast som ein abstraksjon – han må forsvarast som historia til dei som skaper han. Som han skreiv:

Labriego, la tierra da ciento por uno
y tú ganas uno por ciento.

Bonde, jorda gjev hundre for éin
og du tener éin av hundre.

Med varme helsingar,

Vijay

Frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/iran-dialogue-across-civilisations/

Innleiing

I Minzhu-landsbyen, eit lite samfunn i Jiulongpo-distriktet i den vidstrekte storbyen Chongqing, har det skjedd ei oppsiktsvekkjande omforming. Ein stad som før var ein labyrint av forfalne bygg og tronge, sørpete vegar, er no eit moderne lokalsamfunn med skinande raudmur, opparbeidde gangvegar og blømande offentlege tenester. Her finst eit berekraftig bondemarknad bygd med attvunne materiale, ei offentleg kantine som gjev gratis måltid til eldre, treningsparkar, scener for framsyningar, moderne og rimelege kafear og ein ølbar i stabla skipskonteinarar. På torget, tvers overfor den tre etasjar høge kantina, driv Kommunistpartiet i Kina (CPC) eit moderne offentleg kontor der innbyggjarar kan søkje hjelp hos partikadrar om alt frå å måle heimen til å løyse nabotvistar. For berre nokre få år sidan rann kloakk i ein kanal langs hovudgata. No vassar born og eldre med føtene i bekken som har teke plassen hans.

Minzhu-landsbyen husa ein gong ei av dei viktigaste verksemdene i Kina: den statlege Chongqing Construction Machine Tool Factory (国营建设机床厂). Fabrikken har røter attende til Hanyang-arsenalet (汉阳兵工厂), ein stor våpenprodusent under Qing-dynastiet. Under den andre kinesisk-japanske krigen vart Hanyang-arsenalet flytta til Jiulongpo-distriktet og i 1957 offisielt omdøypt til Maskinverktøyfabrikken. Denne fabrikken vart ein av Kina sine største militære verksemder, som produserte halvautomatiske rifler og maskinpistolar. På høgda sysselsette fabrikken over 20 000 arbeidarar, og Minzhu-landsbyen vart bygd for å huse dei. Oppført i stil frå sovjetiske bustadblokker og i raud-oransje tegl, kom landsbyen til å uttrykkje perioden med rask industrialisering og omvelting som sveipte over landet.

I 2009 vart Maskinverktøy-fabrikken flytta til Huaxi industripark i Banan-distriktet som del av ein ny politikk for byfornying. Allereie vêrsliten og nedslitt byrja Minzhu-landsbyen å forfalle. Infrastrukturen forverra seg, og folketalet både aldrast og minka. Styresmaktene vurderte å rive landsbyen og flytte innbyggjarane. Men lokalsamfunnet hadde generasjonsband til området, som òg hadde historisk tyding for landet. I staden for riving vart landsbyen sett i gang med eit omfattande program for fornying. Han vart ein modell for resten av landet — og eit slåande døme på deltakarprosessar i utviklinga av Kina. Etter lanseringa av eit pilotprogram for byfornying i 2021 organiserte CPC hundrevis av “nabolagsmøte” [“courtyard meetings”] i Minzhu-landsbyen — samlingar på den offentlege samlingsplassen der innbyggjarar lufta klager, ytra meiningar og delte idear for fornyinga av nabolaget. Postboks nr. 1, ei postkasse som opphavleg vart sett opp i 1953 som ein kommunikasjonskanal for arbeidarane ved Maskinverktøy-fabrikken, vart digitalisert og utvida til eit formelt program som samla inn tusenvis av framlegg frå innbyggjarane. Og ein stasjon vart etablert for å leggje til rette for offentlege undersøkingar på alle nivå i lokalsamfunnet — og slik utvida ein rolla til postkassa ytterlegare.

I dag kan delar av Minzhu-landsbyen minna om hippe hjørne av London eller Berlin. Men transformasjonen av nabolaget følgde ei anna line enn det som ofte skjer i vestlege metropolar. Sjølv om prosessen innebar den same typen kvalitative endringar som ofte er knytte til gentrifisering i mange storbyar, fortrengde ho ikkje den lokale arbeidsfolk-klassa i Minzhu-landsbyen. I staden betra ho livet deira, og drog dei i aukande grad inn i levekåra til den urbane middelklassa — ut av fattigdom, og inn i det CPC kallar “moderat velstand”, eit utviklingssteg der grunnleggjande behov er dekte og ein komfortabel levestandard vert tilgjengeleg for alle. Dette var forankra i behov som vart formulerte før, under og etter fornyingsprosessen av medlemmar i lokalsamfunnet. Bondemarknaden vart modernisert, bekken vart reinsa, kantina vart bygd, og nye institusjonar og infrastruktur for fritid, rekreasjon og samfunnsutvikling vart oppførte rundt landsbyen.1

Denne prosessen — brei, folkeleg høyring og rådslag som endrar livet til arbeidsfolk — er grunnsteinen i den kinesiske forståinga av “heilskapleg folkestyre”. Ho speglar ein revolusjonær metode som søkjer å utvikle ein “masselinje” ved å tolke, systematisere og realisere ideane til folket kontinuerleg. Dette kan vere krevjande. Xiong Jie og Tings Chak har skildra i detalj korleis dette fungerte under restaureringa av Erhai-sjøen, som innebar ein langvarig fram-og-attende-prosess mellom partifolk og lokale innbyggjarar for å overvinne konfliktar, nå fram til kompromiss og vinne folkeleg støtte for praktiske løysingar.2

Tilnærminga utfordrar grunnleggjande dei rådande forteljingane i Vesten om at styresmaktene i Kina manglar folkestyre og folkeleg legitimitet — og peikar i staden på at den kinesiske demokratiske prosessen på mange vis er meir responsiv og meir deltakarorientert enn vestlege modellar for liberal demokrati. Data samla i fleire studiar — mange av dei gjennomførte av etablerte vestlege liberale institusjonar — syner ikkje berre at styresmaktene i Kina nyt omfattande folkeleg støtte på alle nivå, men òg at ein større del av folket i Kina meiner at det politiske systemet er demokratisk, rettvist, og tener interessene til folket, enn nesten noko anna stad i verda.

Denne artikkelen gjev ei oversikt over den kinesiske demokratiske modellen. Først drøftar han kva sosialistisk demokrati er, i motsetnad til liberalt demokrati. Deretter ser han på kjenneteikna ved “heilskapleg folkestyre” i Kina, og set det opp mot dei demokratiske modellane som dominerer i Vesten. Til sist ser den på data om systemstøtte og offentlege oppfatningar av demokrati i Kina.

Kva er sosialistisk demokrati?

For mange i Vesten krev demokrati at det finst fleire parti som kan romme ulike visjonar for samfunnet sin framtid og gje uttrykk for ulike meiningar. I dette synet er staten ein nøytral meklar, og prinsippet “éin person, ei røyst” skal garantere likskap i demokratisk deltaking.

Dette er eit fint ideal, men det tilslører rolla til klassemakt. I eit slikt system er det lett for den dominerande klassa — den med mest økonomisk og organisatorisk makt — å avgjere politiske utfall i eigeninteresse, fange staten og hindre demokratiske utfordringar mot si eiga makt. Dette er nett det som skjer under kapitalismen. Resultatet er at staten tener som eit instrument for kapitalistisk klasseråderett. Dei institusjonelle ordningane og dei politiske sedvanene verkar for å styrkje og sikre dominans av éi klasse over ei anna. “Orden” og “stabilitet” døyver klassekonflikt i kapitalen sin interesse, og hindrar framvekst av eit politisk system som tener arbeidsfolk.3 I røynda legg liberalt demokrati til rette for konsolidering og drift av borgarskapet sitt diktatur.

Sosialistisk demokrati må ... sjåast som ein historisk, fleirgenerasjonell og dialektisk prosess der vilkår som gjer at stadig større delar av samfunnet kan ta aktivt del i styringa, vert skapte, næra og verna.

Vestlege statar vert rutinemessig omtala som demokrati. Men i røynda er utøvinga av demokrati sterkt avgrensa. I USA, til dømes, går makta att og fram mellom to etablerte parti som begge er uttrykkeleg pro-kapitalistiske og forplikta på interessene til kapitalistklassa. Tredjeparti — inkludert sosialistiske parti — er i praksis frosne ut av den nasjonale politiske prosessen; dei møter store hinder for å kome på vallister og få sendetid i offisielle politiske debattar. Vidare kan elitar og føretak nytte uavgrensa pengar på valkampfinansiering for å fremje og plassere politikarar som vil forme politikk til deira fordel — noko som berre kan skildrast som institusjonalisert politisk korrupsjon. Under slike vilkår er demokrati meiningslaust.

Ein studie frå 2014, utgjeven av Cambridge University Press, fann at politikkutforming i USA generelt følgjer preferansane til elitar og organiserte næringslivslobbyar, sjølv når det strir mot preferansane til fleirtalet.4 Med andre ord liknar USA meir på eit oligarki enn eit demokrati. Dette speglar seg i meiningsmålingar. Data frå Democracy Perception Index syner at berre 54 % av US-amerikanarar meiner landet deira faktisk er demokratisk, og berre 42 % seier at styresmaktene tener fleirtalet.5 Dette er slående tal i landet som profilerer seg som ein bastion for “demokrati”.

Sjølv i land med meir robuste fleirpartisystem og avgrensingar på valkampfinansiering, ligg det harde skrankar på dei demokratiske prosessane. Til dømes, når dei dominerande mediaeiningane er eigde av kapitalistiske føretak, eller direkte kontrollerte av milliardærar og oligarkar, er det i røynda umogeleg for politiske rørsler frå arbeidarklassa å få ei rettvis handsaming. Som vi såg i Storbritannia under valet i 2017, slutta dei store medieselskapa rekkjene og dreiv ein koordinert desinformasjonskampanje som demoniserte den sosialistiske venstresida og lukkast i å halde dei utanfor makta.

Endå viktigare: under kapitalismen er demokrati avgrensa til periodisk og sterkt ritualisert deltaking i den politiske sfæra, medan det er heilt utelukka i den økonomiske sfæra — sjølv om denne påverkar kvardagen vår og avgjer forma og retninga på sivilisasjonen vår. Når kapitalen kontrollerer produksjon, er føremålet med produksjon og attinvestering ikkje å møte menneskelege behov, oppnå sosial framgang, eller realisere demokratisk vedtekne mål; føremålet er å maksimere og akkumulere profitt. Avgjerder om kva ein skal investere i, kva ein skal produsere, og kven som skal ha utbytte av avkastinga frå produksjonen — alt dette vert gjort i snevre interesser for kapitalistklassa. Arbeidarane — dei som faktisk utfører produksjonen — får sjeldan noko røyst i det heile. Denne ordninga er djupt udemokratisk. Det er rimeleg å seie at uavhengig av kva politiske ordningar eit samfunn måtte ha, dersom folk ikkje har kontroll over eigen produksjon og over investeringa av overskotet dei skapar, kan det ikkje kallast eit demokrati. Denne ordninga forklarar dei forvridde resultata vi ser i kapitalistiske økonomiar, der det sjølv ved høg samla produksjon er kronisk mangel på grunnleggjande ting som rimeleg bustad, næringsrik mat og offentleg transport.

Etter kapitalen sitt syn er demokrati farleg og må hindrast så langt som råd. Dei einaste innrømmingane kapitalismen historisk har gjeve til arbeidsklassane, har oppstått under vilkår med militant sosial kamp og tektoniske globale omveltingar. Framveksten av demokratiske politiske parti i Europa tidleg på 1900-talet følgde ein periode med langvarig arbeidskamp, som vann fram innrømmingar frå kapitalistklassane som var ivrige etter å stogge revolusjonært driv. Tidlege sosialt orienterte politikkar i Vesten kan òg sporast til den opplevde risikoen for kommunistisk revolusjon inspirert av oktober 1917, og ved at vesteuropeiske kommunistparti vart integrerte i Den kommunistiske internasjonale.6

I den andre halvdelen av 1900-talet vaks det fram ein robust sosialdemokratisk konsensus frå oska etter verdskrigen og i lys av den systemiske konfrontasjonen med Sovjetunionen, som hadde vunne stor prestisje globalt gjennom å slå europeisk fascisme, samstundes som dei tok historiske sprang i industrialisering og sosial utvikling. Dette var ein reell siger for dei vestlege arbeidsklassane, sjølv om det er avgjerande å minnast at kapitalistane berre var viljuge til å gje desse innrømmingane fordi dei visste at dei kunne oppretthalde vilkår for akkumulering ved å lene seg på overskot som vart tileigna frå periferien. Sosialdemokratiet i kjernen har alltid vore avhengig av ein imperialistisk struktur.

I dag slit kjerneøkonomiane med å oppnå dei vekst- og akkumuleringsratane som prega tidlegare tiår, mykje på grunn av aukande rørsler for økonomisk sjølvråderett i periferien. Som følgje av dette svarar vestlege styresmakter med å demontere den sosialdemokratiske samfunnskontrakten heime og eskalere imperialistisk vald ute — og avslører slik at kapitalismen sine imøtekomingar overfor arbeidsfolk berre vart gjevne så lenge dei var strukturelt foreinlege med vidare kapitalakkumulering.

Sosialistar har lenge forstått desse tendensane. Dei har forstått at eit ope politisk system med privat eigd presse ikkje kan levere reelt demokrati i ein kontekst med alvorlege ubalansar i klassemakt. Dette er særleg sant i periferien, der imperialistiske makter er drivne i å blande seg inn i val og andre politiske prosessar for å knuse frigjeringsrørsler og halde oppe kompradorklasser.

Politiske parti — likeeins som staten — kan ikkje forståast utanfor klasseperspektiv. Parti oppstår, vinn støtte og verkar som representantar for ein gitt klasseinteresse, og speglar den dynamiske balansen mellom klassane. Utan eit parti skapt i deira eige bilete, er arbeidarklassa tvinga til å alliere seg politisk med eit framandt subjekt: subjektet til den undertrykkjande klassa. Eksistensen av fleire, konkurrerande kapitalistiske parti avkortar den politiske horisonten til arbeidsfolk ved å splitte dei langs sekundære spørsmål som skjuler dei grunnleggjande klassemotseiingane som formar samfunna og liva deira. Dette gjer ikkje-antagonistiske motseiingar innan arbeidarklassa om til antagonistiske,7 til dømes ved å splitte arbeidsfolk i spørsmål om innvandring, i staden for å samle dei i teneste for frigjering.

Fleire moglege sosialistiske alternativ har vore føreslegne. Til dømes, etter at kapitalistklassa er fjerna frå kontroll over produksjon og stat, kan ein etablere eit fleirpartisystem der alle parti må slutte seg til grunnleggjande sosialistiske prinsipp. Dette er fleirparti demokratisk sosialisme. Men denne tilnærminga kan framleis vere sårbar for imperialistisk innblanding som kan utnytte partikonflikt for å destabilisere eit land eller styrte ei regjering. Ei anna line, vald av Kina, er styring ved eitt kommunistparti med eit massivt medlemskap som breitt representerer folket, som er konstitusjonelt forplikta til å fremje interessene til arbeidarklassa, som har ei organisk grasrotstilstade i lokalsamfunn med sterke praksisar for engasjement og høyring, og som er organisert etter interne demokratiske praksisar (demokratisk sentralisme).

Ut over politisk-prosedyremessige tiltak er målet med sosialistisk demokrati òg å utvide prinsippet om demokrati inn i produksjonssfæra. Avgjerder om kva ein skal investere i, kva ein skal produsere, og kven som skal ha nytte av avkastinga frå produksjonen — alt dette bør vere underlagt folkeviljen og på line med interessene til arbeidarklassane.

Representasjonen av massane i den politiske og økonomiske prosessen opnar døra for eit langt meir omfattande sett med krav som kan rettast mot staten. Dersom vestleg demokrati avgrensar seg til formelle politiske rettar og fridomar — som i seg sjølv er sterkt avgrensa når dei trugar kapitalistane sin klasseråderett i staten — søkjer sosialistisk demokrati òg å realisere desse pluss dei økonomiske og sosiale rettane til massane. For reell frigjering kan ikkje oppnåast under økonomisk naud. Kan ein seie at nokon er fri om dei er svoltne, tørste eller heimlause? Fridom er ikkje berre ein retorisk bodskap. Han må vekse fram i lag med realiseringa av visse materielle og historiske vilkår. Det krev stabil utvikling og ein stat som er i stand til å kanalisere utviklinga til å tene sosiale behov. Som Karl Marx og Friedrich Engels skreiv i Den tyske ideologien:

generelt sett kan ikkje folk frigjerast så lenge dei ikkje er i stand til å skaffe seg mat og drikke, bustad og klede i høveleg kvalitet og kvantitet. ‘Frigjering’ er ei historisk, ikkje ei mental handling, og ho vert frambrakt av historiske tilhøve.8

Folk opplever undertrykking og naud på ulike vis som speglar særdraga ved deira lokale geografi, økonomi, historie og kultur. Det kan ikkje finnast éi løysing som passar alle for å fremje deira politiske, økonomiske og sosiale rettar. Difor krev sosialismen djup deltaking frå massane i utviklingsprosessen. Utan aktiv drøfting kan demokrati ikkje produsere stort meir enn stilt samtykke til politikkar og løysingar av svært generell art. Dette er eit naudsynt mål for sosialismen, sjølv om ikkje alle faktisk eksisterande sosialismar har oppnådd det i like stor mon.

Når han reflekterte over organiseringa av partikadrar, understreka Mao Zedong: “Ingen i ei leiande stilling er kompetent til å gje overordna rettleiing til alle einingar dersom han ikkje dreg konkrete erfaringar frå bestemte individ og hendingar ...”9 Med andre ord: det må finnast eit organisk band mellom mekanismane i partiet og dei konkrete røynslene til folket. Når Kommunistpartiet representerer interessene til det store fleirtalet, må det skape vilkåra for massedeltaking i styringa av staten. Utan dette går tråden tapt som bind folket til prosessen med sosialistisk oppbygging, og staten si rørsleretning vert forvrengd av byråkratisk tregleik eller andre snevre interesser.

Men det ville vere idealistisk å krevje at ein revolusjonær prosess tryllar fram eit system med universell deltaking umiddelbart, slik mange vestlege marxistar insisterer på. Sosial omforming kan vere ein lang og vanskeleg veg, og tyngda av historisk arv — uttrykt i skilnader i utdanning, ressursar, produksjonskapasitet og institusjonell stabilitet — krev ei systematisk tilnærming. Haldningar og kulturelle normer som heng att frå den gamle verda — mønster av utbytting og underkasting — kan ikkje overvinnast med eit knips. Nokre av dei tidlegaste vala i Kina hadde bønder som røysta ved å leggje ein stein i skåla til den kandidaten dei føretrekte; bøndene var analfabete.

Kvart sosialistisk land har stått i ein ekstrem unntakstilstand, med stadig militært omringingstrykk, økonomisk krigføring gjennom sanksjonar og blokade, og kulturelle-informasjonelle åtak frå imperialismen. I denne konteksten kan revolusjonsstatar velje å prioritere nasjonalt forsvar og industriutvikling som eit vern mot at strukturane for sosial reproduksjon vert underlagde den anarkiske og øydeleggjande modusen til imperialistisk akkumulering. Som eit uttrykk for folkesuverenitet innanfor staten kan ikkje demokrati forståast utan omsyn til dei materielle trygga det kviler på, eller løyst frå dei opplegga som imperialismen nyttar for å motverke det.

Sosialistisk demokrati må difor sjåast som ein historisk, fleirgenerasjonell og dialektisk prosess der vilkår som gjer at stadig større delar av samfunnet kan ta aktiv del i styringa, vert skapte, næra og verna. Kina har kome lenger på denne vegen enn dei fleste samfunn i nyare historie. Frå tidlege forsøk på organisering på landsbynivå til å byggje ein landsomfattande prosess for 1,4 milliardar menneske frå 56 etniske grupper i eit land som femner over ni millionar kvadratkilometer, er denne prosessen samla i eit omgrep kalla “heilskapleg folkestyre” — ein praksis for demokratisk styring bygd på over hundre år med organisatorisk erfaring.

Heilskapleg folkestyre

Omgrepet “heilskapleg folkestyre” vart først formulert av president Xi Jinping i ein tale i september 2014 ved ein konferanse som markerte 65-årsdagen for etableringa av Det kinesiske folk sin politiske rådgjevande konferanse (CPPCC).10 Xi la vekt på det “rådgjevande” elementet som lenge har vore innbakt i Kina sitt sosialistiske demokrati. “Å setje folkestyret ut i livet og sikre folket si stilling som herrar i landet,” sa han, “krev at vi set i gang omfattande drøftingar i heile samfunnet medan vi styrer landet.”11

For å forstå rolla til rådslag i den kinesiske revolusjonsprosessen er det naudsynt å gå kort attende til historia om utviklinga av CPC. Allereie på 1930-talet, i tida med Jiangxi-sovjetrepublikken, eksperimenterte Partiet med strategiar for å trekkje massane — som i hundreår hadde vore halde nede og aldri tilstrekkeleg organiserte til å velte dei undertrykkjande strukturane — inn i aktivt politisk liv. Dette vart allment forstått som den einaste vegen til å byggje revolusjonen. Det ville ha vore umogeleg å overvinne dei “tre fjella” — imperialisme, føydalisme og kapitalisme — utan å organisere fleirtalet av samfunnet mot undertrykkjarane deira. Frå dette grunnlaget voks omgrepet “masselinje” fram og ein prosess med å studere synspunkta til massane, samordne og systematisere dei, og så ta dei attende til massane der dei kunne bli tekne i bruk som folkeleg analyse og rettast av praktisk handling. Øvinga gjentek seg, om att og om att, i ein kontinuerleg prosess for å identifisere og løyse motseiingar i samfunnet. “I alt det praktiske arbeidet til partiet vårt,” sa Mao Zedong, “er all rettleiing med naudsyn ‘frå massane, til massane’.”12

Den kinesiske modellen syner at demokrati ikkje treng vere avgrensa til periodiske valøvingar eller formelle prosedyre-rettar løyste frå materielle vilkår.

I sin etnografiske studie av den revolusjonære omforminga av Long Bow-landsbyen i Kina mellom 1945 og 1948, observerte William Hinton korleis denne prosessen vart nytta til å velte dei hundreårige strukturane og tradisjonane i føydalismen. Det var gjennom rådslag at jorda vart omfordelt og kvinner fekk rettane sine. Det var gjennom rådslag at eigedom som var tekne frå føydalherrane, vart delte ut til familiar som ofte hadde berre éin kjele og eitt klesskifte. Det var gjennom rådslag at styringa av dei nyleg kollektiviserte jordlappane vart organisert. På kvar steg hjelpte den vitskaplege prosessen med å formulere utfordringar i fellesskap, utvikle løysingar og prøve løysingane mot dei materielle realitetane med å utvikle massane si evne til styring. “Slik hadde bøndene, under leiing av Kommunistpartiet, gått steg for steg frå delkunnskap til allmenn kunnskap, frå spontant til retta handling, frå avgrensa suksess til overordna suksess,” skreiv Hinton. “Og gjennom denne prosessen hadde dei forvandla seg frå passive offer for naturlege og sosiale krefter til aktive byggjarar av ei ny verd.”13

CPC sin veg til makta gjennom masserevolusjonær mobilisering, uttrykkeleg retta mot å betre vilkåra for bønder og arbeidarar, etablerte dei grunnleggjande relasjonane mellom massane og staten som framleis ligg til grunn for den kinesiske samfunnskontrakten. Denne prosessen utvikla seg — med framsteg, tilbakeslag, suksessar og nederlag — i tiåra etter revolusjonen. I dag har CPC vakse til over 100 millionar medlemer og over 75 millionar ungdomsforbundsmedlemer. I praksis har kvar familie minst éin person i Partiet, noko som ikkje berre sikrar at eit breitt mangfald av sosiale posisjonar og politiske syn er representerte innåt i partiet, men òg at CPC har direkte kanalar for å forstå kva kvar del av det kinesiske samfunnet vil og treng. Internt opererer CPC etter modellen demokratisk sentralisme, som utgjer det grunnleggjande organisatoriske prinsippet og leiingssystemet i partiet. Under denne modellen vert livleg debatt oppmuntra internt på alle nivå for å samle den kollektive visdomen til partimedlemene. Deretter forpliktar medlemmene seg til å stå ved vedtekne avgjerder, slik at innsatsen i Partiet konvergerer bak felles mål.

Det er verdt å understreke at CPC ikkje kan sjåast i same lys som politiske parti i liberale demokrati. Det er ikkje eit instrument for politisk konkurranse. Det er, i staden, både eit køyretøy for massedeltaking i styringa og ein garantist for det politiske systemet som heilskap. Faktisk er ikkje Kina ein einpartistat. Landet har ni offisielle parti: CPC og åtte demokratiske parti. Dette systemet er ei historisk arv. Ved starten av 1900-talet eksperimenterte Kina med fleirparti liberal demokrati. Effekten var alt anna enn demokratisk. Over 300 parti vart danna kringom i landet, og mellom 1912 og 1928 produserte systemet 10 ulike statsoverhovud, 45 regjeringar og 59 statsministrar — sekstande år med politisk kaos. Perioden med einpartidiktatur under Chiang Kai-shek sitt Kuomintang mislukkast òg, og resulterte i økonomisk krise og militært nederlag. Nye parti dukka stadig opp for å kjempe om makta. Eit nytt politisk system var naudsynt, og mandatet til å byggje det fall på CPC. Systemet som voks fram, var retta inn mot å utvikle eit samarbeidsforhold snarare enn eit konkurranseforhold mellom dei eksisterande politiske partia, som skulle tene som kanalar for ulike samfunnsgrupper til å ta del i styringa — til dømes ved å utføre forsking eller gje råd i lovgjevingsarbeid.14

Denne historiske utviklingslina speglar ei kjelde til demokratisk legitimitet som ikkje er avleidd frå abstrakte institusjonelle ordningar, men frå synlege forbetringar i materielle levekår for fleirtalet av Kina sitt folk. Lin Shangli argumenterer for å fremje politikkar som har “heilskapleg støtte frå folket” og gjev “varig, stabil og sunn nasjonal utvikling” — prestasjonar som ville vere umogelege utan robuste rådgjevingsprosessar som kan identifisere og løyse konkrete problem i folket.15 Xi Jinping — som har søkt å styrkje demokratiske mekanismar på grasrotnivå — har understreka dette i talar og skrifter:

Prosessen med å halde omfattande drøftingar mellom folket er prosessen med å fremje demokrati og dra nytte av kollektiv visdom, prosessen med å sameine tanken og byggje konsensus, prosessen med vitskapleg og demokratisk avgjerdstaking, og prosessen med å sikre folket si stilling som herrar i landet. Berre på denne måten kan vi få solide fundament for styringa av landet vårt og for samfunnsstyring; berre på denne måten er vi i stand til å samle styrke.16

Tre hovudkontrastar kan trekkjast til liberale demokratiske modellar i Vesten. For det første er omgrepet demokrati i Vesten fanga i tvangstrøya til idealismen. Det vert handsama som avslutta, eit politisk system som har nådd den endelege destinasjonen sin — ein påstand som gjer det mogeleg å bruke liberalt demokrati som våpen mot dei som søkjer å fremje rettar som det ikkje rommar. Det er lite snakk i Vesten om å utdjupe, utvide eller forbetre liberalt demokrati. For mangelen på eit klart vitskapleg grunnlag har kinesiske forskarar omtala det vestlege systemet som “overtruisk” eller “kult”-liknande.17 “Heilskapleg folkestyre” derimot, er forstått innanfor ramma av historisk og dialektisk materialisme. Det er ein stadig utvidande prosess som nødvendigvis djupnar, breier seg og forbetrar seg i takt med at fleire delar av folket vert trekte inn i styringssystemet — og der verknaden vert målte i materielle og immaterielle forbetringar i liva til folk. “Det finst ingen ende for menneska si utforsking og praksis av demokrati,” skriv Cheng Enfu og Chen Jian.18

Som del av denne prosessen lærer Kina av eigne feil og manglar. Som i alle land har det vore periodar der utilstrekkelege tilbakerapporterings- og ansvarsmekanismar i politikkutforminga har hatt uheldige, stundom alvorlege, konsekvensar for landet og folket. Men dagens system speglar eit fast føresett om å ta opp i seg lærdom frå historia og — gjennom kontinuerleg refleksjon og tilbakemelding — kalibrere politikk for å overvinne tidlegare avgrensingar.

For det andre sørgjer vestlege liberale demokrati for at få menneske er aktive i den politiske prosessen utanom valurnene — ei avgrensa og periodisk øving der utfallet vert forvridd og korrumpert av skilnader i økonomisk makt. I motsetnad til dette siktar den kinesiske demokratiske modellen mot å halde oppe brei deltaking frå massane i den politiske prosessen til einkvar tid og på alle nivå — det er dette som ligg i “heilskapleg folkestyre”. Dette gjeld òg ved vala. I 2016 og 2017 deltok over 900 millionar røysteføre i val til folkekongressar på bygde- og fylkesnivå — dei to første nivåa i Kina sitt femnivå-system for val, med 90 % deltaking i lokalsamfunn. I nyare år har talet på røysteføre nådd over ein milliard, høgare enn i India, og gjort Kina sine val til dei største demokratiske vala som er gjennomførte nokon gong i verda. Men massedeltaking må òg vere verkeleg utover valurnene, eit poeng Xi Jinping understreka i ein tale i oktober 2021:

Dersom folket berre vert vekt ved valtid og søv etterpå; dersom folket høyrer store slagord under valkampen, men ikkje har noko dei skulle ha sagt etterpå; dersom folket vert smigra under røystefisket, men sette til side etter valet, då er dette ikkje ekte demokrati.

Lovnaden om politisk likskap som ligg i “ein person, ei røyst” strekkjer seg ikkje av seg sjølv til dei vidare sosiale og økonomiske rettane som ligg i sosialistiske forståingar av utvikling og demokrati. I tillegg til val sikrar difor “heilskapleg folkestyre” massedeltaking gjennom rådslag, seminar, møte, debattar, symposia, høyringar, råd, kritikk og andre former for folkeleg tilbakemelding som formar lovgjeving og politikkutkomme. Slik heldt Kina, medan sivilkoden vart utvikla, 10 rundar med offentleg høyring og fekk over éin million innspel frå 425 000 personar.19 I dei pågåande høyringane for Kina sin 15. femårsplan, som skal gjennomførast frå 2026 til 2030, fekk styresmaktene over tre millionar føreslegne tiltak frå publikum — tre gonger fleire enn i ein tilsvarande periode for den 14. femårsplanen i 2020.20

Desse tala åleine fangar ikkje breidda og djupna i prosessen, som omfattar eit samansett teppe av kanalar for folkeleg rådslag og tilbakemelding. Som med postkassa i Minzhu-landsbyen driv staten dei såkalla “12345-tenestetelefonane” over heile landet. Desse linene, som garanterer “beinveges svar ved motteken førespurnad”, tek sikte på å handtere offentlege bekymringar og er del av ein større verktøykasse av kommunikasjonskanalar som inkluderer callsenter, ordførarpostkasser, mobilappar og grupper på WeChat — “alt-i-eitt”-appen i Kina. På denne måten svarar styresmakter på alle nivå på folkelege krav og tek opp saker og problem som direkte vedkjem innbyggjarane. På lovgjevingsnivå følgjer utviklinga av politikkar gjerne omfattande, fleirårige prosessar der politiske parti, forskingsinstitusjonar, masseorganisasjonar og andre organisasjonar over heile landet vert sette til å utføre forsking og halde debattar og konferansar om konkrete politiske spørsmål — som så flyt attende inn i politikkutforminga. I forkant av den 20. nasjonalkongressen til CPC deltok til dømes 54 forskingsinstitusjonar i arbeid som rann inn i hovudrapporten, og produserte 80 artiklar. I den prosessen gjennomførte 64 forskarteam 179 feltbesøk til provinsar, autonome regionar og bykommunar; 25 team gjennomførte skriftlege undersøkingar av 465 organisasjonar; og 10 team gav 252 organisasjonar i oppdrag å utføre spesialstudiar. Forskarteama engasjerte 19 022 deltakarar og hadde høyringar og intervju med 1 847 individ. Nettbaserte høyringar av offentleg meining for Kongressrapporten fekk over åtte millionar svar.21

For det tredje vert liberalt demokrati primært utøvd av og i interessene til den kapitalistiske herskarklassen. Resultatet er at det vert lagt stor vekt på å avgrense samfunn si politisering til snevre rammer som bevarar dominansen til kapital over arbeid — og det finst få mekanismar for å halde makta ansvarleg utover val. Der politisk mobilisering skjer utanom valperiodar, oppstår ho nødvendigvis i opposisjon til politikk frå regjering og stat, og kjem ofte som ein reaksjon på brotne val-lovnader. Dette er fordi kontrollen over staten av kapitalistar nødvendigvis produserer antagonistiske klasserelasjonar, der kapitalistklassa søkjer å maksimere si vinning gjennom undertrykking, medan arbeidarklassa søkjer å avskaffe denne undertrykkinga. I motsetnad til dette, i eit revolusjonært samfunn, har massane teke statsmakta og utgjer difor staten og representerer den primære kjelda til legitimiteten og makta hans. Som Mao Zedong peika på, produserer dette motseiingar av ein grunnleggjande annan karakter enn dei som finst under kapitalismen:

I det kapitalistiske samfunnet kjem motseiingar til uttrykk i skarpe motsetnader og konfliktar, i skarp klassekamp; dei kan ikkje løysast av det kapitalistiske systemet sjølv og kan berre løysast ved sosialistisk revolusjon. Saka er heilt annleis med motseiingar i det sosialistiske samfunnet; tvert om er dei ikkje antagonistiske og kan stadig løysast av det sosialistiske systemet sjølv ...22

Imperativet er difor å skape styringsstrukturar og politiske ansvarskulturar som verkar i lag med statssystemet for å fremje felles mål. Dette er det som er meint med “folkets demokrati”, eit omgrep som voks fram i kontrast til “borgarleg demokrati”. Det er eit system der politikkar strekkjer seg etter å “spegle folk sine bekymringar, legemleggjere vona deira, fremje velferda deira og møte ønsket deira om eit betre liv.”23 Victor Gao — ein kinesisk jurist og akademikar som er medlem av Revolusjonskomiteen til det kinesiske Kuomintang, eitt av dei åtte demokratiske partia i Kina — samanlikna den kinesiske og dei vestlege demokratiske modellane med ein bil. I det kinesiske systemet, sa han, rører hjula på bilen seg i same retning. I andre system rører hjula på den same bilen seg i motstridande retningar, “som ikkje resulterer i synergi eller koordinering og større resultat, men i ineffektivitet, inkompetanse, manglande prestasjonar og inga grunnleggjande nytte for folket.”24 Behovet for å røre seg i ei felles retning har konsekvensar for ansvarleggjeringa av tillitsvalde: veljarar kan ikkje berre røyste inn representantar, men òg kalle dei attende frå verva om dei ikkje speglar interessene til folket tilfredsstillande.25 Offentlegheita vert òg oppmuntra til å melde frå om korrupsjon eller misferd, og slike meldingar har reelle konsekvensar. Mellom 2012 og 2022 møtte 4,7 millionar menneske ulike former for straff for korrupsjon åleine.26

Den kinesiske modellen for “heilskapleg folkestyre” integrerer såleis to store demokratiske modellar: valdemokrati og rådgjevande demokrati. Han tek til på bygdenivå (乡镇级), der bygdefolkeråd vert valde direkte av lokalsamfunn. På dette nivået vert deltaking òg sikra gjennom sjølvstyrte landsbykomitear med direkte val og lokale høyringsmøte og forum. Val på grasrotnivå representerer den mest omfattande og dynamiske forma for demokrati i Kina, og omfattar val av landsbykomitear, bybuarkomitear og tilsettråd i føretak og offentlege institusjonar. Dette er viktig fordi Kina framleis er sterkt desentralisert. Lokale styresmakter — inkludert provins-, prefektur-, fylkes-, bygde- og landsbynivå — står for 50 prosent av statlege inntekter og nær 85 prosent av utgiftene. Den sentrale staten står for berre 15 prosent av dei samla offentlege utgiftene — det globale snittet er 66 prosent.27

På fylkesnivå (县级) finst fylkesfolkeråd støtta av fylkes-CPPCC-komitear; spesialiserte komitear for landbruk, industri, utdanning og andre område; og offentlege høyringar i store saker. På prefektur-/bynivå (地市级) finst kommunale folkeråd og deira faste komitear, kommunale CPPCC-komitear, sektorspesifikke rådslagsmekanismar og brei offentleg deltaking i byplanlegging og utvikling. På provinsnivå (省级) finst provinsfolkeråd og deira faste komitear, provins-CPPCC-komitear, interregionale koordineringsmekanismar, og politiske rådslagsprosessar med akademiske institusjonar og tankesmier. Når folket har valt representantar på bygde- og fylkesnivå, vel desse igjen representantar på høgare nivå (sjå Figur 1).

Kina sitt sjølvstyre på lokalsamfunnsnivå verkar gjennom fem samankopla dimensjonar av demokrati som skaper eit heilskapleg system for lokal deltaking og kontroll. Demokratiske val er fundamentet gjennom grasrotval til landsbykomitear, bybuarkomitear og tilsettråd i føretak og offentlege institusjonar, der leiarar og medlemer vert valde samstundes med posisjonar på bygde- og fylkesnivå. Demokratisk rådslag omfattar ulike kanalar, inkludert framlegg, konferansar, drøftingar, seminar, høyringar, vurderingar, nettplattformer og meiningsmålingar, som gjev lokalsamfunn høve til å ta opp saker som rører ved folket sine vitale interesser — særleg dei som gjeld rettane til bestemte grupper. Demokratisk avgjerdstaking skjer gjennom ulike møteformat mellom landsbybuarar, bybuarar og representantane deira, og dekkjer økonomiske og sosiale spørsmål, infrastruktur, sosial forvalting, kulturtenester, miljøvern, sjølvstyrereglar og andre sentrale lokale saker — med innbyggjarar som deltek både i avgjerd og gjennomføring. Demokratisk forvalting gjev urbane og rurale lokalsamfunn fullmakt til å fastsetje eigne reglar og sedvanar for innbyggjarane sine rettar og plikter, organisatoriske prosedyrar, prinsipp for den kollektive økonomien, nabolagstryggleik, offentleg tryggleik, hygiene, ekteskapskikkar, familieplanlegging og kulturaktivitetar — der lokalsamfunna forvaltar eigne offentlege saker og tenester innanfor konstitusjonelle og rettslege rammer. Til sist gjer demokratisk tilsyn borgarar, rettssubjekt og organisasjonar i stand til å føre tilsyn med ytinga til statsorgan og tilsette gjennom krav om administrativ overprøving, søksmål og klager til tilsynsorgan ved misferd, tenesteforsøming, maktmisbruk eller brot på yrkesetikk — og skapar ansvarsmekanismar som fullfører sirkelen for demokratisk styring på grasrotnivå.28 Kvar av desse nivåa var synlege i den omfattande rådslagsprosessen som omforma Minzhu-landsbyen i Chongqing.

På nasjonalt nivå munnar desse prosessane ut i Den nasjonale folkekongressen (NPC) og Den nasjonale komiteen for CPPCC, side om side med rådgjevingsmekanismar i Statsrådet og sentrale prosessar for politisk rådslag. NPC er Kina sitt høgaste statsorgan, med utsendingar valde gjennom eit fleirtrinns indirekte valsystem som tek til med direkte val på bygdenivå. I 2023 hadde NPC 2 977 medlemer, inkludert representantar for alle dei 56 etniske gruppene, der minoritetar utgjorde 14,85 % av totalen (i denne meininga har minoritetar — som utgjer om lag 10 % av folketalet i Kina — høgare representasjon i styresmaktene enn snittet). 16,69 % av NPC-medlemmene representerte frontarbeidarar og bønder, inkludert 56 representantar for arbeidsinnvandrarar. Parti- og regjeringskadrar utgjorde 32,55 % av totalen, ein del som gradvis har minka i takt med at fleire arbeidarar, bønder og ekspertar har kome inn i Kongressen.29 NPC samlast årleg og har ein ståande komité som utøver makt mellom sesjonane. CPPCC verkar parallelt med NPC-systemet frå nasjonalt til lokalt nivå. Det omfattar representantar frå Kina sine åtte demokratiske parti, etniske minoritetar, religiøse grupper, representantar frå Hongkong, Macau, Taiwan-regionen og kinesarar som bur i utlandet, og framståande individ frå ulike sektorar. Det tener som eit rådgjevande organ for politisk dialog og konsensusbygging.

Kvart av desse nivåa for institusjonell avgjerdstaking speglar utviklinga av “masselinje”-prosessen, der idear, politikkar og rapportar vert filtrerte oppover frå lokalsamfunn til nasjonalt nivå og så nytta nedover att i gjennomføringa — og i denne rørsla vert verktøya som har gjeve utan sidestykke-forbetringar i folk sine liv, skjerpa og forfina.

Oppfatningar av demokrati i Kina Oversynet over det kinesiske systemet for “heilskapleg folkestyre” utfordrar den rådande diskursen i vestleg akademia, som tolkar det politiske systemet i Kina gjennom rammer av autoritær illegitimitet og posisjonerer den kinesiske staten som grunnleggjande avhengig av tvangsmekanismar for å eksistere. I staden rommar den kinesiske demokratiske prosessen eit rikt teppe av institusjonar og praksisar som, samla, gjer det mogleg med stadig breiare folkeleg deltaking i styringa av landet.

Like viktig er spørsmålet om korleis folket i Kina sjølve ser på den demokratiske modellen sin. Her syner omfattande undersøkingar av kinesiske oppfatningar av demokrati — også frå etablerte vestlege liberale institusjonar — ikkje berre at folk i overveldande grad er nøgde med arbeidet til sentrale og provinsielle styresmakter, men òg at det store fleirtalet ser staten som demokratisk og tenande folket.

Her rapporterer vi data frå fleire hovudstudiar. Først har Ash Center ved Harvard University for demokratisk styring og innovasjon halde ved like det som utgjer den mest omfattande uavhengige vurderinga av kinesiske borgarar si tilfredsheit med styresmaktene, og har følgt haldningar sidan 2003. Rapporten deira frå 2020, “Understanding CCP [sic] Resilience: Surveying Chinese Public Opinion Through Time”, avdekte brei folkeleg støtte til styresmaktene på alle nivå. Forfattarane — som i utgangspunktet la til grunn at den autoritære karakteren til Kina ville skape legitimitetskriser — dokumenterte i staden jamne auke i tilfredsheit. Godkjenninga av sentralstyresmaktene nådde 93 % i 2016, medan provinsstyresmaktene låg på 82 % — med jamn auke over tid (sjå Figur 2). Viktig er det at forskinga fann at marginaliserte grupper i økonomisk svakare innlandsregionar synte relativt høgare auke i tilfredsheit — noko som, i tråd med kinesisk tenking om “heilskapleg folkestyre”, tyder på at staten si evne til å svare på materielle vilkår er ein nøkkel til legitimitet.30

Forfattarane oppsummerer resultata slik: “Vi finn at, sidan starten av undersøkinga i 2003, har kinesiske borgarar si tilfredsheit med styresmaktene auka så godt som over heile lina. Frå verknaden av breie nasjonale politikkar til åtferda til lokale bygderepresentantar, vurderer kinesiske borgarar styresmaktene som meir kapable og effektive enn nokon gong. Interessant nok er meir marginaliserte grupper i fattigare innlandsregionar faktisk relativt sett meir trulege til å rapportere auke i tilfredsheit. For det andre ser haldningane til kinesiske borgarar ut til å svare (både positivt og negativt) på reelle endringar i materielle levekår.”31

Desse resultata er i tråd med data frå Asian Barometer Survey, som i 2015 fann at 87 % av respondentane i Kina hadde “svært stor” eller “ganske stor” tillit til den nasjonale regjeringa. Det same gjeld verdiane i World Values Survey, som jamleg syner at over 90 % i Kina seier dei har “svært stor” eller “ganske stor” tillit til sentralstyresmaktene. I 2018, den nyaste bølgja, var tilliten 95 %, mellom dei høgaste nivåa i verda.

I tillegg kjem Alliance of Democracies (AoD), etablert av tidlegare NATO-leiing og danske styresmakter, som sidan 2019 har produsert årlege rapportar om Democracy Perception Index. I samarbeid med det tyske marknadsanalysefirmaet Latana nyttar AoD metodar som er særskilt utforma for å dempe svarskjevskap og sjølvsensur. I 2024 fann dei at 92 % av respondentane i Kina meiner demokrati er viktig, 79 % karakteriserer landet som demokratisk, og 91 % oppfattar at regjeringa tener breie folkelege interesser heller enn eliteinteresser — kvart av desse tala var høgare enn i nesten alle andre land, og langt framfor USA, Frankrike og Storbritannia, dei klassiske liberale demokratia (sjå Figur 3).32

Studien frå AoD vurderer òg oppfatningar av ytringsfridom samt frie og rettferdige val. Her kjem Kina òg betre ut enn USA og dei fleste europeiske land. Gjeve utsegna “Alle i landet mitt kan fritt uttrykkje meininga si om politiske og sosiale tema”, var det berre 18 % i Kina som var usamde (mot 27 % i USA). Og gjeve utsegna “Politiske leiarar i landet mitt vert valde i frie og rettferdige val”, var det berre 5 % i Kina som var usamde (mot 27 % i USA).

Til sist spurde ein nyleg studie i tidsskriftet Political Psychology folk i 42 land om dei meiner systemet deira er rettvist og rimeleg.33 Dei nytta desse spørsmåla: “Generelt synest eg samfunnet er rettvist”, “Generelt fungerer det politiske systemet i landet mitt som det skal”, “Alle i landet mitt har ein rettvis sjanse til rikdom og lukke”, og “Samfunnet i landet mitt er innretta slik at folk vanlegvis får det dei fortener”. Resultata syner at snittsvaret i dei fleste landa er anten “noko usamd” eller “nøytral”. Det er berre eitt land der snittsvaret ligg i området “noko samd”, og det er Kina. Med andre ord: folk i Kina er meir trulege til å meine at systemet deira er rettvist og rimeleg enn i noko anna land i utvalet.

Dette er bemerkelsesverdige funn. Nokre skeptikarar har sett spørsmålsteikn ved dataa, og seier at respondentane kan overdrive støtte til regjeringa dersom dei lever i eit system der dei fryktar represaliar for å ytre opposisjon — såkalla “strategisk feilrapportering”. Men det faktum at desse studiane finn låge skår i land som er kjende for politisk undertrykking, tyder på at dette ikkje er eit stort problem. Uansett er spørsmålet grundig undersøkt i litteraturen om Kina. Forskarar har gjennomført fleire studiar med metodar som er særskilt utforma for å utelukke strategisk feilrapportering — som liste-eksperiment og implisitte assosiasjonstestar. Gong på gong stadfestar desse studiane at folk i Kina faktisk har høg støtte til regjeringa og det politisk-økonomiske systemet.34

Desse empiriske funna utfordrar grunnleggjande dei liberale analytiske rammeverka som vert nytta for å vurdere politisk legitimitet. Den jamt høge oppslutninga dokumentert på tvers av fleire uavhengige studiar, tyder på at legitimitet kan springe mindre ut av prosedyrane i seg sjølve, og meir av substansiell statleg respons på folkelege materielle tilhøve. Dette samsvarar med historisk-materialistiske analysar som set relasjonen mellom statsmakt, folkemassane og økonomisk utvikling høgare enn reint prosedyremessige demokratiske mekanismar.

Tenk på at lønene i industrien i Kina har auka åtte gonger på to tiår. Løner i Kina har gått frå å vere blant dei lågaste i Asia til å vere høgare enn i alle andre utviklingsland i regionen. Kina har no ei av dei høgaste levealdrane i den utviklande verda. Faktisk er forventa frisk levealder i Kina no over fire år lengre enn i USA, ifølgje GBDS-data.35 Dette er store historiske utviklingstrekk, og deira tyding går ikkje tapt for folket i Kina.

Vi peika ovanfor på at målet for sosialistisk demokrati òg er å utvide prinsippet om demokrati inn i produksjonssfæra. Fokuset vårt her er på politiske prosessar, og det ligg utanfor ramma å drøfte i kva grad økonomisk demokrati er oppnådd i Kina. Dette er eit emne det er stor debatt om mellom sosialistar, òg i Kina. På den eine sida gjev offentleg kontroll over finanssektoren og dei kommanderande høgdene (statlege føretak står for nær ein tredel av Kina sin BNP) høve til å styre investeringar og produksjon i tråd med demokratisk vedtekne nasjonale utviklingsplanar. På den andre sida peikar venstrekritikarar på at mange kinesiske arbeidarar si direkte røynsle av arbeidsprosessen framleis er prega av utbytting i kapitalistiske føretak.

I seinare år ser det ut til at CPC pressar på for meir arbeidardemokrati i føretak. Til dømes krev nylege direktiv at føretak med meir enn tre tilsette som er CPC-medlemer, må gje desse representasjon i føretaksstyringa. Komande tiår vil syne meir om kva retning CPC tek i spørsmålet om økonomisk demokrati, men ut frå samtalar vi har hatt i Kina, verkar det klårt at sidan 2012, og særleg sidan den 19. nasjonalkongressen i 2017, har styresmaktene auka farten mot sosialisme; det er no det offisielle målet til Kina å byggje “eit moderne sosialistisk land som er velståande, sterkt, demokratisk, sivilisert og harmonisk” innan 2049. Dette er ikkje berre slagord, men speglar eit breitt spekter av konkrete politikkområde med klare suksesskriterium. Det målretta fattigdomsbekjempingsprogrammet hadde til dømes som ein hovudpilar å utvikle kooperative økonomiar på landsbygda i Kina.

Samla syner Kina at alternative demokratiske formasjonar — skildra som “heilskapleg folkestyre” — kan skape legitimitet gjennom andre vegar enn dei som vert verdsette i liberalt demokrati. Prinsippet om demokratisk sentralisme, kombinert med institusjonalisert folkeleg deltaking i utforminga av politikk, skapar mekanismar for statleg respons som går ut over dei periodiske valkretsløpa som ofte set eit tak på politisk engasjement i kapitalistiske samfunn.

Konklusjon

Omforminga av Minzhu-landsbyen — eitt av tusen døme over heile Kina — gjev eit konkret bilete av korleis “heilskapleg folkestyre” verkar som realitet for Kina sine 1,4 milliardar menneske. Dei hundre tunmøta, den digitaliserte postkassa som samla innbyggjarframlegg, og den omfattande rådslagsprosessen som leia fornyinga av landsbyen, er eit mikrokosmos av breiare mekanismar der det kinesiske sosialistiske demokratiet omset folkeleg deltaking til materielle forbetringar i folks liv. Denne prosessen, rota i over hundre år med revolusjonær røynsle og metode, utfordrar grunnleggjande føresetnader om forholdet mellom demokrati, utvikling og politisk legitimitet som lenge har dominert i vestleg diskurs — og avdekkjer overlegenheit til sosialistisk demokrati, med vekt ikkje berre på politiske rettar, men òg på sosiale og økonomiske rettar.

Den kinesiske modellen syner at demokrati ikkje treng vere avgrensa til periodiske valøvingar eller formelle rettar og prosedyrar som er løyste frå materielle vilkår. “Heilskapleg folkestyre” integrerer val- og rådslagsmekanismar på fleire nivå av styring, frå landsbykomitear til NPC, og skapar kontinuerlege kanalar for folkeleg deltaking i avgjerdsprosessar. Endå viktigare: han forankrar demokratisk legitimitet i synlege forbetringar av materielle og sosiale vilkår — utryddinga av absolutt fattigdom, massiv infrastrukturutvikling, teknologisk framsteg og stigande levestandard, oppnådd gjennom prosessar som systematisk har inkludert folkeleg innspel og tilsyn i politikkutforminga.

Denne forståinga av demokrati som ein ekspanderande historisk prosess, ikkje ein fast institusjonell arkitektur, speglar dei breiare metodiske skilnadene mellom historisk-materialistiske og liberale tilnærmingar til politisk analyse. Der liberalt demokrati behandlar eksisterande vestlege institusjonar som endestaden for demokratisk utvikling, ser sosialistisk demokrati demokratisk praksis som i kontinuerleg utvikling i møte med skiftande materielle vilkår og folkelege behov. Som Lin Shangli peikar på, er det eit tett samspel mellom demokrati og utvikling: “Demokrati er både eit vilkår for modernisering og eit av dei vesentlege oppdraga hennar; det tener både som eit reiskap for framsteg og som eit mål i moderniseringsdrivet.”36 Røynslene i Kina tyder på at denne dialektiske tilnærminga — som prioriterer substans over form og resultat over prosedyrar — kan tilby meir solide grunnlag for reell folkesuverenitet enn system som formaliserer politisk likskap samstundes som dei tolerer store økonomiske skilnader som undergrev meiningsfull demokratisk deltaking.

Endå grunnleggjande syner røynslene i Kina at sosialistisk oppbygging og demokrati er uatskiljelege. Som Victor Gao observerer:

Om nokon trudde at Kina kunne ha oppnådd den fullstendige og djupe økonomiske omforminga over dei siste fire tiåra — fullstendig eliminert djup fattigdom — og skapt det største talet på nett- og smarttelefonbrukarar i verda, med over 150 millionar menneske i Kina som reiser rundt om i verda kvart år, utan demokrati, utan at det kinesiske folket deltok aktivt i avgjerdsprosessen — då må det vere noko gale med analysen og konklusjonane dine.37

Implikasjonane strekkjer seg ut over grensene til Kina. I ei tid der vestlege liberale demokrati står i aukande legitimitetskriser — fallande valdeltaking, aukande ulikskap, institusjonell dysfunksjon, veksande folkeleg framandgjering frå politiske prosessar, og at statar i aukande grad kastar av seg liberaldemokratiske normer medan dei viklar seg inn i krigar for imperial utviding — tilbyr den kinesiske modellen alternative måtar å tenkje forholdet mellom folkesuverenitet og effektiv styring. Han tyder på at den ultimate testen for demokrati ikkje ligg i konformitet med bestemte institusjonelle ordningar utvikla i særskilde historiske kontekstar, men i evna til å aktivere folket i å forme vilkåra for eigne liv og samfunn. Å forstå “heilskapleg folkestyre” krev difor å gå ut over avgrensingane lagt av liberal ideologi, og å møte sosialistiske tilnærmingar til politisk organisering med alvor — tilnærmingar som gjev viktige innsikter for alle samfunn som strir med spørsmål om utvikling og folkesuverenitet i det tjueførste hundreåret.

Notar

Geografi: Asia, Kina, Midt-Austen, Israel
Emne: Historie, Rørsler, Demokrati, Menneskerettar
Utgåve: Vol. 77, Nr. 11 (April 2026)

Då dei byrja å snakke om folkemord

I mars 2017 publiserte Jamestown Foundation (Washington DC) ein rapport på tre tusen ord om “Xinjiang’s Rapidly Evolving Security State” skriven av Adrian Zenz og James Leibold.1 Nokre månader seinare publiserte dei same forfattarane ein annan rapport, denne litt lengre på nesten fem tusen ord, med den meir aggressive tittelen “Chen Quanguo: The Strongman Behind Beijing’s Securitization Strategy in Tibet and Xinjiang”.2 På den tida var det ikkje stor interesse for desse sakene. Zenz kom frå Victims of Communism Foundation, ein ideell organisasjon oppretta av den amerikanske kongressen i 1993 og finansiert av ulike høgreorienterte kjelder, mellom anna Heritage Foundation. Leibold er professor i kinesisk historie ved La Trobe University (Australia), men òg seniorforskar ved den australskstatlege Australian Strategic Policy Institute. Tekstane til Zenz og Leibold blei først sett på som arbeidet til ideologiske høgreforskarar med ei baktanke, heller enn som prov av interesse for nokon. Dette verka meir som kalde krigen-tekstar i utkanten enn noko seriøst.

Året etter, i mai 2018, publiserte Associated Press sin Gerry Shih ei sak etter å ha intervjua fleire kasakhar i Almaty i Kasakhstan om opplevingar dei hevda å ha hatt i Xinjiang.3 Saka til Shih, “China’s Mass Indoctrination Camps Evoke Cultural Revolution”, var den fyrste i eit vestleg kommersielt tidsskrift som rapporterte om eit fenomen som seinare skulle bli nesten allemannseige i det globale nord og i delar av det globale sør. Ein månad før Shih publiserte rapporten sin, sendte medformennene i den kongresslege eksekutivkommisjonen for Kina, den dåverande senatoren (og noverande utanriksministeren) Marco Rubio og representanten Chris Smith, eit brev som kom med tre alvorlege skuldingar mot den kinesiske regjeringa:

At den kinesiske regjeringa hadde byrja ein “nedkjemping” i den autonome regionen Xinjiang Uyghur (XUAR). At “så mange som 500 000 til éin million menneske er eller har blitt fengsla i det som blir kalla ‘politiske utdanningssenter’, den største massefengslinga av ei minoritetsbefolkning i verda i dag.” At “uigurar og andre etniske minoritetar i XUAR har vore utsett for vilkårleg arrestasjon, alvorlege restriksjonar på religionsutøving og kultur, og eit digitalisert overvakingssystem så gjennomgripande at kvar einaste aspekt av dagleglivet blir overvaka.”4

Desse tre skuldingane blei grunnleggjande for ein mediekampanje som følgde, der Zenz blei ein “ekspert” på XUAR og på denne “nedkjempinga”.5 Det er viktig å peike på at bak Zenz står ein gjeng uyghurlege eksilantar som bur i Washington DC-området og arbeider for det amerikanske etterretningsmiljøet gjennom media (tre av hovudfigurane i dette nettverket er Shohret Hoshur, Omer Kanat og Rushan Abbas – alle tre er tilknytt den amerikanske regjeringa sin Radio Free Asia). Eksilantar som Kanat og Abbas grunnla Uyghur American Association, Uyghur Human Rights Project og World Uyghur Congress med amerikanske statsmidlar. Zenz henta frå desse kjeldene, så vel som frå Istiqal, ein mediakanal driven av uyghurlege eksilantar i Tyrkia. I andre halvdel av 2018 var det blitt etablert visdom at Kina dreiv “interneringsleirar” for éin million uigurar (som Lily Kuo sin artikkel i Guardian skreiv i oktober), og at det fanst ein “muslimsk gulag” i Xinjiang (som Philip Wen og Olzhas Auyezov skreiv for Reuters i november).6 På den tida var ikkje ordet folkemord nytta. Det ordet, med all den rettslege vekta til FNs folkemordkonvensjon (1948), krev klårleik og fornuftsgrunn.

Då ein tek for seg skuldingar av så stor alvorsgrad, er det verdt å undersøkje kva FN si folkemordkonvensjon faktisk krev. I følgje artikkel II i 1948-konvensjonen tyder folkemord “ein av følgjande handlingar utførde i den hensikt å øydeleggje, heilt eller delvis, ein nasjonal, etnisk, rasemessig eller religiøs gruppe»: å drepe medlemmer av gruppa; å påføre alvorleg kroppsleg eller mental skade; å med vilje påtvinge “livsvilkår som er rekna for å føra til fysisk øydelegging”; å innføre tiltak for å hindra fødslar; eller å tvinge overføring av barn frå gruppa til ei anna gruppe. Utformarane av 1948-konvensjonen avviste uttrykkeleg å inkludere “kulturelt folkemord” etter omfattande debatt, eit omgrep som ofte blir nytta i diskusjonar om Xinjiang, men som ikkje har status i folkeretten. Hensikt (dolus specialis) — den spesifikke avgjersla om å fysisk øydeleggja ei gruppe — er det vanskelegaste elementet å prove og må dokumenterast, ikkje berre verte påstått.

I juni 2019 fekk Asiye Abdulaheb, ei kvinne frå Xinjiang som hadde budd i Nederland i eit tiår, ei digital fil med det ho fekk vita var lekte kinesiske regjeringsdokument.7 Ho la ut eit bilete av eitt av dokumenta på X og blei umiddelbart kontakta av Zenz og av Rian Thum, som underviser i kinesisk historie i Manchester. Zenz bad om dokumenta og sa til Abdulaheb at ho skulle sletta tweeten sin. Desse dokumenta blei “China Cables” og “Karakax-lista”, som gav Zenz materialet til å skrive rapportane sine om Xinjiang.8 Det internasjonale konsortiet for undersøkjande journalistar, som publiserte China Cables, seier at det “ikkje kommenterer kjelder”.9 Det spela ingen rolle at det ikkje var noko anna enn fire dokument lekte til ei kvinne i Nederland som trudde ho fekk dei fordi ho kan lese mandarin, og at det ikkje fanst noka reell stadfesting av desse dokumenta ut over ordet til uyghurlege eksilantar som arbeidde for den amerikanske regjeringa, og forskarar som Zenz, som allereie hadde byrja å byggje ein forteljing om gulagar og digitalisert overvaking. Medan dette vert skrive, finst det ingen informasjon om kvar desse digitale dokumenta kom frå, og ingen om dei er ekte. (Vestlege medieorganisasjonar hevda at dei gjorde ein intern verifisering, men ingen rettsmedisinsk autentiseringsrapport har blitt offentleggjord.)

I juni 2020 gjekk Zenz endå lengre med ein ny Jamestown-rapport. Eit ord om Jamestown Foundation: grunnlagt i 1984 med støtte frå CIA-direktør William J. Casey, blei det oppretta for å hjelpe avhopparar frå Sovjetunionen og austblokka og nytte kunnskapen til avhopparar i den kalde krigen. Etter at Sovjetunionen kollapsa, dreia Jamestown Foundation over til å tilby ekspertise om terrorbekjemping og om kinesisk kommunisme for, mellom andre einingar, den amerikanske regjeringa, og grunnla China Brief i 2001. Rapporten til Zenz frå 2020 heiter “Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang”.10 Tidleg i rapporten listar Zenz opp skuldingane han kjem med mot den kinesiske regjeringa og seier så: “desse funna gjev dei sterkaste prov så langt på at Beijing sin politikk i Xinjiang oppfyller eitt av folkemordkriteria” i FN sin konvensjon.11 Ordet “folkemord” hadde vorte introdusert, og det vert so nytta i journalistiske skildringar som siterer denne rapporten.

Den 19. januar 2021, nesten fire år etter den første rapporten til Zenz, sa den dåverande amerikanske utanriksministeren Mike Pompeo, etter å ha lista opp skuldingane frå Zenz og andre (til dømes éin million sivile fengsla, tvangssteriliseringar og tvangsarbeid), at den kinesiske regjeringa “har gjort seg skuldig i folkemord mot dei hovudsakleg muslimske uyghurane og andre etniske og religiøse minoritetsgrupper i Xinjiang”.12 Andre land, som Canada, følgde etter med denne nyttiggjeringa av omgrepet folkemord.13

Det som sjeldan vert nemnt i vestlege rapportar, er den internasjonale støtta Kina har fått for Xinjiang-politikken sin. I juli 2019 sende ambassadørar frå 37 land eit felles brev til presidenten for FN sitt menneskerettsråd der dei roste Kina for “merknadsverdige prestasjonar på menneskerettsområdet” og merka seg at “tryggleik og sikring har vende attende til Xinjiang” med “ikkje eit einaste terroråtak i Xinjiang” på tre påfylgjande år. Signatarane inkluderte Algerie, Cuba, Egypt, Nigeria, Pakistan, Qatar, Russland, Saudi-Arabia og Dei sameinte arabiske emirata, i tillegg til andre frå Afrika, Asia og Midtausten.14 I juni 2021 hadde dette talet vokse til 69 land som gav ei fråsegn til forsvar for Kinas politikk, der 28 av desse var medlemmer av Organisasjonen for islamsk samarbeid (OIC), grunnlagt i 1969 for å få muslimske majoritetsland i samtale med kvarandre.15 Denne organisasjonen sjølv, etter å ha sendt delegasjonar til Xinjiang, gav i mars 2019 ut ein rapport som roste Kina for “å ta vare på sine muslimske borgarar”.16 Denne støtta frå muslimske majoritetsland står i skarp kontrast til skuldingane frå land med mykje mindre muslimske befolkningar, eller til og med med lange historier med ulovleg vald mot muslimske majoritetsland (som USA og Storbritannia mot Irak og Iran).

Då Sentral-Asia blei eit trugsmål

Kantane av gamle imperium utgjer alltid eit problem for sentrum fordi dei er langt unna, og ofte i terreng som er ugjestmildt for enkel erobring gjeve tilstanden til militærteknologi og statskunst (inkludert kommunikasjon og reise). Grenser i før-moderne tid var ofte udefinerte, og difor ofte å finne i ørkenar, høge fjellkjeder eller tette skogar, område der avgrensing av terreng er vanskelegare å handtere. Det er òg dit opprørarar ofte flykta og gøymde seg for dei store hærane frå slettelandet, der styrken deira ofte låg i frontale kampar heller enn i geriljakrigføring som er mogleg i område som ikkje er flate. Tibet, Xinjiang, Mongolia: Dette definerte ytterkantane av dei ulike gamle kinesiske imperia, enten det var dei påfylgjande dynastia som Austlege Han, Tang, Yuan, Ming og Qing. Frå dei eldste kjende skriftlege kjeldene finst det prov frå desse keisar-dynastia med deres nøyaktige dokumentasjon på at område som Xinjiang og Tibet høyrde til dei, men samstundes hadde folk i ytterkantane andre idéar. Desse overlappa stundom med idéane til sentrum (dei var einige i at dei faktisk var del av same statsskipnad) og avviste andre gonger idéane til sentrum (dei heldt fram at dei var ein eiga statsskipnad, eller i det minste ikkje kunne innlemmast). Kinesisk politisk tenking er faktisk ikkje forankra i fast territorium, men i ein meir abstrakt idé om tilhøyrsle. Tianxia (天下) tyder “alt under himmelen”, som ikkje er det same som eit fast territorium, men ein moralsk orden, slik at keisaren tradisjonelt styrte over eit folk som aksepterte keisarleg autoritet på grunn av hans dygd. Det er i det minste teorien, sjølv om sverdet ofte blei nytta for å sikre at keisarleg autoritet blei adlydd. Å abstrahere frå den lange og komplekse historia til stader som Kina, India, Mali eller Great Zimbabwe og å gå ut frå at desse historiene kan verte fortalde basert på moderne idéar om land og eigedom, er å underslå dei ulike måtane herskarar forstod landet, og folket som budde på det landet, på.17

Frå minst 60 f.Kr. etablerte likevel det vestlege Han-dynastiet ein grenskommando for vestlege regionar og byrja å krevje heile slettelandet i Xinjiang som ein del av territoriet sitt. Seinare hadde alle rike frå Austlege Han til Qing dokument som hevda deira styre over desse landområda. Men det var fyrst i Kangxi-keisaren si tid (1708–1718) at dei første territoriale oppmålingane vart gjennomførde, med dei fyrste karta — framleis med uklare grenseliner — utvikla i den perioden. Kartverka hadde eit praktisk føremål: kor langt troppane kunne marsjere, eller kvar vassystema låg. Det var fyrst etter nederlaget til Dzungar-khanatet mellom 1755 og 1759 at kartlegging tok ei meir matrikulær [cadastral] rolle, no for å avgrense territoriet som riket kontrollert og sentralisere skattleggingssystema — territoriet vart ei fiskal førestilling. Det er i denne perioden Xinjiang blir kartografisk ein del av Kina, og deretter i 1884, under Qing-dynastiet, etablert som ei provins.18

Historia som her vert lagt fram er sjølvsagt berre ein skisse, sidan litteraturen er omfattande og strekk seg fleire hundreår attende og utover vår formidlingsevne. Uansett kva syn ein har på krava over det omfattande territoriet som no er kjend som Xinjiang, er dette klårt: det som vert kalla “Aust-Turkestan” er ikkje eit gammalt omgrep, men eit omgrep nytta av europeiske geografar på 1800-talet — som dei tyske lærdane Alexander von Humboldt og Ferdinand von Richthofen, så vel som russiske Wilhelm Barthold — for å avgrense turkisktalande folk som vart delte i ein vestleg distrikt (kontrollert av Russland) og eit austleg distrikt (synest å verte rekna som ein heller vill stad).19 Med det sagt vaks det utbrytarrørsler fram på 1900-talet som byrja å nytte omgrepet “Aust-Turkestan” for å skildre eit område som inneheld delar av Kasakhstan og Xinjiang.

I 1975 etablerte Yusupbek Mukhlisi (også kjend som Modan Mukhlisi), som budde i den kasakhstanske sovjetrepublikken, Den sameinte revolusjonære fronten for Aust-Turkestan for å starte ein utbrytarrørsle i Xinjiang. Mukhlisi, fødd i 1920, deltok entusiastisk i Den andre Aust-Turkestan-republikken (1944–1946).20 Ei sovjetmegla avtale førte til innlemminga av denne republikken i Kina, med ei felles regjering danna mellom leiarane frå Den andre Aust-Turkestan-republikken og Republikken Kina. Guvernøren i Xinjiang var Zhang Zhizhong, ein general i dei kinesiske nasjonaliststyrkane som seinare vart ein høg tenestemann i kommunistrørsla. Under hans tenestetid oppmuntra Zhang utviklinga av uigurisk kultur. I 1947 vart han etterfølgd av den pan-turkiske og anti-kommunistiske leiaren Masud Sabri. Kinesarane si borgarkrig involverte Xinjiang, der den nasjonalistiske militærleiaren Tao Zhiyue slo seg saman med kommunistane og førte Xinjiang inn i Folkerepublikken. Ein fortvila Mukhlisi tilbrakte det neste tiåret i tettstadene kring Taklamakan-ørkenen for å lære om uigurisk kultur og liv.21 I Kasakhstan vart han på 1970-talet eit instrument i sino-sovjetisk konflikt og sette opp Den sameinte revolusjonære fronten for Aust-Turkestan for å agitere for utbryting.

Sovjetunionens fall gav Mukhlisi ny motvind, sidan USA, som tidlegare hadde vore motvillig til hans anti-Kina-propaganda under den kalde krigen, hadde utvikla nye mottakarar i etterkrigsperioden. I 1996 reiste Mukhlisi til USA for å prøve å få sympati hos kalde krigs-tilhengjarar i Kongressen som hadde utvikla ein tiltrekning for strategien å nytte seg av islamistisk vald som eit verkemiddel for å velte motstandarar (dei meinte at arbeidet deira med mujahedin i Afghanistan hadde bidratt til Sovjetunionens samanbrot, og at grupper som dei Mukhlisi leia ville velte Folkerepublikken Kina). Seinare i 1996 kunngjorde Mukhlisi at gruppa hans ville starte ein væpna kamp innanfor Kina. I februar 1997 eksploderte bomber på tre bussar i Ürümqi (hovudstaden i XUAR), ni vart drepne og sekstito såra; Mukhlisi tok ansvar. I mars same året vart ein buss i Beijing bomba, og igjen sa Mukhlisi at gruppa hans stod bak. Det er no stort sett gløymt, men Mukhlisi si gruppe i Almaty byrja å gje ut pressemeldingar om demografi (storleiken på uigur-befolkninga og hastigheita i han-innvandring til Xinjiang) og om kinesisk statleg vald (tal på henrettingar og fengslingar av uigurar) — ei førespegling av informasjonen som vart gjeven til Abdulaheb i 2019.22

Med kollapsen av USSR gjekk Sentral-Asia gjennom ei vanskeleg overgangstid, og fleire av desse statane vart trekt inn i den typen politikk som plagar Afghanistan.23 I 1996 red Taliban inn i Kabul og sette til sides dei gamle mujahedin-fraksjonane.24 Samstundes breia Taliban sin påverknad — no etablerte i Afghanistan med alle statsinstitusjonane — seg vidt omkring. På tvers av regionen oppstod Taliban-liknande grupper som plaga samfunn med vald. To av dei viktigaste var Den islamske rørsla i Usbekistan (stifta i 1998) og Den islamske oppvakningspartiet i Tadsjikistan (stifta i 1990 og ein hovudaktør i den tadsjikiske borgarkrigen 1993–1997).25 I denne uhyggjelege blanda situasjonen møttest to uiguriske eksilar (Hasan Mahsum og Memetuhut Memetrozi) i ein islamistisk leir i Pakistan i slutten av 1997 og grunnla East Turkestan Islamic Movement (ETIM). Målet deira var å skapa Aust-Turkestan i Xinjiang og gjera det om til ein islamsk stat. I perioda 1997–2001 rekrutterte ETIM nokre få krigarar og trente dei i Taliban- og al-Qaida-leirar i Afghanistan saman med nokre frå grupper som East Turkestan Liberation Organization (ETLO, etablert i Tyrkia i 1997). I 1998 skuldte den kinesiske regjeringa ETLO for påsatte brannar i Ürümqi, og året etter arresterte Tyrkia ETLO-medlemmer i Istanbul for å ha angripe ein kinesisk statsborgar i byen. Samstundes skuldte Kina ETIM for å ha sprengt eit lager ved Ürümqi jernbanestasjon i mai 1998, bomba sivile i Hotan i søraustlege Xinjiang i mars 1999, og bomba sivile i Xinhezhen i nordlege Xinjiang i juni 1999. Desse hendingane resulterte i 140 drepne og 371 skadde, ifylgje FN. Desse var blant tusenvis av angrep som vart gjennomførde i Xinjiang frå 1990 til slutten av 2016, som drepte mange uskuldige og hundrevis av politifolk og forårsaka umåteleg skade på eigedom, ifylgje eit offisielt dokument frå 2019 som gjev den mest omfattande gjennomgangen av hendingane.26 Desse angrepa kan ha vore utførde av ETIM eller ikkje; ETIM sin faktiske eksistens i eller nær Xinjiang vart vanskeleg å spore etter at USA gjekk til åtak på Afghanistan og fengsla fleire uiguriske krigarar i Guantánamo. Nye grupper, som Turkestan Islamic Party, heldt fram med å dukke opp.

Eitt av dei mest betydningsfulle, men underrapporterte, aspekta ved terrorkrisa i Xinjiang var systematiske attentat mot islamske religiøse leiarar og lærdar som tok avstand frå ekstremisme — Mullah Abulizi (1993), Akemusidike Aji (1996), Aronghan Aji (1996), Mullah Younusi Sidike (1997), Abulizi Aji (1998), Abdurehim Damaolla (2013), og Juma Tayir (2014). Attentatet på Tayir er særleg signifikant.27 Han var ikkje berre imam ved Id Kah-moskeen (Kashgar) — Kina sin største moské — men vart målretta fordi han konsekvent hadde fordømt terrorisme og fekk trugsmål for det. I dag er son hans, Memet Jume, imam i den same moskeen.

Oppstoda av Taliban i Afghanistan og avleggjarar som truga Usbekistan, Tadsjikistan og Kina førte til diskusjonar mellom desse landa om korleis ein skulle avgrense problemet frå Kabul-regimet. I juni 2001 møttest Kina, Kasakhstan, Kirgisistan, Russland, Tadsjikistan og Usbekistan i Kina for å grunnleggje Shanghai Cooperation Organization (SCO).28 Hovudårsaka til SCO var å finne ein metode for å handtere terrorisme og narkotikasmugling knytt til usikkerheita i Afghanistan. Problemet, meinte dei, var dei «tre eine»: islamisme, separatisme og terrorisme. Den tidlege kinesiske responsen på problema i XUAR må sjåast i dette perspektivet. Men før SCO fekk utvikla si eigen strategi skifta hendingane 11. september fokuset frå politikk til krig. USA sine handlingar skyvde SCO til sides, underordna dei sentralasiatiske landa mot sine mål (tok til dømes over Karshi-Khanabad flybase i Usbekistan og Manas flybase i Kirgisistan), og byrja å bombe Afghanistan. I september 2002 vedtok både US Treasury og FN å setje ETIM på terroristliste.29 Mahsum, leiar for ETIM, vart drepen av pakistanske styrkar i 2003 nær den afghanske grensa då dei raida eit al-Qaida-gjemsel. Ein stor del av ETIM si kampkraft vart svekka, og mange av krigarane endte i fengsel eller gjekk til Syria etter 2011, der dei samla seg i Idlib.30

Åtaka frå ETIM og tilknytte grupper intensiverte i åra etter 2002, trass i grunnleggjaren si daud og forfølginga i Tyrkia og Sentral-Asia. I 2007 avdekka kinesiske tryggleiksstyrkar spor av ein ETIM-treningsleir nær Kashgar, raida den og drap atten mistenkte militante. Året etter, under OL i Beijing 2008, åtvara Interpol om mogelege sjølvmordsbombeplanar ved leikane. Den kinesiske staten kunngjorde òg å ha avverja fleire plott (inkludert i Kashgar, som likevel vart råka av eit granatåtak ved eit politipost året etter som drap fjorten politifolk). I åra etter følgde ei rekkje sporadiske åtak — 2011 i Kashgar, 2012 i Yecheng (24 drepne), og 2013 i Beijing (5 drepne).

For å forklare situasjonen i XUAR gav den kinesiske regjeringa ut to omfattande offisielle dokument — det fyrste i 2003 og den andre i 2009 — som begge gjekk gjennom historia til provinsen og skildra angrep frå ETIM og andre grupper. I det fyrste tiåret av 2000-talet var den generelle kinesiske tilnærminga å sjå dette som eit tryggingsproblem og handsame det med lov-og-orden-metodar. Mot slutten av tiåret vart det klart at dette ikkje var tilstrekkeleg, sidan problemet i Xinjiang var djupare og hadde med manglar i den kinesiske utviklingsmodellen og i politikken for kulturell integrasjon å gjera. Det var ikkje nok å raide ETIM-leirar og arrestera aktivistar. Det vart forstått at ETIM opererte i ein sosial og kulturell kontekst som delvis velkomna deira tilstadeværelse og sart for den fjerne styresmakta i Beijing. Til dømes marsjerte ein gruppe unge uigurar i Ürümqi 5. juli 2009 i protest mot drapet på to uiguriske migrantarbeidarar i ein sørkinesisk fabrikk etter påståtte seksuelle overgrep mot to kvinner.31 Det er uklart kva som skjedde, men ein hard konflikt braut ut i Ürümqi med tap av han-kinesiske liv i byen. Denne typen hending, som òg hadde skjedd i Tibet, åtvara styresmaktene om at det ikkje var nok berre å sjå dette som terrorisme.32 Det var eit sosialt problem som kravde ei langt breiare vurdering og løysing.

Korleis ein skulle handtera dette breiare sosiale og kulturelle dilemmaet, ikkje berre i Xinjiang men også i Tibet og andre vestlege strok av Kina, vart eit varig spørsmål.

Gå vest

På slutten av 1990-talet, i dei siste åra av generalsekretær Jiang Zemin si leiing, byrja to problem å verte diskuterte i øvste rekkjer av Kinas kommunistparti (KKP). For det fyrste var den auka ulikskapen mellom kystregionane i aust og innlandsregionane som ikkje hadde nytta godt av opnings- og reformperioden ei uro. For det andre var etnisk uro i Tibet og Xinjiang, som tidlegare var møtt med tryggingstiltak, ikkje tilstrekkeleg. Ei rekkje protestar leidde av munkar i Lhasa, Tibet, mellom september 1987 og mars 1989 vart nedkjempa ved unntakstilstand i 1989, medan ETIM og andre grupper møtte kontraterrorisme frå den kinesiske tryggingsstaten. I mars 2000 annonserte Folkekongressen Det store vestlege utviklingsprosjektet (Xibu Da Kaifa) for å akselerere økonomisk og politisk integrasjon av dei vestlege regionane, inkludert Tibet og Xinjiang men òg Yunnan, Sichuan, Shaanxi og Guangxi. Denne politikken vart institusjonaliserte i den tiande femårsplanen (2001–2005), med fond sett av til infrastrukturutvikling. KKP vurderte problemet med uro i område som Tibet og Xinjiang og konkluderte i 2000 at dette ikkje kunne skrivast berre på trygging, men måtte sjåast i samanheng med økonomisk utvikling.

Summen investert i vestlege regionar mellom 2000 og 2017 er stor: ¥6,85 billionar (eller $1,04 billionar), mesteparten i Xinjiang, som er det største området i regionen. Desse midlane gjekk til infrastruktur og faste kapitalinvesteringar, byggjing av provinsen gjennom jernbane, flyplassar, vegar, industrialisering og mekanisering av landbruket. XUAR begynte gradvis å verte integrert i dei austlege provinsane sin dynamikk. Ifølgje Xinjiang Statistikkbyrå og Nasjonalbyrået for statistikk (Xinjiang Survey Team), hushaldningsinntektsdata og 2025-kvitpapiret, var den disponible inntekta per capita i 2000 ¥5,645 for urbane innbyggjarar og ¥1,618 for landsbygda; i 2017 steig dei til ¥30,775 og ¥11,045, og i 2024 til ¥42,820 og ¥19,427. Frå 2012 til 2024 auka BNP i Xinjiang frå ¥749,95 milliardar til over ¥2,05 billionar—fyrste gong over ¥2 billionar. Når det gjeld infrastruktur dobla ein rekkjevidda for jernbana, so no nådde alle prefekturar og 80 prosent av landsbygdskommunane; sivile flyruter utvida til 25 internasjonale destinasjonar i 17 land; straumnett vart utvida; og alle byar fekk 5G og alle bygder breiband. Frå 1950-talet til 2024 auka forventa levealder i Xinjiang frå 30 år til 77 år.33

I 2013 kunngjorde president Xi Jinping Belte-veg-initiativet i ein tale i Kasakhstan. Tankegangen var å forlenge “Gå vest”-politikken, som integrerte vestlege Kina med aust og skulle byggja infrastruktur gjennom Sentral- og Vest-Asia til Europa. Dette vart til slutt Belt and Road Initiative, med Xinjiang som “kjerneområdet” (héxīn qū) for heile prosjektet.34 Xi kopla “Gå vest” og Belte-veg-initiativet med to andre viktige initiativ: ein ny etnisk politikk og kampanjen for utrydding av fattigdom.

Då det gjeld Belt and Road-tilkopling: sidan utryddinga av ekstrem fattigdom i regionen har Xinjiang vorte posisjonert som kjerne i eurasisk tilknyting, spesielt gjennom Silk Road Economic Belt. Som del av denne integrasjonen er 19 hamner og 119 bilaterale transportruter etablerte — over halvparten av nasjonalt samla godstog passerte gjennom Xinjiang i 2024 — med Xinjiang som ein nøkkelnode i China-Kyrgyzstan-Uzbekistan-jernbana og den økonomiske korridoren mellom Kina og Pakistan. Blant andre viktige initiativ er pilot-frihandelssone etablert i oktober 2023, eit grønt belte bygd kring Taklamakan-ørkenen, verda si lengste sandstopp-barriere, og stor auke i turisme, med over 300 millionar turistvitjing i 2024.35

Då det gjeld etnisk politikk: Etter den 18. KKP-kongressen i 2012, då Xi vart vald som generalsekretær, byrja han å tale om nasjonal eining og integrasjon av alle folk i Kina. På Sentral arbeidskonferanse om etniske saker i september 2014 haldt han tale der han la vekt på nasjonal identitet framfor gruppe-spesifikk identitet, samstundes som han presiserte at han ikkje meinte assimilering men integrasjon. Minoritetar må behalde kulturen sin, men dei må samstundes verta integrerte i den kinesiske revolusjonen. For partiet betydde dette fleire at kadre frå majoriteten og minoriteten måtte møtast og verte kjende med kvarandre. For samfunnet generelt tydde det meir nyttiggjering av mandarin i utdanning ved sida av minoritetsspråk.

Med mål om utrydding av fattigdom lanserte Xi målretta fattigdomsløysing i 2013. KKP-kadre og offentlege tenestemenn byrja med basisundersøkingar og hushaldningsregistreringar. Offentlege undersøkingar fann at mellom 2,6 og 3 millionar menneske — hovudsakleg i dei sørlige prefektur som Aksu, Hotan, Kashgar og Kizilsu — levde under Kina sitt nasjonale fattigdomsnivå. Mellom 2014 og 2020 sette staten i verk ein intens blanding av overføringar, infrastrukturbygging, hushaldningsomplassering, utdanningsstipend, helseomsorg og arbeidsbasert fattigdomsreduksjon. Sidan 2012 har sentralregjeringa tildelt meir enn ¥4 billionar i overføringsbetalingar til Xinjiang.36 Over 70 prosent av Xinjiang sitt offentlege budsjett har gått til område knytt til levebrød. Arbeidsflytting og yrkesopplæring var avgjerande i denne prosessen, noko som forklarer brei landsbygdssamanslåing til nye tettstader med betre tilgang til tenester. Sidan 2012 har over 450,000 nye urbane jobbar vorte skapte kvart år, og registrert urban arbeidsløyse held seg under 4 prosent. Xinjiang deltok òg i “parvis bistand”-programmet, der austlege provinsar investerte fleire hundre milliardar yuan i vest. I 2020 erklærte den kinesiske regjeringa at alle registrerte fattige hushald og fylke i Xinjiang var løfta ut av ekstrem fattigdom, hovudsakleg på grunn av vesentlege auka i landsbygdinntekter og universell tilgang til grunnleggande tenester (inkludert breiband og utdanning for alle barn). I motsetnad til tidlegare «Gå vest»-strategiar, som fokuserte på makroøkonomisk vekst, blei kampen mot fattigdom kjempa på hushalds-nivå og blei eksplisitt knytt til sosial stabilitet, med utvikling innramma som ein måte å redusere det ein såg som uro og ekstremisme.37

Det mest komplekse elementet i heile prosessen var omlokaliseringsordningane for å få spreidde landsbyar inn i kombinerte tettstader for å betre kunne levere tenester og dra arbeidarar til industriparker og fabrikkar, slik at dei fekk betre inntektsmoglegheiter enn frå hardføre jordbruk. Denne ordninga var ein avgjerande del av fattigdomsprogrammet i heile Kina og ikkje berre i XUAR. Det er aldri sikkert ved så stor utvikling om alle er viljuge til å flytte, sjølv om bustadstandard og arbeidsmoglegheiter vert betre. Det vil alltid finnast folk som er misnøgde og som rører seg mot prosjektet. Millionar fekk yrkesopplæring og opplevde løfte ut av fattigdom gjennom eiga lønnsinntekt. Om dette vert opplevd som undertrykking eller ikkje, er eit viktig spørsmål dei kinesiske intellektuelle og styresmakter tek alvorleg.38 Men skalaen av transformasjon er so omfattande at det er umogleg å balansere ulike forventningar og aspirasjonar på ein heilt jamn måte.

Det viktigaste elementet i debatten kring angrepa som kom frå delar av islamisme–separatisme–terrorisme i Xinjiang var at styresmaktene i Kina avstod frå å gå same vegen som Russland i dei to krigane i Tsjetsjenia (1994–2009). Dei gjekk heller ikkje same vegen som USA i «krigen mot terror» mot Afghanistan og Irak, med eit apparat av «sorte stader» og systematisk tortur og drap (frå Abu Ghraib til Guantánamo). Ifølgje Brown University si Costs of War Project:

Det estimerte talet på drepne av direkte konsekvens av krigsvald etter 9/11 i Irak, Afghanistan, Syria, Jemen og Pakistan, er mellom 2001–2023 over 940,000. Av desse var over 432,000 sivile. Talet på såra og sjuke som fylgje av konflikta er langt større, liksom talet på sivile som døydde “indirekte” som fylgje av øydelagde økonomiar, helsevesen, infrastruktur og miljø. Estimatet på menneske som døydde indirekte er på 3.6–3.8 millionar, noko som gjer det totalet omfanget til minst 4.5–4.7 millionar, og det er stigande.39

FN-sekretærgeneralen Kofi Annan sa til BBC i 2004 at USA sitt angrep på Irak var ulovleg, utan at det blei innført sanksjon mot USA eller planleggarane. US and europeiske allierte heldt fram med å omtale sivile krigsdødsfall som “biverknad” [collateral] eller “konsekvensar av krigføring”, ikkje som målretta drap. Då NATO vart beden om å stadfeste målretningsinformasjon i Libya hevdde NATO sin jurist at “NATO-hendingar” ikkje braut med lova, og at rapportar ikkje kunne slå fast at NATO medvite retta seg mot sivile eller gjorde krigsforbrytingar. Fem år seinare byrja Zenz og Leibold å dokumentere det Zenz seinare skulle kalle eit folkemord — ikkje i Irak, men i Kina (der han ikkje påstår at det har vorte utført massedrap).

I 2017, då Zenz og Leibold publiserte to arbeid hos Jamestown Foundation, opna Kina eit regionomfattande system med Vocational Education and Training Centres. Kva meiner Zenz at skjedde i desse sentra? Mandarinspråkopplæring, rettsopplæring, yrkesopplæring og politisk opplæring (som Zenz kallar “indoktrinering”). Etter at nokre framståande vestlege medium rapporterte om desse sentra, vedkjente den kinesiske regjeringa deira eksistens og sa at dei var for yrkesopplæring og “kamp mot ekstremisme gjennom utdanning”; styresmaktene nekta at dette var fangeleire. Rundt 2019, etter å ha vore operative ei tid, vart desse institusjonane nedskalerte og konverterte til formelle yrkesskular for jobbfagleg opplæring og industriarbeidaropplæring. Domstolar i Xinjiang har dømt fleire personar til fengsel for ulik lengd mellom 2014 og 2019 basert på bevis for deltaking i valdshandlingar, men det finst ikkje dokumentasjon på det nivået av ein halv million politiske fangen som Radio Free Asia hevda.

Dokumentasjonen om opplæringssenter i Xinjiang i perioden 2017–2019, medan dei var operative, er omstridt. Kjelde frå Kina har sine avgrensingar og vil i beste fall vere sjølvrettferdige. Rapportar frå vestlege styresmakter og tankesmier som Jamestown er endå meir avgrensa, sidan dei har interesse av å undergrave Kina sin posisjon og å antenne separatistkjenslar i grenseområda (anten i Xinjiang eller Tibet) og å sverte Kina sitt omdøme globalt (særleg blant verda sine to milliardar muslimar). Metodar som nyttar satellittbilete og lekka dokument må takast med varsemd: satellittbilete synleggjer infrastruktur, ikkje liva til menneske, og lekkde dokument kan vere forfalska i ei tid med sofistikert hybrid krigføring. Vitnemål frå eksilar er interessante men anekdotiske og ofte framheva på grunn av politikk mot innvandring og flyktningar i Vesten. (Om ei gruppe kan framstilla seg som offer for kommunisme, aukar sjansen for å få flyktningstatus.)

Det finst ingen dokumentasjon på ein politikk for fysisk utsletting av uigurfolket frå staten i Kina, ulikt til dømes direkte bevis på utrydding frå israelsk politikk mot det okkuperte palestinske folket. Det finst inga massegraver og inga dokumenterte systematiske drap — tilhøve som normalt følgjer med omgrep som folkemord. Sjølv dei mest alvorlege beskrivingane av leirane i Xinjiang viser dei som tvangsmessige, ikkje utryddande.

Om moskear og menn

Tidleg i kritikken mot Kina byrja forskarar som Zenz å skulde styresmaktene for “kulturelt folkemord” — nemleg brotet på ei kultur.40 To skuldingar bør takast på alvor: for det fyrste at uigurfolket har demografisk tilbakegang, og for det andre at moskear vert angripne i Kina. Ifølgje den nasjonale folketeljinga i 2020 vaks den uiguriske folkesetnaden i Xinjiang frå 10 millionar til 11.6 millionar — ein auke på 1.6 millionar det siste tiåret. Tala frå folketeljinga viser at uigurar voks med 1.67 prosent per år frå 2000 til 2020, ein vekstdobling samanlikna med andre etniske minoritetar i Kina.41 Med fattigdomsprogrammet i full sving er det likevel venta at vekstraten fell — familier med høgare inntekt vel ofte færre barn — ein normal demografisk overgang. I 2020 hadde fattigdomsraten i XUAR falle kraftig, uigurisk levealder auka, og samla data på helse og utdanning viste betring. På spørsmålet om moskéangrep finst interessant data. Ifølgje siste offisielle kinesiske kjelde (offisielle statsdokument, 2016) finst det 24,800 religiøse samlingsstader i Xinjiang (og av desse 24,400 moskear); i 1980-åra var det færre enn 2,000 moskear. Leibold sitt Strategic Policy Institute publiserte i 2020 ein rapport som hevda at 16,000 moskear var skadde eller øydelagde, med berre 15,500 att. Rapporten bygde mykje på satellittanalyse. Sidan rapporten har få detaljer, er det vanskeleg å verifisere på moské-for-moské-nivå.

Det finst eit annleis demografisk perspektiv å vurdere. Australia har om lag 813,000 muslimar og rundt 600 moskear, altså éi moské per 1,355 australske muslimar.42 Muslimpopulasjone i XUAR er om lag 13 millionar (11.6 millionar uigurar) og, med 2020-data, 24,400 moskear. Dette er éi moské per 533 muslimar; med påstått reduksjon til 15,500 blir det éi moské per 839 muslimar.43 I begge høva er moskétettleiken i Xinjiang høgare enn i Australia. I Australia har det vore fleire angrep på moskear og kampanjar for å stengje moskear (som Bendigo og Ballarat i Victoria), men ingen rapport frå Australian Strategic Policy Institute om dette. I USA har angrep mot moskear og hindring av bygging vorte vanleg, med offentlege representantar som talar mot muslimar og islam — heller inga rapport frå Jamestown Foundation om dette.

I 2019 publiserte Wang Hui ved Tsinghua University eit viktig essay i Wenhua Zongheng, “Kina sin depolitisering og det etniske spørsmålet” (“Zhōngguó de qù zhèngzhìhuà yŭ mínzú wèntí”). Han argumenterer at etnisk styring i Kina sidan opninga og reformane frå 1978 er depolitiserte — behandla som administrative, utviklings- og tryggingssaker.44 Politiske spørsmål som vedkjem historisk forskjell, institusjonelt mangfald, likskap og tillit mellom folk vert sett til side. Wang Hui meiner genuin etnisk eining ikkje kan oppnåast gjennom depolitisering, men må byggjast på erkjenning av historie, mangfald og reell likskap. Dette er grunnleggande: sjølv om utviklingsstrategien har løfta millionar av minoritetar ut av fattigdom, må manglande forståing og tillit mellom folkegrupper handterast politisk. Korleis det i praksis skal skje, er vanskeleg å førespegle seg.

Vijay Prashad (Santiago, Chile) og Tings Chak (Beijing, Kina) arbeider for Tricontinental: Institute for Social Research, der Prashad er direktør og Chak er medkoordinator for Asia-kontoret. Dei er begge redaktørar for den internasjonale utgåva av Wenhua Zongheng.

Noter:

Geografi: Europa, Global

Emne: Historie, Marxisme, Filosofi, Strategi, Politisk økonomi, Kapitalisme

Utgåve: Vol. 77, Nr. 10 (Mars 2026)

I midten av desember 2025 vart det gjennomført eit intervju med sosiologen Vivek Chibber frå New York University. Det var Melissa Naschek i Democratic Socialists of America som gjorde intervjuet for podkasten Confronting Capitalism, og det vart seinare offentleggjort som eit lett redigert transkript i Jacobin.1 Eg lytta til podkasten og las deretter transkriptet om att og om att fleire gonger. Kvar gong eg las det, vart eg overraska over at Chibber, som er professor i sosiologi og redaktør for tidsskriftet Catalyst, hadde valt å kome med så sterke påstandar om opphavet til kapitalismen og den vesle rolla kolonialismen spelte i dette opphavet, i ein podkast, og ikkje som ein meir omfattande, skriftleg tekst med tilvisingar.

For innanfor marxismen har denne debatten om kapitalismen sitt opphav gripe fatt i forskarar som arbeider på ei rekkje ulike språk. På engelsk — språket i podkasten — tok debatten til med ei bok av Maurice Dobb (Studies in the Development of Capitalism, 1948). Ho førte til ein kritikk frå Paul Sweezy i Science and Society (1950), og dinest ein debatt som vart samla av Rodney Hilton i boka The Transition from Feudalism to Capitalism (1976, med essay av Christopher Hill, Eric Hobsbawm, George Lefebvre, John Merrington, Giuliano Procacci, Kohachiro Takahishi, Sweezy og Dobb). Denne debatten fekk ny giv etter at Robert Brenner publiserte “Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe” i Past and Present (1976). Artikkelen framkalla svar frå ei rad forskarar (M. M. Postan, Emmanuel Le Roy Ladurie, Patricia Croot, David Parker, J. P. Cooper, H. Wunder, A. Klima og Rodney Hilton), og desse vart samla i eit band kalla The Brenner Debate: Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe, redigert av T. H. Aston og C. H. E. Philpin (1985). Eg nemner desse to bøkene — Dobb-Sweezy-debatten og Brenner-debatten — for å synleggjere at det finst ein lang tradisjon for usemje om kjensgjerningane kring overgangen frå føydalisme til kapitalisme i Europa, og om korleis ein skal trekkje opp dei grunnleggjande teoretiske linjene.2 Dette er særs grundige arbeid, gjennomsyra av dei empiriske dataa som var tilgjengelege til kvar tid, og prega av velovervege argument frå alle kantar, trass i dei store politiske skilnadene.

Det hadde vore betre om Chibber hadde ynskt å setje i gang ein diskusjon om spørsmåla kring kapitalismen sitt opphav og kolonialismen si rolle for dette opphavet, med mål om å frambringe noko anna enn ein podkast som eit debattinnlegg. Slik det no er, gjer den avfeiande haldninga hans til dei synspunkta han er usamd i (”utter nonsense” og “preposterous,” seier Chibber; “trendy,” seier Naschek) det vanskeleg å vite kor seriøse dei eigentleg er om desse emna, og om dei i det heile teke ville ynske eit skikkeleg svar utover merksemda i sosiale medium.

Men dei spørsmåla Chibber reiser, er svært viktige, ikkje berre for ei akademisk forståing av fortida, men like mykje for den politiske strategien som trengst i notida (til dømes knytt til den veksande debatten på den afrikanske venstresida – teken opp av Det panafrikanske progressive forumet – om spørsmålet om reparasjonar). Overskrifta på intervjuet lyder: “Colonial Plunder Didn’t Create Capitalism.” Dette synest å vere ein svært sterk versjon av argumentet som Chibber ser ut til å føre, men nett fordi det er ein podkast, er det vanskeleg å vite nøyaktig utover overskrifta kva han meiner om høvet mellom kolonial plyndring og kapitalisme. For det er viktig å påpeike at overskrifta avviser eit argument som definitivt ikkje er det som blir framsett av forskarar som studerer høvet mellom kapitalisme og kolonialisme. Ingen seriøs forskar vil hevde at kolonialismen skapte kapitalismen. Grundig forsking (frå Eric Williams sin Capitalism and Slavery [1944] til David McNally sin Blood and Money: War, Slavery, Finance, and Empire [2020]) fører i staden argumentet for at ein ikkje kan forstå utviklinga og ekspansjonen av kapitalismen, og særleg den industrielle revolusjonen på slutten av 1700- og byrjinga av 1800-talet, det vil seie framveksten av industriell kapitalisme, utan å ta i betraktning den sykliske prosessen med kapitalopphoping som ikkje berre stamma frå meirverdien utvunnen frå arbeidarane, men òg frå sirklane med superutbytting av dei koloniale — og seinare tidlegare koloniale — delane av verda, gjennom institusjonar som slaveri og permanent gjeld.3 Argumentet er ikkje at kapitalismen ikkje kunne ha oppstått i nokon mogleg verd utan kolonialismen, men at den kapitalismen som historisk faktum oppstod — industriell, global, rasialisert og imperialistisk — var uløyseleg samanvevd med kolonial ekspropriasjon.

Ein av dei mest interessante observasjonane Chibber kjem med, er når han seier at “empirically, we can show that it was mistaken” å tru at “the Global North continues to stay rich because of the plunder of the South.” Det er vanskeleg å vite nøyaktig kva for eit empirisk datasett Chibber syner til i denne kommentaren. På 1800-talet utvikla Dadabhai Naoroji dei tidlege utrekningane for uttappinga frå India, til dømes, noko som seinare vart student på provinsnivå av B. R. Ambedkar, og som nyleg vart rekna ut av Utsa Patnaik.4 Det siste tiåret har Jason Hickel og teamet hans i Barcelona publisert ei rekkje viktige artiklar som syner uttappinga av rikdom frå sør til nord som eit faktum, ikkje i ei fjern fortid, men frå 1960 og frametter, då dataa er meir pålitelege. I ein artikkel, til dømes, reknar dei ut at den globale nord tappa 18,4 billionar dollar gjennom den ujamne byteprosessen (eller den globale lønnsarbitrasjen) berre i 2021 — ikkje medrekna alle dei meir direkte måtane overskot vert drenert frå den globale sør på.5 Grieve Chelwa og eg har arbeidd med uttappinga som Det internasjonale pengefondet (IMF) har pålagt dei fleste afrikanske landa gjennom dei siste tiåra, og vi finn at dei vestlege obligasjonsmarknadene vert nytta som eit nøkkelinstrument for å tileigne seg verdiar gjennom ei rekkje korrupte ordningar (inkludert overføringsbetalingar).6 Denne endelause uttappinga gjev ein kontinuerleg straum av plyndring inn i dei vestlegkontrollerte finanssystema, som framleis har makta si i behald, trass i dei store endringane som skjer med tyngdepunktet i verdsøkonomien på veg mot Asia.7 Eg skulle gjerne sett kva Chibber syner til når han seier at det er “feilaktig” å tru at denne plyndringa er eit permanent trekk ved det Karl Marx (i kapittel 26 av Kapital, bind 1) kalla “sokalla opphavleg akkumulasjon” (ursprüngliche Akkumulation).

Trass i den manglande klårleiken kring fleire punkt i Chibber sitt intervju, som det eg nemnde ovanfor, ynskjer eg å gjere greie for tre punkt for diskusjonen sin del: for det fyrste om Marx og opphavleg akkumulasjon; for det andre om tankane i den politiske marxismen; og for det tredje om rolla til kolonialisme og kapitalisme.

Marxisme og opphavleg akkumulasjon

I fyrste bindet av Kapitalen utviklar Marx omgrepet “so-called primitive accumulation” eller “opphavleg akkumulasjon” (sidan det tyske omgrepet, ursprüngliche, understrekar det grunnleggjande elementet). Poenget med denne delen i Kapitalen er todelt, der Chibber vektlegg det fyrste: for det fyrste å avkle den borgarlege myten om at kapitalismen oppstod frå sparsemd, hardt arbeid og fredeleg utveksling (noko som seinare vart utvikla av Max Weber i The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, 1904), og for det andre å framhalde at kapitalismen vart fødd globalt gjennom organisert vald som skilde produsentane frå produksjonsmidla. Denne opphavlege akkumulasjonen var ikkje eit avslutta historisk forspel til kapitalismen i Europa, men ein pågåande global prosess, uløyseleg knytt til imperialisme og kolonialisme i alle dens former (det vil seie, òg medrekna nybyggjarkolonialisme).8 For Marx syner denne opphavlege akkumulasjonen til innhegninga av allmenningane i England, øydelegginga av bøndene si sjølvberging, og skapinga av eit “fritt” proletariat tvinga til å selje arbeidskrafta si. Denne prosessen kravde vald frå staten si side — lovar mot lausgjengeri, brutal avstraffing og den tvingande makta til den framveksande kapitaliststaten. 9 Her er det ingen usemje med Chibber, som nettopp vektlegg fråtakinga og etableringa av eit nytt institusjonelt miljø for konkurranse og profittmaksimering. Likevel er Marx tydeleg på at denne engelske og nederlandske omdanninga ikkje kan forståast utan dens verdshistoriske kontekst (og dessutan byrja det nederlandske herredømet å svekkast då dei mista råda over Angola, Brasil og Ny-Amsterdam).10 Fjernhandel; kolonial erobring; folkemordet på urfolk i Amerika, Afrika og Asia; den transatlantiske slavehandelen; og plyndringa som vart kvardag frå desse områda av verda, var konstituerande augeblink i kapitalismen sin framvekst.

Eg mistenkjer at Chibber ville hatt eit problem med uttrykket “konstituerande augneblink”. For denne opphavlege akkumulasjonen er ikkje noko som berre fann stad i ei fjern fortid, men ein permanent tilstand som vert pålagt periferien. Kolonialismen, og deretter nykolonialismen (som Kwame Nkrumah synte i 1965 og Walter Rodney vidare avdekte i 1972), fungerte som eit maskineri for kontinuerleg ekspropriasjon: landrøveri, tvangsarbeid, valdeleg etablering av monokulturøkonomiar, ressursutvinning gjennom urimelege gruvekontraktar og overføringsbetalingar, og øydelegginga av sjølvstendig sosial reproduksjon og sjølvstendig nasjonal produksjon.11 Nasjonale og regionale økonomiar i den koloniserte verda vart omorganiserte, ikkje for å utvikle sine eigne produktivkrefter, men for å tene imperiale akkumulasjonsprosessar.

Opphavleg akkumulasjon må forståast som ei valdeleg omorganisering av den sosiale reproduksjonen, ikkje berre som ekspropriasjon av jord og den tvingande mobiliseringa av arbeidskraft for vareproduksjon. Kolonialkapitalismen avmonterte systematisk sjølvbergingseconomiar, felles jordbruk og slektskapsbaserte omsorgssystem, og tvinga dermed reproduksjonen av arbeidskraft over på stadig meir utrygge og feminserte former for uløna eller underløna arbeid. I koloniane vart kvinnearbeidet — matproduksjon, omsorgsarbeid, innsamling av vatn og ved, barneoppdraging og vedlikehald av fordrivne samfunn — ein ikkje-erkjent subsidie til den imperiale akkumulasjonen. Dette var ikkje noko tilfeldig ved den kapitalistiske utviklinga, men noko som var med på å konstituere henne. Plantasjen, gruva og monokulturøkonomien kunne berre fungere fordi kostnadene ved å reprodusere arbeidskraft blei valdeleg eksternaliserte til koloniserte hushald, og innanfor dei, til kvinner. Opphavleg akkumulasjon innebar såleis ikkje berre fråskiljinga av produsentane frå produksjonsmidla, men òg fråskiljinga av den sosiale reproduksjonen frå kollektiv kontroll, og underordna han dei imperiale marknadene, gjeldsregima og det rasialiserte patriarkatet. Denne øydelegginga og omorganiseringa av den sosiale reproduksjonen er framleis blant dei mest varige og minst erkjente mekanismane som den primitive akkumulasjonen opererer gjennom i den globale sør i dag.12

Innanfor den marxistiske tradisjonen finst det ei rekkje ulike tolkingar av ideen om opphavleg akkumulasjon, men det kjensgjerningane syner — og som er fastslått i, til dømes, heile verket til Samir Amin, mellom andre — er at imperialisme ikkje er ei utvekst av kapitalismen, men er ein grunnleggjande del av dens vesen.13 Faktisk er den engelske omsetjinga av ursprüngliche som “primitive” treffande i ein annan samanheng òg, fordi denne forma for akkumulasjon ikkje vert driven fram gjennom verdilova, men gjennom rå vald, ei primitiv vald som kjem til uttrykk gjennom gjeldsregime, strukturtilpassingsprogram, landran og nytting av hybride krigføringsteknologiar. Dette er valden ved primitiv akkumulasjon, som Marx understreka ikkje so mykje var akkumulasjon som ekspropriasjon. Han vart nytta ikkje berre til å skilje produsentane frå produksjonsmidla deira i England og Holland, men i endå høgare grad til å gjere det med mykje større vald i Amerika, Afrika og Asia, så vel som i Irland, der produsentane mista produksjonsmidla sine (særleg jorda og jordrettane) og måtte arbeide som “frie” arbeidarar innanfor sosiale hierarki som ikkje vart oppløyste (som til dømes hierarki av kaste og rase). Heile samfunn i den koloniserte verda vart omdanna av imperialistiske prosessar for å tena appetitten til kjernelanda. Dømet kan hentast frå Irland sjølv, England sin fyrste koloni, som vart innretta av dei engelske godseigarane til å overføre korn, kjøt og meieriprodukt til England (som Marx noterte i Kapital), medan den irske bonden livnærte seg på poteter og så — etter kvart som hungersnauda forverra seg — flytta til England for å arbeide for lågare lønner i fabrikkane, og seinare flytta til koloniane for arbeid og til nybyggjarkoloniane for jord.14

Den primitive akkumulasjonsprosessen strukturerte nye sosiale relasjonar (inkludert ei ny internasjonal arbeidsdeling), der folka i koloniane fann seg sjølve i å produsere enorme mengder sosial rikdom, ikkje for seg sjølve eller eingong for sine eigne nasjonale kapitalistar, men for å verte drenert til sentrum av kolonialsystemet og for å auke dets kapitalakkumulasjon innan industri og finans. Til dømes, i visekongedømet Peru, etablerte visekonge Francisco de Toledo mita-systemet med tvangsarbeid, der éin av sju vaksne menn måtte dra og arbeide utan løn for den spanske krona. Mitayoane arbeidde i sylvgruvene med sine eigne reiskapar og vart haldne oppe av samfunna sine, og ytte slik arbeidskraft som var endå billegare enn slaveri. Samstundes etablerte dei nye sosiale relasjonar i Andes som overlevde lenge etter at sylvet i gruvene i Potosí var tomt.15 Omdanninga av desse sosiale relasjonane til former for sosial aktivitet for kolonial vareproduksjon, noko som støtta utviklinga av kapitalismen – og etablerte ei internasjonal arbeidsdeling — vert oversett av Chibber i denne kommentaren hans.16

Chibber kjem med ein interessant observasjon når han seier at det ikkje berre er storleiken på dei stolne kapitalmidla som tel, sidan portugisarane og spanjolane drog dei enorme sylvmengdene frå Amerika inn til Den iberiske halvøya utan å så omdanne denne kapitalen til industri og dermed til kapitalakkumulasjon. I 1956 skreiv Pierre Vilar eit frekt essay om Miguel de Cervantes sin Don Quijote (1605) som inneheldt ein underseksjon kalla “Spansk imperialisme: Det høgste stadiet av føydalisme”.17 Vilar antyda at sylvmynten som kom til Spania, skapte enorme inflasjonseffektar og omdanna ikkje, som Chibber òg påpeikte, Den iberiske halvøya til eit knutepunkt for kapitalisme. Men her held både Vilar og Chibber seg bundne av eit syn på verdshistorie som er stats-sentristisk, og dei ser ikkje dei globale tentaklane som alt omfamna Den iberiske halvøya hundreår tidlegare. I 1407 oppretta dei genovesiske finansfolka Casa di San Giorgio, ein privat bank som rådde over Genova sine offentlege finansar.18 Casa di San Giorgio og andre slike institusjonar vart heilt avgjerande for å finansiere fjernhandel inn i Asia, inn i Svartehavsregionen, og inn i Nord-Afrika og Spania. På 1400-talet tok genovesiske bankherrar over spansk finans, støtta inkvisisjonen som ein del av freistnaden sin på å bli dei leiande kjøpmennene i Middelhavsregionen (inkludert Andalusia og Marokko, som rådde over munningen til Atlanterhavet), og finansierte så den iberiske utbygginga av sukkerplantasjar på Madeira (så tidleg som 1450), Kanariøyane (seint på 1400-talet) og São Tomé (seint på 1400-talet). Desse plantasjane, som var kapitalistisk innretta, gav førebilete for plantasjane som skulle kome i Amerika (Hispaniola mellom 1516 og 1520, og Puerto Rico og Cuba i tiåret etter).19 Korleis Chibber (og Vilar) kan avvise sukkerplantasjane i Middelhavet, Atlanterhavet og Amerika, er gåtefullt. Det er verdt å minnast Marx sin “fjerde observasjon” i The Poverty of Philosophy (1847): “Sjølve slaveriet er like mykje omdreiingspunktet for den borgarlege industrien som maskineri, kreditt, etc. Utan slaveri har du ikkje bomull; utan bomull har du ikkje moderne industri. Det er slaveriet som gav koloniane deira verdi; det er koloniane som skapte verdshandel, og det er verdshandel som er føresetnaden for storskala industri. Soleis er slaveri ein økonomisk kategori av den største viktigheit.”

Spansk og portugisisk tjuveri av gull frå Afrika og sylv frå Amerika la grunnlaget for deira plant asjeøkonomiar, som vart integrerte i det framveksande verds kapitalistiske systemet, til slutt sentrert i London. Det var denne kapitalen frå London som så gjekk inn i dei imperiale krinslaupa att og finansierte infrastrukturutbygging i Latin-Amerika, noko som forsterka strukturane for nykolonial uttapping av rikdom.20 Blant spanske marxistar er det semje om at kapitalistiske sosiale relasjonar kom seinare til Spania enn til andre delar av Europa, at kjøpmennene i Spania arbeidde innanfor rammer sett av monarkiet og heldt seg svake, og at dei fyrst vart framtredande etter napoleonsinvasjonen i 1808.21 Då Chibber seier: “Spania og Portugal burde ha hatt dei fyrste overgangane til kapitalisme”, overser han den komplekse sosiale historia til Den iberiske halvøya, banda hennar til genovesisk kapital, og korleis det amerikanske sylvet vart dregen frå Den iberiske halvøya for å finansiere nederlandsk og engelsk handel og deira overgang til kapitalisme. Dette var ikkje eit nasjonalt prosjekt, men eit regionalt eller kontinentalt eitt, og det er nettopp dette Chibber — som synest å operere med ein metodologisk nasjonalisme — ikkje får auge på.22

Avgrensingane til den politiske marxismen

Mot slutten av intervjuet sitt nemner Chibber at ideane hans byggjer på arbeidet til Robert Brenner, “som gjorde dette poenget mest tydeleg”. Seinare, når Naschek nemner Ellen Meiksins Wood, svarar Chibber at “ho bygde vidare på Brenner sine argument”. Det er viktig å presentere dette synet på verda for lesaren som kanskje ikkje er kjend med Brenner-debatten frå 1970- og 80-talet og den fornya interessa for denne debatten med Wood sine fleire bøker på 90-talet.23 For Brenner og Wood — sistnemnde tok i bruk omgrepet “politisk marxisme” for å skildre tilnærminga si — oppstod kapitalismen ikkje frå handel, marknader eller folkevekst, og han drog heller ikkje nytte av kolonialismen. I staden oppstod han frå historisk spesifikke jordbruksbaserte klass relasjonar som tvinga både godseigarar og produsentar til å reprodusere seg sjølve gjennom konkurransebasert marknadsavhengnad. Jordbruksrelasjonane i England er heilt avgjerande i denne prosessen, og det er når jordbruksklassane vert underlagde marknadspress at ein kan tidfeste kapitalismen sitt opphav. Ut frå denne framstillinga anten forsvinn Irland (som hos Brenner) eller dukkar opp att (som hos Wood) berre for å verte skilt frå andre koloniale røynsler, men då forsvinn òg Asia, Afrika og, sjølvsagt, Amerika — og overraskande nok òg resten av Dei britiske øyar og Europa. Dette er berre ei engelsk soge, der England er opphavet gjennom si eiga særeigne sosiale historie med kapitalistiske samfunnsrelasjonar.

I ein kort merknad om Brenner-debatten skriv den framståande indiske historikaren Irfan Habib at Brenner sitt syn er eit “eventyrsyn på prosessen som leidde til den engelske industrielle revolusjonen og omdanninga av England til den fyrste industrielle kapitalistøkonomien i verda”.24 Habib gjev fleire viktige grunnar til at dette er høvet: for det fyrste overser Brenner rolla til maskineriet og fabrikken, og deira plass i den kapitalistiske omdanninga av jordbruket vert difor òg oversett. For det andre tilslører Brenner rolla til Irland som eit reservoar ein kunne skaffe mat frå til lågare prisar, ikkje berre for den industrielle arbeidarklassen, men òg for landbruksbefolkninga, som elles ville ha opplevd samanbrot i inntektene sine på grunn av øydelegginga av heimeindustrien og sjølvberginga deira. For det tredje overser Brenner inntektene frå den transatlantiske slavehandelen, handelen med varer produserte på slaveplantasjane, og tributt frå India. For det fjerde overser Brenner klassekampen mot bøndene (slik som valden under innhegningsrørsla på 1700-talet) og klassekampen frå bøndene (frå Kett-opprøret i 1549 til Captain Swing-opptøya i 1830–1831).25

I Kapitalen skriv Marx at “Sjølv om me treff på dei fyrste byrjingane til kapitalistisk produksjon så tidleg som på 1300- eller 1400-talet, spreidd her og der, i visse byar ved Middelhavet, så tek den kapitalistiske æraen til på 1500-talet.”26 Brenner held fast på tidsperioden, men plasserer opphavet einaste og aleine på den engelske landsbygda. Chibber seier at kapitalismen oppstår “frå midten til slutten av 1400-talet. Slik at ein innan om lag 1550 eller 1560 i røynda har ein kapitalistisk økonomi. Dette er om lag hundre år før England i det heile teke har noko slag verkeleg imperium.” Dette er den klassiske Brenner-tilnærminga, som overser prosessen med kapitalistisk utvikling, som òg må inkludere maskina (noko Habib nemner). Maskina er ikkje berre noko som aukar produktiviteten, men ein materialisert sosial relasjon som reorganiserer arbeidsdisiplin, tid og dugleik, og som aukar utvinninga av meirverdi. Maskina gjorde det mogleg å skape nye sosiale relasjonar, og var ikkje berre eit uttrykk for alt eksisterande. Som Marx framheldt i Kapitalen, er maskineri ikkje eit nøytralt teknologisk framsteg, men “det mektigaste våpenet for å slå ned streikar” og for å omdanne sjølve arbeidsprosessen, underordne levande arbeid under daudt arbeid og gjere relativ meirverdi systematisk.27 Dersom vi tek maskina på alvor, då må me òg forstå dens rolle i kolonial produksjon: for det fyrste, i sukkerbrukene på Madeira, Kanariøyane, São Tomé og Karibia frå 1450 og frametter; og for det andre, i gruvedriftsmaskineriet i Potosí, Zacatecas og Sentral-Europa frå 1500 og frametter.28

Desse utviklingstrekka finn stad før oppfinninga av hovudelementa i tekstilmaskineriet, som Spinning Jenny (1764), Water Frame (1769), Mulaen (1779), den mekaniske vevstolen (1780) og dampmaskina (1763). Det er faktisk rimeleg at Chibber ikkje kjenner til kor viktig det er at sosiale relasjonar vart totalt omdanna på Madeira eller i Zacatecas av maskina og forma om til kapitalistiske sosiale relasjonar, fordi litteraturen om desse utviklingstrekka anten ikkje er på engelsk eller ikkje er utgjeven av vestlege forlagshus.29 Fraværet av maskineriet i denne litteraturen, for dens rolle i utvida reproduksjon, og fråværet av dei tidlege plantasjane i Middelhavet og Atlanterhavet, syner kor trongt perspektivet til den politiske marxismen er, nøgd som den er med engelske herregards- og godseigararkiv (og overser til og med kyrkjebøker som kjelder til demografisk materiale, ingeniørhandbøker, fabrikkinspektørapportar, rekneskapsbøker og -protokollar, godseigararkiv og teknologiske handbøker).

Politisk marxisme, eller i det minste det tidlege arbeidet til Brenner og det seinare arbeidet til Wood, syner korleis kapitalistiske samfunnsrelasjonar disiplinerte arbeidet i England og i andre delar av den nordatlantiske verda. Det den ikkje syner, er høvet mellom dette disiplinerte arbeidet og den utvida reproduksjonen av kapital, og fråtakinga av land, arbeidskraft og mineral i koloniane. Ei nøyaktig framstilling av det komplekse opphavet til kapitalismen ville ikkje tidfeste det så nøyaktig med ein dato og ein fødestad, men ville plassere det i plantasjen, i gruva, i kolonien, på slaveskipet, og, sjølvsagt, på markene i England og i fabrikkane i Nordvest-Europa.

Rolla til kolonialismen

Tidleg i intervjuet seier Chibber at han kjem til å avvise “tanken om at kapitalismen vart til ved plyndring”, noko han seier “vart ganske grundig diskreditert på 1980- og 90-talet”. Argumentet eg fører her, er ikkje at kolonialismen mekanisk “skapte” kapitalismen, men at kapitalismen oppstod som ein global sosial relasjon (gjennom skapinga av ei internasjonal arbeidsdeling) med indre dynamikkar i Europa som var uløyseleg samanvevde med kolonial ekspropriasjon, tvangsarbeid og maskinmediert produksjon andre stader. Likevel er det påfallande at Chibber på fleire punkt i intervjuet snakkar om “plyndring”, som er ein viktig del av den retoriske arsenalen til nasjonal frigjering: drain (uttapping) var omgrepet på 1800-talet, så plyndring, medan tributt vart utvikla til eit kritisk omgrep av Amin. Det Chibber ikkje synest å godta med nyttinga av ordet plyndring, er at kolonialisme ikkje berre er tjuveri av sylv, men ekspropriasjon av land og kroppar. Det er verdt å minnast at Marx, i Value, Price, and Profit (1865) – opphavleg skriver på engelsk — merka seg at dei klassiske politiske økonomane nytta “Previous, or Original Accumulation” og så noterte at dette “ought to be called Original Expropriation”. Denne opphavlege ekspropriasjonen, skreiv Marx, “means nothing but a series of historical processes, resulting in a decomposition of the original union existing between the labouring Man and his Instruments of Labour.”30 Desse historiske prosessane kan ein sjå heilt presist i koloniseringshistoria som går attende til seint på 1400-talet. Etter at Marx listar dei opp i Kapital, bind 1, kapittel 31 (“The Genesis of the Industrial Capitalist”), seier han at “These idyllic proceedings are the chief momenta of primitive accumulation” — med andre ord, grunnlaget for framveksten av den industrielle kapitalisten.31 Viss du ser bort frå kolonialismen og maskina, får du ikkje tak i opphavet til den industrielle kapitalismen, berre framveksten av visse sosiale relasjonar som vert fald inn i det store beistet [behemoth] som er kapitalismen.

Spørsmålet som vert reist av Chibber sitt innlegg, er ikkje om kapitalismen kunne ha eksistert utan kolonialismen i det abstrakte, men om marxismen kan forklare kapitalismen slik han faktisk oppstod, utan å konfrontere imperium, slaveri og maskinmediert dominans. På dette spørsmålet kjem den politiske marxismen, og Chibber si populære utgåve av henne, til kort. Ved å avgrense opphavet til kapitalismen til engelske jordbruksrelasjonar og behandle kolonialismen som analytisk underordna, tek dei feil av ei abstraksjon — ei vektlegging av politisk og nasjonal makt framfor globale politisk-økonomiske relasjonar — for ei historisk forklaring. Viss du byrjar med analytisk å abstrahere frå verda, er det ikkje overraskande at konklusjonane dine fører til det synet at verda ikke tyder noko.

Kapitalismen oppstod ikkje som eit sjølvoppslukt nasjonalt system som seinare vart projisert utover. Han voks fram gjennom globale prosessar av fråtaking, gjennom den valdelege omorganiseringa av arbeid og natur på tvers av kontinent, og gjennom den tidlege utplasseringa av maskinar i plantar, gruver og utvinningskompleks som disiplinerte arbeid lenge før den engelske fabrikken vart dominerande. Dette var ikkje perifere episodar eller berre “plyndring”, men konstituerande augeblink i forminga av kapitalistiske samfunnsrelasjonar og den internasjonale arbeidsdelinga.

Viss desse historiene vert tekne på alvor, kan ikkje spørsmålet om reparasjonar avvisast som ein moralsk appell eller eit atterskodande krav, men må forståast som ei materiell og politisk naudsyn. Reparasjonar handlar ikkje om å tildele skuld for tidlegare brotsverk åleine, men om å konfrontere dei pågåande strukturane for akkumulasjon som vart grunnlagde gjennom kolonial ekspropriasjon og som framleis reproduserer global ulikskap i notida. Dette er argumentet i den nye boka skriven av Kwesi Pratt jr., leiaren for den sosialistiske rørsla i Ghana, med eit føreord av Ghana sin president, John Mahama. Chibber sitt intervju kjem samstundes som Pratts bok har byrja å vekkje merksemd, ikkje berre i Ghana, men over heile kontinentet, med Mahama som lovar å samle støtte for denne ideen gjennom Den afrikanske unionen sin reparasjonsagenda.32 Rikdomen i det globale nord vart ikkje berre akselerert av imperiet; han vart konstituert gjennom fråtakingsprosessar som øydela alternative utviklingsvegar, omorganiserte sosial reproduksjon, og låste store delar av det globale sør i avhengighetsrelasjonar som varer ved gjennom gjeld, handel og finansiell dominans. Å avvise reparasjonar samstundes som ein anerkjenner desse historiene, er å naturalisere ei urettferdig verd sorden, som om ho var resultatet av nøytrale marknadsprosessar snarare enn hundreår av organisert vald. Ein marxisme som tek imperialismen på alvor, må difor framhalde at reparasjonar – anten det er gjennom gjeldssletting, tilbakeføring av stolne ressursar, overføring av teknologi eller gjenoppbygging av offentlege kapasitetar øydelagde av kolonialisme og strukturtilpassing — ikkje er handlingar av velgjerdsemd, men augneblink av kamp om omfordelinga av historisk ekspropriert sosial rikdom. Utan ein slik politikk risikerer kritikkar av kapitalismen å verte analytisk skarpe, men politisk uverksame, ute av stand til å knyte historisk sanning til krava om antiimperialistisk omdanning i notida.

Å nekte for dette er ikkje berre å mislese historia, det er å avvæpne marxismen politisk. Ein teori som skil kapitalismen frå imperialismen, kan ikkje gjere greie for varigheita av ujamn utvikling, rasialisert arbeid og pågåande former for primitiv akkumulasjon. Ein marxisme som er vår verdshistorie verdig, må difor byrje der kapitalismen sjølv byrja — ikkje berre på den engelske landsbygda, men på plantasjen, i gruva, i kolonien og i maskina.

Vijay Prashad er leiar av Tricontinental: Institute for Social Research. Blant Prashad sine nyaste bøker finn ein On Cuba (med Noam Chomsky, The New Press, 2024) og The International Monetary Fund Suffocates the World (med Grieve Chelwa, Inkani Books, 2025).

Forfattaren vil gjerne takke Eduardo Rodriguez, John Bellamy Foster, Maisa Bascuas, Miguel Stedile, Shiran Ilanperuma og Tings Chak for innspel. Sjølve grunnsynet i dette arbeidet er sterkt prega av Aijaz Ahmad (1941–2022), frå kven det stamma element av ein levande og pulserande marxisme.

Notar:

I Januar 2026 erklærte den amerikanske presidenten Donald Trump at Cuba utgjer ein “uvanleg og ekstraordinær trussel” mot USA sin tryggleik, ei beskriving som tillét regjeringa i landet å bruka gjennomgripande økonomiske restriksjonar som tradisjonelt har vore reservert for motstandarar av nasjonal tryggleik. USA sin blokade mot Cuba begynte på 1960-talet, rett etter den cubanske revolusjonen i 1959, men har vorte stramma inn etter kvart som åra har gått. Utan nokon mandat frå tryggingsrådet i FN (som tillét sanksjonar under strenge tilhøve) har USA halde fram med ein ulovleg, unilateral blokade som forsøker å tvinga land rundt om i verda til å slutta med grunnleggjande handel med Cuba. Dei nye restriksjonane fokuserar på olje. Regjeringa i USA har trua med tariffar og sanksjonar på eit kvart land som sel eller transporterar olje til Cuba.

Den 3. januar gjekk USA til åtak på Venezuela og kidnappa presidenten Nicolás Maduro Moros og president for Nasjonalforsamlinga Cilia Flores. Medan 150 amerikanske militære fly flaug over Caracas, informerte USA regjeringa i Venezuela om at viss dei ikkje gjekk med på ei rekkje krav, ville USA ganske enkelt gjera med sentrum i Caracas slik det har blitt gjort med Gaza by. Den gjenværande delen av regjeringa, utan forhandlingsstyrke i dialogen med USA, måtte inngå eit taktisk kompromiss og godta USA sine krav. Eitt av desse krava var at Venezuela måtte slutte å eksportera olje til Cuba. I 2025 stod Venezuela for om lag 34 % av Cuba sin oljeetterspurnad. Med olje frå Venezuela ute av biletet på kort sikt, såg Cuba føre seg eit alvorleg problem.

Men dette var ikkje alt. Mexico stod for 44 % av Cuba sin importerte råolje i 2025. Frå Washington vart det no lagt press på Mexico for å få dei til å stoppe oljeeksporten til Cuba, noko som då ville bety at nesten 80 % av Cuba sin oljeimport ville forsvina. I ein telefonsamtale mellom Mexicos president Claudia Sheinbaum og Trump, hevdar han at han sa til henne at Mexico måtte slutta å selja olje til Cuba, men ho avviser dette og seier at dei to presidentane berre snakka i generelle vendingar om forholdet mellom USA og Mexico. Uansett har presset vore betydeleg for å få Mexico til å stoppe oljeforsyningane til Cuba. Sheinbaum har understreka at Mexico må få ta sjølvstendige avgjerder og at det mexicanske folket ikkje vil la seg kneble under press frå USA. Å stoppe forsyningane til Cuba vil føra til ein humanitær krise, hevdar Sheinbaum.

Trump sin brutale politikk har i realiteten kutta mykje av Cuba sin oljeimport, noko som har skapt ei enorm drivstoffkrise på øya med elleve millionar menneske. Det kjem straumbrot i bølgjer, mangel på drivstoff for sjukehus, vassystem og transport, og rasjonering av elektrisitet. På grunn av mangelen på flybensin har fleire kommersielle flyselskap (som Air Canada) slutta å fly til Havana.

FN har åtvara mot at USA sin presskampanje (spesielt politikken retta mot drivstoff) trugar Cuba sin mat- og vassforsyning, sjukehus, skular og grunnleggjande tenester. Tenestefolk i FN, inkludert spesialrapportøren for menneskerettar i Cuba, har fordømt USA si innstramming av blokaden som eit tiltak som direkte skadar vanlege borgarar. Dei påpeiker at restriksjonane gjer det vanskelegare for sjukehus å skaffe grunnleggjande medisinar, for dialyseklinikkar å halde opne og å få medisinsk utstyr til pasientar, noko som forverrar helsekrisa på øya. Spesialrapportøren skildrar politikken som “avstraffande og uproporsjonal” og understrekar at han strir mot folkeretten og forsterkar dei sosioøkonomiske utfordringane. FN har oppmoda USA innstendig om å oppheve blokaden og prioritere humanitære unntak, medan dei understrekar at dialog og samarbeid (ikkje tvangsmetodar) er naudsynte for å verna om cubanske liv og menneskerettar.

Ei ekspertgruppe for menneskerettar frå FN fordømte Trump sine eksekutive ordrar som “eit alvorleg åtak på folkeretten” og “ein alvorleg trussel mot ein demokratisk og rettferdig internasjonal orden”. Dei hevdar at Trump sine ordrar forsøker å presse Cuba og statar i den tredje verda gjennom å truga med handelssanksjonar, og at slike ekstraterritorielle økonomiske tiltak risikerer å få alvorlege humanitære konsekvensar. Uttalelsane deira gjer det klårt at ingen heimel i folkeretten tillèt at ein stat kan påføra økonomiske straffetiltak mot tredjestatar for lovlege handelsrelasjonar, og dei oppmoda Trump-administrasjonen til å trekke tilbake den ulovlege ordren. Generalforsamlinga i FN har røysta overveldande mot blokaden kvart år sidan 1992, og ofte er det berre USA og Israel som har røysta mot.

USA sin blokade har hatt ein alvorleg påverknad på Cuba sitt utviklingsparadigme. Sidan starten på blokaden, for over seksti år sidan, har han kosta Cuba 1 630 milliardar dollar, eller om lag 20 000 milliardar kroner (2,10 billionar USD), justert for gullprisen. Mellom mars 2024 og februar 2025 reknar den cubanske regjeringa med at blokaden forårsaka skader for 71 milliardar kroner, ein auke på 49 prosent frå den førre perioden. Rekna frå 1630 milliardar, tapar det cubanske folket 200 millionar kroner kvar dag, eller 8,3 millionar i timen. Desse tala er brutale for eit lite land som prøver å byggja eit rasjonelt samfunn, forankra i sosialistiske verdiar.

Respons frå Havana

Miguel Díaz-Canel, president på Cuba, har sterkt fordømt dei innstramma tiltaka frå USA som ein “økonomisk krig” og har argumentert for at politikken til USA er utforma for å svekka Cuba sitt sjølvstende. Regjeringa kallar dette ein “energiblokade” og understrekar at manglane som no finst på øya, er eit direkte resultat av USA sin tvangspolitikk. Som ein reaksjon har den cubanske revolusjonen sett i verk naudsplanar, som inkluderer drivstoffrasjonering for å prioritere grunnleggjande tenester som sjukehus, vassystem og offentleg transport. Cuba har òg kunngjort statlege tiltak for å handtera den reduserte energikapasiteten, noko som òg inneber eit skifte mot alternative og fornybare energikjelder der dette er mogleg. Den kinesiske regjeringa har donert utstyr for å setje i stand storskala solcelleanlegg i Artemisa, Granma, Guantánamo, Holguín, Las Tunas og Pinar del Río. På lang sikt skal Kina bistå Cuba med å bygge 92 solkraftanlegg, noko som vil auke solenergikapasiteten på øya med 2000 megawatt. For å hjelpa hushaldningar i avsidesliggande område har den kinesiske regjeringa sendt 5000 solenergisett for å produsere straum på taka deira. Drivstoff frå mellom anna Mexico og Russland er no på veg til Cuba. Trump sitt forsøk på å isolera Cuba har ikkje vore heilt vellukka.

Den cubanske regjeringa seier at dei er i kontakt med Washington, men at dei ikkje er i gong med samtalar på høgt nivå enno. President Díaz-Canel har sagt at regjeringa hans vil ha samtalar med USA, men berre om tre vilkår blir møtte. For det første må dialogen vera respektfull, seriøs og utan press eller førehandsbestemte haldningar. For det andre må dialogen respektera Cuba sitt sjølvstende, uavhengigheit og politiske system. Og til slutt, det siste vilkåret er at den cubanske regjeringa ikkje er villig til å forhandla om grunnlova si eller si forplikting til sosialismen. Dersom USA insisterer på å diskutera nokon av desse vilkåra, blir det ingen dialog. Den cubanske revolusjonen sin trass ovanfor desse punkta, er rota i revolusjonen si historie – sidan revolusjonen i seg sjølv var ei trasshandling mot USA sitt krav om kontroll på den vestlege halvkula gjennom Monroe-doktrina frå 1823 (no fornya av Trump som ei forlenging). Trasshaldninga har vore smittsam; ho har bygd ei søramerikansk motstand mot USA-imperialismen frå 60-talet fram til vår tid (dette inkluderer ein motstand i hjarta av den bolivarianske prosessen i Venezuela).

Den sinte straumen

Søramerika går gjennom raske og farlege endringar. Land etter land (frå Argentina til El Salvador) har gjeve makt til politiske formasjonar frå ekstrem høgreside av eit særskilt slag. Dette er leiarar som har forplikta seg til sterkt konservative sosiale verdiar (med røter i veksten til den reaksjonære, evangeliske kristendommen i Amerika), til nådelause åtak på fattige folk gjennom ein krig mot kriminalitet (forma av ein teori som fremjar arrestasjon og fengsling av alle potensielle kriminelle, ein politikk der Nayib Bukele, president i El Salvador, har vore ein pioner) og ein skarp dreining mot den vestlege sivilisasjonen som inkluderer ei orientering mot USA og i motsetning til Kina (denne haldninga eskalerer frå ei feiring av vestleg kultur til hat mot kommunismen). Framveksten av denne typen ekstrem høgreside ser ut til å ville halde på makta i denne generasjonen, viss dei berre kan fjerna venstresida frå makta i Colombia, Cuba, Mexico, Nicaragua og Venezuela (i Brasil har denne ekstreme høgreformasjonen allereie teke makta i den lovgjevande forsamlinga).

Dei parallelle åtaka på Venezuela og Cuba er ein del av USA sitt bidrag til framveksten av “Den sinte straumen” (The Angry Tide) over heile Amerika. Trump og kompanjongane hans ønsker å innsetje sine eigne leiarar (som Javier Milei) i heile Amerika som ein del av si forlenging av Monroe-doktrina. Det er dette som gjenoppliver kampen for sjølvstende på dei to kontinenta. Då artisten Bad Bunny frå Puerto Rico avslutta konserten sin under Super Bowl med ei feiring av dei ulike landa i Amerika og nemnde dei alle, var det ein gest som i seg sjølv var ein del av kampen for sjølvstende.

Den cubanske revolusjonen står imot USA-imperialismen, men under sterkt press. Solidariteten med Cuba er for det cubanske folkets del, for den cubanske revolusjonen sin del og for idéen om sosialisme i verda. Dette utgjer no frontlina i kampen mot imperialismen.

Vijay Prashad er ein indisk historikar og journalist. Han er forfattar av førti bøker, mellom dei Washington Bullets, Red Star Over the Third World, The Darker Nations: A People’s History of the Third World, The Poorer Nations: A Possible History of the Global South, og How the International Monetary Fund Suffocates Africa, skriven saman med Grieve Chelwa. Han er administrerande direktør for Tricontinental: Institute for Social Research, sjefskorrespondent for Globetrotter, og sjefsredaktør for LeftWord Books (New Delhi). Han medverka òg i filmane Shadow World (2016) og Two Meetings (2017).

Denne artikkelen vart produsert av Globetrotter.

Etter kvart som styresmaktene i USA gjer fleire e-postar og meldingar frå og til Jeffrey Epstein offentlege, kjem det fram stadig meir prov som stadfestar det dei unge jentene sa: at dei vart valdtekne av Epstein og krinsen rundt han. Dette har òg stadfesta det seigliva, undersøkande journalistarbeidet til Julie Brown (Miami Herald), som i 2018 avslørte avtalane Epstein fekk med mektige menn i Florida gjennom serien Perversion of Justice. Brown, som starta undersøkingane sine tidleg i 2017, snakka med åtti moglege offer, nokre heilt ned i trettenårsalderen. Historiene ho avdekte førte henne til Virginia Giuffre, som hadde flytta til Australia; Giuffre vart ein offentleg talsperson for dei unge jentene som vart utnytta av Epstein-nettverket, som også inkluderte Andrew Mountbatten (den tidlegare prinsen). Browns bok, Perversions of Justice: The Jeffrey Epstein Story (2021), og Giuffre si bok, Nobody’s Girl: A Memoir of Surviving Abuse and Fighting for Justice (2025), er heilt sentrale dokument, saman med den store mengda e-postar og meldingar frå og til Epstein. Dei fortel historiene om dei unge jentene som vart utsette for overgrepa i det som kan kallast Epstein-øygruppa.

Seksuell vald har djup og langvarig verknad på unge barn, og formar ikkje berre barndomen deira, men livsløpet vidare. Mange overlevande må leva med djupe kjenslemessige sår, som frykt, skam, skuld og tap av tillit til andre, ofte forsterka av stillnad eller mistillit frå omgjevnadene. Etter kvart som dei blir eldre, kan desse erfaringane føre til alvorlege psykiske utfordringar som depresjon, angst, posttraumatisk stressliding og auka risiko for sjølvskading eller rusmisbruk. Ei undersøking fann at ein tredel av kvinnene som hadde vorte valdtekne, hadde vurdert sjølvmord, og det er heilt klart at sjølvmordsraten blant barndomsoffer for seksuell vald er langt høgare enn blant dei som ikkje har vorte utsette for slike brotsverk. Virginia Giuffre, som tok sitt eige liv i ein alder av 41 år, var ikkje noko unntak. Verknadene av seksuell vald mot barn forsvinn ikkje berre med tida; utan støtte og rettferd ber dei fleste med seg traumet inn i vaksenlivet.

I dei offentlege dokumenta står jentene oppførte som Jane Doe, anonyme for å verna identiteten deira. Men dei veit kven dei er. Dei er som Virginia eller Courtney Wild eller Jennifer Araoz – stilte overfor nesten uoverstigelege hinder for å få fortalt historiene sine, for å bli trudde, og for å kjenna at det har kome noko form for rettferd mot dei kriminelle som øydela liva deira. Oftast er det få som lyttar, få som trur, og rettssystemet snur seg vekk når mektige menn er involverte.

Andre barn, andre stader, møter andre Epsteinar som enno ikkje er tekne. Det finst aldri berre éin Jeffrey Epstein. Han var ikkje eit unikt monster. Epstein var ein vanleg bølle, som lærte seg å manipulera menneske for pengar og makt, og å leggja til rette for at dei kunne få eit buffetbord av høve til å krenkja sårbarheita til unge menneske. Om vi byrja å lista opp dei mange som er dømde for liknande brotsverk rundt om i verda, ville lista bli lengre enn ein kan førestilla seg (inkludert dei i krigssoner som forgrip seg på barn for “sport”, og dei som Charles “Abbey” Mwesigwa og Christiana “Christy Gold” Uadiale, som handla unge kvinner til gulfstatane, og sexhandelringane i Aust-Europa og Søraust-Asia). Dei unge jentene og gutane som sit i metallcontainarar, i falleferdige hotell eller i prangande heimar i Dubai for å møta ting dei aldri kan førestilla seg – og som dei aldri burde ha måtta oppleva – vi kjem aldri til å vita namna deira eller kven deira Epsteinar og Andrewar var.

Ein herskarklasse av feigingar

Kvar ho enn er, i kva univers som helst, må Virginia ha smilt då ho såg skurken Andrew skrekkslegen over at han – den første kongelege på 400 år – vart teken i varetekt (ein fjern forfar, ti generasjonar tilbake, Charles I, vart halshogd i 1649). Andletet hans i bilen, auga raude av frykt, er eit bilete som gjev kvart mishandla barn ei kjensle av rettferd.

Andrew nektar framleis for å ha gjort noko gale. Det gjer alle dei andre mennene som på ein eller annan måte deltok i Epstein-verda. Det amerikanske justisdepartementet nektar å sladda e-postane som kan peika mot namna på skuldige menn, og dei fleste offera er altfor redde til å vitna tydeleg og samanhengande om valdshandlingane. Fordi styresmaktene i Miami la ned etterforskinga i 2008 på grunn av Epstein-avtalen, vart ingen medsamansverjarar etterforska. Epstein og Maxwell betalte visstnok kontant – ingen papirsport, inga stadfesting, inga vidare etterforsking.

Vi veit at unge jenter vart utsette for grufulle brotsverk. Det er udiskutabelt. Vi veit at viktige menn gjorde desse brotsverka, eller i det minste visste om dei (korleis kunne dei ha vore i huset til Epstein i New York utan å ha sett prov på veggane – som kunst?). Vi har lese e-postar og meldingar der desse mennene spøkte om overgrepa på unge jenter (“cute girls are real”, skreiv Deepak Chopra, og Epstein skreiv om Bill Gates og “russiske jenter”). Men ingen av desse mennene – ikkje éin – har innrømt å ha vore del av overgrepa. Teamet til Gates sa at skuldinga er “fullstendig absurd og heilt feil”, medan Chopra sa at han hadde brukt “dårleg dømmekraft i tonen” i e-posten sin. Andrew er pressa inn i avhøyrsrommet hovudsakleg fordi han lekkja statshemmelegheiter til Epstein, men kanskje – det vil vi sjå seinare – vil etterforskarane òg spørja han om jentene. Ingen andre vil bli etterforska, fordi bevisa er baserte på høyrer-søgn, det finst ikkje offer som legg fram konkrete skuldingar, og det finst ingen attverande stadfestande prov. Epstein er død, og medhjelparen hans, Ghislaine Maxwell, er taus i fengsel.

Epstein, seier dei, tok sitt eige liv. Dette er ein gammal tradisjon blant herskande elitar, frå sjølvmordet til Seneca den yngre (i år 65 e.Kr.) etter at han konspirerte mot keisaren, til sjølvmordet til Wei Zhongxian (i 1627) for korrupsjon mot Ming-dynastiet i Kina, til sjølvmordet til Asano Naganori (i 1701), daimyoen av Ako-domenet, som tok livet sitt etter ordre frå Tokugawa-shogunen – og mange, mange fleire av same slag. Kanskje var Epstein sin død meir lik dei vanærede vesirane ved det osmanske hoffet, som vart stille kvalde med ei silkjesnor og gravlagde i hast i nattas mørker (eller han er i Israel, slik nokre på nettet hevdar). Uansett er Epstein borte.

Resten er ryggradslause. Dei trur – og med god grunn – at dei vil sleppa unna og til slutt bli rehabiliterte. Bill Gates, den store humanitæren; Deepak Chopra, den store healaren; Bill Clinton, den store sjarmøren.

Eg vil leiga ein satellitt. Eg vil setja ein enorm høgtalar på han, som kan høyrast over heile verda. Eg vil at han skal senda Patricia Lockwood sitt dikt frå 2013, Rape Joke, eller i det minste desse strofa frå slutten:

Valdtektsvitsen er at du spurde kvifor han gjorde det. Valdtektsvitsen er at han sa han ikkje visste, som om kva anna ein valdtektsvits ville seia? Valdtektsvitsen sa at DU var den som var full, og valdtektsvitsen sa at du hugsa det feil, noko som fekk deg til å le høgt i eitt langt, oppsprunge sekund. Vin-coolarane var ikkje Bartles & Jaymes, men det ville vore morosamare for valdtektsvitsen om dei var det. Det var ein eller annan “pussy”-smak, som Passionate Mango eller Destroyed Strawberry, som du drakk utan å stilla spørsmål, tillitsfullt, i hjartet av Cincinnati, Ohio.

Kan valdtektsvitsar vera morosame i det heile teke, er spørsmålet.

Kan nokon del av valdtektsvitsen vera morosam. Den delen der han sluttar – haha, berre tull! Sjølv om du i årevis drøymde om å drepa valdtektsvitsen, spilla alt blodet hans ut, og fortelja det slik.

Valdtektsvitsen skrik etter retten til å bli fortald.

Valdtektsvitsen er at det var slik det berre skjedde.

Valdtektsvitsen er at dagen etter gav han deg Pet Sounds. Ja, verkeleg. Pet Sounds. Han sa han var lei seg, og så gav han deg Pet Sounds. Kom igjen, det er litt morosamt.

Innrøm det.

“Innrøm det” er retta mot lyttaren, for å få dei til å innrømma at gåva Pet Sounds er morosam. Men det er ein annan person uttrykket òg er retta mot. Mot sjølve “valdtektsvitsen”. Innrøm kva du gjorde. Sei det. Sei det éin gong, ikkje for deg sjølv, men for den personen du valdtek. Ha mot til å innrømma det. Men det vil du ikkje, fordi du kjem frå ein herskarklasse av feigingar som aldri innrøm noko.

Vijay Prashad er direktør for Tricontinental: Institute for Social Research. Den nyaste boka hans (saman med Grieve Chelwa) er How the International Monetary Fund Suffocates Africa (Inkani Books).

Kjære vener,

Helsing frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.

I 2014 lanserte Den internasjonale organisasjonen for migrasjon (IOM) i FN Missing Migrants Project. Prosjektet, som “driv den einaste ope tilgjengelege databasen med registrerte dødsfall under migrasjon på globalt nivå”, estimerer at minst 33 220 migrantar har døydd eller forsvunne medan dei kryssa Middelhavet sidan 2014. Dette er eit svært lågt anslag, fordi IOM sjølv erkjenner at dei ikkje kan gjere greie for kvar einaste båt som forlèt Nord-Afrika, langt mindre spore dei som aldri kjem fram til Europa. Sør for Middelhavet ligg Sahara-ørkenen, der farane er endå større. IOM reknar med at fleire menneske døyr kvart år under kryssinga av Sahara enn under kryssinga av Middelhavet, men sidan desse dødsfalla skjer langt frå Europas strender, får dei langt mindre merksemd.

Det tek om lag tre dagar å krysse Sahara frå Agadez i Niger til Sabha i Libya, dersom tilhøva ligg til rette og sandstormane ikkje er særleg brutale. For snart eit tiår sidan, då eg reiste i regionen, høyrde eg overlevande skildre kor vanleg det er å kome over lik som ligg halvvegs gravne i sanden, og å høyre rop om hjelp frå dei som er etterlatne. Det er rutine at ein eller to migrantar døyr i ein konvoi; nokre fell av lasteplanet på ein lastebil og blir forlatne, medan andre av og til blir skotne av smuglarar. Denne korridoren blir brukt av menneske frå heile kontinentet, mellom anna eritrearar. Som Teklebrhan Tefamariam Tekle, ein eritreisk flyktning i Sverige, fortalde til FNs høgkommissær for flyktningar (UNHCR) gjennom prosjektet Telling the Real Story: “Ulykkene skjer der bak i Sahara. Sahara er full av eritreiske kroppar.” Då Teklebrhan kom til Libya, vart han halde i fangenskap. Då han og andre forsøkte å krysse havet, vart båten deira stoppa av den libyske kystvakta, og dei vart tekne til ein interneringsleir i kystbyen Zuwara. Etter åtte månader melde Teklebrhan seg på det han trudde var ein evakueringsflyging, men vart i staden send tilbake til Eritrea. Seinare flykta han på nytt og fekk til slutt busetjing i Sverige.

Eg har tenkt mykje på menneske som Teklebrhan og andre eg møtte i Sahara – som gjorde modige reiser mot alle odds for å kome til Europa i søk etter arbeid. Få av dei ønskte å kome til Europa for destinasjonen si skuld; det eigentlege målet deira var eit levebrød, kvar det enn måtte vere. Heimlanda deira, destabiliserte av krig, sanksjonar og plyndring, kan ikkje tilby arbeid så lenge dei er bundne i nykoloniale strukturar.

Migrasjonsdata fortel ei viktig historie. Talet på internasjonale migrantar har dobla seg, frå 154 millionar i 1990 til 304 millionar i 2024. Dersom alle desse migrantane utgjorde eitt land, ville det vore det fjerde mest folkerike landet i verda etter India, Kina og USA. Verdsbanken anslår at globale pengeoverføringar (remittansar) auka med 4,6 prosent, frå 865 milliardar dollar i 2023 til 905 milliardar dollar i 2024. Dersom migrantane var eit land, ville overføringane deira overstige den samla verdien av utanlandske direkteinvesteringar ut av USA, Japan og Kina i 2024. Éin av åtte menneske på jorda er avhengig av desse overføringane for å supplere inntekt og forbruk. Migrasjon er ikkje ein avrundingsfeil i verdsøkonomien – det er ein av dei strukturerande faktorane.

For dei fattigare landa spelar migrasjon ei nøkkelrolle i utviklinga, men ei motsetnadsfull ei. På den eine sida viste ungdomsleia protestar i Marokko og Nepal i 2025 at unge menneske i aukande grad mislikar det økonomiske presset som tvingar dei til å emigrere for utrygt arbeid i framande land. Dei vil heller arbeide i eigne land, slik at dei kan leve kulturelt og sosialt meiningsfulle liv saman med familie og vener. Dette legg press på styresmaktene i det globale sør om å byggje nasjonale utviklingsstrategiar som skaper anstendig arbeid gjennom tiltak som jordbruksreform, industripolitikk og offentlege investeringar. På den andre sida gir pengeoverføringar i mange land meir utanlandsk valuta enn straumen av utanlandske direkteinvesteringar, særleg sidan samla FDI til utviklingsland fall med 7 prosent i 2023 til 867 milliardar dollar, med markante nedgangar i Afrika og Asia. Dette gjer at land blir strukturelt avhengige av å eksportere arbeidskraft berre for å overleve.

Ei kvar økonomisk dagsorden i det globale sør må ta tak i motsetnaden mellom tap av arbeidskraft gjennom migrasjon og avhengigheita av pengeoverføringar for makroøkonomisk stabilitet og hushalda sitt livsgrunnlag. På kort sikt må dei fattigare landa knyte overføringsstraumane til utviklingsfinansiering, slik at ein del av midlane ikkje berre blir oppslukte av dei umiddelbare kvardagsbehova til arbeidarklassen og fattige hushaldningar. Dette kan gjerast gjennom frivillige offentlege spare- og kredittinstrument, heller enn ved å forsøkje å kontrollere private overføringar. På lengre sikt trengst produktive investeringar for å sysselsetje arbeidskraft heime og avslutte det økonomiske tvangspresset som driv emigrasjon.

Mexico, under president Andrés Manuel López Obrador (AMLO), starta i 2023 eit interessant forsøk på å redusere kostnadene ved pengeoverføringar og utvide tilgangen til offentlege finansielle tenester. AMLO-regjeringa nytta eit eksisterande statleg finansielt verkemiddel – Financiera para el Bienestar (Finabien) – for å fremje billegare overføringar og finansiell inkludering. Gjennom etableringa av eit Finabien-kort og ei app kunne mexicanske migrantar i USA sende pengar direkte til familiane sine via Finabien-plattforma, noko som reduserte avhengigheita av mellommenn med høge gebyr. Midlane vart sette inn på digitale kontoar knytte til kortet. Politikken reduserte transaksjonskostnadene og førte fleire mottakarhushald inn i det formelle finanssystemet. Samstundes er pengeoverføringar eit sårbart punkt, sidan infrastrukturen som gjer desse overføringane moglege i stor grad ligg i hendene på det globale nord. I USA har Trump-administrasjonen innført ein særavgift på 1 prosent på visse pengeoverføringar frå 1. januar 2026, i tråd med tidlegare trugsmål om å stanse overføringar til regionen som eit politisk pressmiddel.

Dersom eit program som Finabien vart utvida og kopla til ein breiare utviklingsstrategi andre stader i verda, kunne pengeoverføringar inn i slike statleg støtta kontoar tene som ein stabil innskotsbase. Det ville gje mottakarane høve til å spare og få tilgang til kreditt, samstundes som det styrkte banksektoren sitt innskotsgrunnlag og utlånskapasitet. Med rette offentlege institusjonar – som utviklingsbankar og retta kredittprogram – kunne ein del av denne utvida innskotsbasen kanaliserast inn i langsiktige lån til infrastruktur og produktiv industri. Slik kan pengeoverføringar få frivillige vegar inn i produktive investeringar, i staden for å bli fullt oppslukte av dagleg forbruk.

I fleire tiår har Det internasjonale valutafondet (IMF) sine strukturtilpassingsprogram (SAP) pålagt dei fattigare landa prioriteringar som tener kreditorar og rentenistar, i “makroøkonomisk stabilisering” sitt namn, framfor produktive investeringar og sysselsetjing. Vilkåra i SAP-ane omfattar jamleg budsjettinnstramming, avgrensingar i tilsetjingar i offentleg sektor, lønshaldepolitikk og kutt i statleg leia investering. Desse tiltaka avgrensar styresmaktene si evne til å føre industripolitikk, utvide offentlege arbeidsprogram eller aktivt skape jobbar. I praksis skaper IMF-reseptane ein “overskotsbefolkning” i det globale sør som blir tvinga til å emigrere for å overleve. Denne fordrivinga blir forsterka av imperialistiske krigar og av økonomiske våpen som einsidige tvangstiltak, som undergrev offentlege inntekter, øydelegg viktig infrastruktur, avgrensar tilgang til handel og finans, og splittar familiar. Ifølgje UNHCR var 122 millionar menneske på verdsbasis tvangsflytta ved utgangen av 2024 som følgje av forfølging, konflikt, vald og relaterte brot.

Utviklingsstrategiar som ikkje skaper produktiv sysselsetjing, eksporterer berre arbeidskraft og forsterkar avhengigheita av pengeoverføringar. Jobbskaping heime – gjennom tiltak som aukar produktiviteten og utvidar offentleg kapasitet, frå jordbruksreform og offentlege investeringar til industripolitikk og offentlege tenester – gjer at folk kan bli verande i lokalsamfunna sine, styrkjer nasjonaløkonomien og reduserer tvungen migrasjon. Utvikling som ikkje skaper inntektsgjevande arbeid, fordriv til slutt dei fattige i staden for å frigjere dei frå fattigdom.

Migrasjon må difor forståast som ein konsekvens av underutvikling i det globale sør og ujamn byttehandel, ikkje berre som eit tryggleiksproblem for det globale nord. Å skape verdig arbeid i dei fattigare landa er det viktigaste svaret på tvungen økonomisk migrasjon. Men for å få til det må IMF sin innstrammingspolitikk erstattast med ei utviklingsdagsorden som utvidar det finanspolitiske handlingsrommet, støttar offentlege investeringar og gjer industripolitikk mogleg.

Sjølvsagt står fleire spørsmål på spel. Med raskt aldrande befolkningar og låge fødselstal, drivne av ei krise i sosial reproduksjon, har det globale nord vorte avhengig av migrantarbeidskraft frå det globale sør i sentrale sektorar – frå omsorgsarbeid og landbruk til bygg og logistikk. I dei viktigaste busetjarkoloniale statane i det globale nord strekkjer denne avhengigheita seg òg til høgt utdanna arbeidskraft innan helse, ingeniørfag og universitet, ettersom hol i offentleg opplæring og utdanning i aukande grad blir fylte gjennom innvandring. Samstundes blir migrantar rutinemessig demoniserte og kriminaliserte, sjølv om arbeidet deira er uunnverleg. Denne motsetnaden har ikkje gått uimotsagd. Den 30. januar utfordra masseaksjonar over heile USA Trump-administrasjonen sin sterkt militariserte anti-immigrasjonskampanje, som har omfatta masseaksjonar, internering og deportasjonar. Protestane kom etter at dusinvis av migrantar døydde i immigrasjonsfengsling i 2025 og etter at to amerikanske borgarar vart drepne i Minneapolis av føderale immigrasjonsagentar.

Spenningane rundt migrasjon speglar seg òg i internasjonal politikk. FNs globale rammeverk for trygg, ordna og regulær migrasjon (GCM), vedteke av Generalforsamlinga i desember 2018, set opp 23 mål. Ei nærare lesing av måla peikar på tre viktige politiske punkt:

1. Ta tak i grunnårsakene til migrasjon gjennom produktive investeringar. Dette kjem fram i mål 2: «Minimere dei negative drivkreftene og strukturelle faktorane som tvingar menneske til å forlate heimlandet.» I prinsippet krev reduksjon av tvungen migrasjon at ein utvidar levebrød heime, men det føreset finanspolitisk handlingsrom og politisk sjølvstende som innstrammingsregime jamleg nektar.
   
   

2. Tilpass arbeidsmobilitet til demografiske realitetar. Dette kjem fram i mål 5: “Styrkje tilgangen til og fleksibiliteten i lovlege migrasjonsvegar” og mål 18: “Investere i kompetanseutvikling og leggje til rette for gjensidig godkjenning av ferdigheiter, kvalifikasjonar og kompetansar.” I praksis fremjar GCM lovlege arbeidsmobilitetsordningar som svarar på arbeidsmarknadsbehov i mottakarlanda, saman med mekanismar for å anerkjenne kvalifikasjonane til migrantane. Dette kan redusere uregelmessig migrasjon og utnytting, men kan òg normalisere eksport av arbeidskraft som ei “løysing” på utviklingsproblem.
   
   

3. Redusere kostnadene ved pengeoverføringar og fremje finansiell inkludering. Dette kjem fram i mål 20: “Fremje raskare, tryggare og billegare overføringar av remittansar og styrkje finansiell inkludering av migrantar.” GCM peikar samstundes på at pengeoverføringar er private midlar og “ikkje kan likestillast” med annan utviklingsfinansiering, noko som understrekar motsetnaden: hushald blir tvinga til å bere byrder som burde blitt løyste gjennom offentlege investeringar.
   

Då eg reiste i Libya for to år sidan, vart eg slått av å sjå eit reir av ei låvesvale i ein forlaten militærlastebil. Låvesvaler er trekkfuglar som kryssar Middelhavet og Sahara kvart år. Dei bryr seg ikkje om grenser, og dei byggjer ofte reir blant oss, sjølv midt i ruinane våre. Svala har lenge vore eit symbol på den lange reisa og håpet om å vende heim. I maritim tradisjon tatoverte sjøfolk svalor som eit teikn på trygg ferd og heimkomst. I delar av Europa blir det rekna som ulykke å øydeleggje eit svalereir. Kanskje ber den gamle overtrua i seg ei enkel læresetning: vis respekt for den reisande, og bygg ei verd der ingen blir tvinga til å risikere døden for å finne eit levebrød. Som den palestinske diktaren Mahmoud Darwish skreiv: “Og når du vender heim – til ditt heim – tenk på andre.” (وأنتَ تعودُ إلى البيتِ، بيتِكَ، فكِّرْ بغيرِكَ).

Varme helsingar,

Vijay

Frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/migration-underdevelopment/

Vestlege politikarar og journalistar hevdar ofte at Kina driv med “kolonialisme” i Afrika. Denne forteljinga har røter i amerikansk offentleg diskurs som strekk seg attende nesten to tiår, og vert illustrert av ei høyring i den amerikanske kongressen som vart halde under overskrifta “Kina i Afrika: Den nye kolonialismen?”. Det same året hevda det amerikanske forretningsbladet Forbes at føremålet med Kina sitt engasjement i Afrika er “å utnytte folket og ta ressursane deira. Det er det same europeiske kolonistar gjorde... bortsett frå at det er verre.”

Det er sikkert grunnar til å kritisere verksemda til kinesiske selskap i Afrika, men å hevde at Kina utøver kolonial makt på kontinentet — og dimed trekkja ei direkte samanlikning med vestleg kolonialisme og imperialisme — er empirisk feil, tømmer desse omgrepa for tyding, og inneber å fornekta valden i verkeleg eksisterande kolonialisme.

Kva er kolonial makt?

Fyrst, lat oss vurdera kva som står på spel i denne skuldinga. Kva er kolonial og nykolonial makt?

Europeisk kolonialisme bygde på invasjon og militær okkupasjon, tvungen eigedomsoverføring og systematisk vald, inkludert politikk-induserte hungersnaud, konsentrasjonsleirar og folkemord. I Afrika åleine utførte britar, tyskarar, franskmenn, belgiarar og italienarar alle folkemord, ved ulike høve. Tyske kolonisistar utrydda fleirtalet av Herero- og Nama-folket i Namibia. Belgiske kolonisistar drap om lag 10 millionar menneske i Kongo.

Afrikanarar oppnådde politisk sjølvstende midt på 1900-talet, men kjernestatane har halde fram med å utøva tvangsmakt på kontinentet i tiåra sidan. USA har i dag 58 aktive militærbasar i Afrika. USA har blanda seg inn i mange nasjonale val, forvrengt den demokratiske prosessen til fordel for amerikanske interesser, og har utført om lag 20 regimeendrings-operasjonar. USA har innført økonomiske sanksjonar mot dei fleste afrikanske land (alle unntatt 9).

Frankrike, for sin del, kontrollerer valutaen til 14 vestafrikanske land, og har titusen av troppar utstasjonerte i sine tidlegare afrikanske koloniar. Frankrike har ein langvarig historikk med å rigga afrikanske val og støtta opp om diktatorar, og har samarbeidd om attentat mot fleire politiske leiarar i Afrika sidan den formelle avkoloniseringa. Då det gjeld Storbritannia, har det invadert nesten alle afrikanske land (unntatt 5), og held i dag 18 militærbasar på kontinentet.

Vestlege statar har iscenesett kupp mot dusinvis av progressive styresmakter over heile den globale Sør. I Afrika inkluderer dette Patrice Lumumba i Kongo, Kwame Nkrumah i Ghana, og Thomas Sankara i Burkina Faso, blant mange andre, alle erstatta av høgreorienterte diktatur eller juntaer meir viljuge til å tene vestlege interesser. Vestlege statar støtta også aktivt apartheidregimet i Sør-Afrika.

Nykolonial makt vert også utøvd gjennom internasjonale finansinstitusjonar. I IMF og Verdsbanken har USA veto-makt over alle store avgjerder, og kjernestatane kontrollerer fleirtalet av røystene. Dei har nytta denne makta til å påtvinge strukturelle tilpassingsprogram (ST-ar) over heile den globale Sør, og har tvunge fram ei omorganisering av produksjon i Sør bort frå lokale menneskelege behov og i retning av eksport til kjerna i underordna posisjonar innan globale varekjeder. I Afrika førte ST-ar til tiår med økonomisk resesjon og “baklengs utvikling” for å sikra at afrikanske ressursar framleis er billeg tilgjengelege for Vesten.

Ingenting Kina har gjort i Afrika kjem i nærleiken av noko av dette. Den moralske og materielle skilnaden er enorm. Kina held ikkje på militære okkupasjonar i Afrika. Det utfører ikkje regimeendringsoperasjonar, attentat og kupp. Det kontrollerer ikkje afrikanske valutaer. Det legg ikkje på sanksjonar eller strukturelle tilpassingsprogram på afrikanske økonomiar. Kina har ikkje utført folkemord i Afrika. Det har aldri invadert eit afrikansk land.

Kina har faktisk ikkje invadert noko land nokon stad dei siste 46 åra. I denne same perioden har vi sett vestlege statar invadera og bomba ein lang liste av land i den globale Sør, med spektakulært vald, inkludert sju land berre i 2025.

Å likestilla Kina sine aktivitetar i Afrika med europeisk kolonialisme og samtidig vestleg imperialisme er ikkje berre empirisk feil, det bagatelliserer det ekstraordinære valdet til det sistnemnde. Det er i praksis ei form for kolonial fornekting.

Vurdering av påstandane

Påstandar om Kina sin “kolonialisme” i Afrika heng på tre hovudskuldingar. Den første er at kinesiske selskap utfører arbeidsrettskrenkingar og skapar sosiale og miljømessige konfliktar i Afrika. Den andre er at Kina dominerer råvareutvinningsindustriane i Afrika. Den tredje er at Kina set afrikanske land i “gjeldsfellar”.

Til den første påstanden: ja, Kina har kapitalistiske selskap som opererer i Afrika, og som utnyttar arbeidarar. Men det er slik alle kapitalistiske selskap opererer, uansett kvar hovudkontoret deira er. Ein nyleg studie av Angola og Etiopia fann ingen systematisk skilnad i løna betalt av kinesiske selskap samanlikna med vestlege selskap. Om utnyttande åtferd frå kapitalistiske selskap vert definisjonen på “kolonialisme”, vert omgrepet strippa for all analytisk verdi. Vi kan like gjerne seia at indonesiske eller brasilianske selskap som opererer i Afrika er koloniale, men då mister omgrepet klart all tyding.

Då det gjeld at kinesiske selskap skapar konfliktar, fann ein nyleg studie av kinesiske gruveselskap som opererer i utlandet at dei ikkje skapar meir konflikt enn andre utanlandseigde selskap. Ein studie av over 3300 miljørettferdskonfliktar over heile verda fann til og med at, der utanlandseigde selskap driv konfliktar i Afrika og resten av den globale Sør, hadde desse selskapa overveldande hovudkontor i Vesten heller enn i Kina. I same databasen (Environmental Justice Atlas) er franske selskap ansvarlege for 50 gonger fleire miljøkonfliktar i Afrika enn kinesiske selskap per innbyggjar.

Til den andre påstanden, om ressursutnytting: forteljinga om at Kina dominerer Afrika sin råvareutvinningsindustri er ikkje støtta av prov. I 2022 var 72 % av midlane til gruveutforsking fokusert på Afrika eigd av kanadiske, australske og britiske selskap, med berre 3 % frå Kina. Data frå 2018 viser at kinesiske selskap kontrollerte mindre enn 7 % av den totale verdien av afrikansk gruveproduksjon — mindre enn halvparten av verdien kontrollert av eitt enkelt britisk multinasjonalt selskap, Anglo American.

Ser vi nærare på fossil brensel, overgår vestlege selskap sine planar for utviding av olje- og gassutvinning i Afrika dei til kinesiske selskap med ein faktor på ni. Av dei 23 største institusjonelle investorane i fossile brenselutviding i Afrika, er 92 % av investeringane halde av Vesten; medan 74 % av ekspansjonsfinansieringa vert gjeve av vestlege bankar. Desse tala indikerer at det er Vesten som overveldande kontrollerer og profitterer frå utvinninga av fossile brensel frå Afrika.

Kongo (DRC) gjev eit interessant døme. I 2008 inngjekk kinesiske selskap ein avtale med Kongo om å gjennomføra infrastrukturutvikling i byte mot mineral verdt opp til 50 milliardar dollar over 25 år. Vestlege institusjonar framstilte dette som “kinesisk kolonialisme”. Seinare, i 2025, inngjekk USA ein avtale med Kongo for å få mineralrettar verdt 2 billionar dollar i byte mot å stoppe åtak frå Rwanda-støtta militsar mot Kongo; åtak som USA visstnok hadde støtta. Den amerikanske avtala er 40 gonger større enn Kina-avtala. Men vestlege institusjonar skuldar ikkje USA for kolonialisme; tvert imot har dei tendert til å gå med forteljinga om ei “fredsavtale”.

Til slutt, til spørsmålet om “gjeldsfellar”. Eksisterande data syner at berre 12 % av Afrika si utanlandsgjeld er skuldig til Kina, medan 35 % — tre gonger meir — er skuldig til private vestlege kreditorar, og Afrika sin gjeld til vestlege kreditorar har dobbelt så høg rente samanlikna med gjelda til Kina.

Ei omfattande studie av Kina lån til Afrika i perioden 2000–2019 fann at Kina aldri beslagla eigedelar og aldri brukte domstolar for å tvinge fram betalingar. Vidare, under Covid-pandemien, suspederte Kina ein betydeleg større volum av gjeld frå låginntektsland enn det vestlege kreditorar gjorde.

Kanskje viktigast av alt: Kina legg ikkje til vilkår om strukturtilpassing til finansieringa. Derimot har vestlege kreditorar eit rulleblad med å utnytta strukturelle tilpassingsprogram for å tvinga afrikanske styresmakter til å selja av offentlege eigedelar.

Kina i eit verdssystem-perspektiv

Det er viktig å halda perspektivet her. Imperial makt tyder at USA og allierte kan og rutinemessig gjer nøyaktig det: øydelegg heile statar på andre sida av verda, bryt internasjonal rett straffritt. Dei kan òg bomba enkeltpersonar eller rørsler dei ikkje likar, kvar som helst på planeten, for kva som helst grunn. Dei kan og leggja på knusande sanksjonar, drepe millionar av menneske og bøya styresmakter til sin vilje.

Kina prosjekterer rett og slett ikkje denne typen makt. Det er ein halvperifer økonomi, med eit BNP per innbyggjar som er 80 % lågare enn i kjernen, lik det latinamerikanske gjennomsnittet. Militærutgiftene per innbyggjar er 40 % lågare enn verdsgjennomsnittet, og 1/20 del av USA sin. Kina kan motstå pålegga frå kjernestatane til ein viss grad, men det kan ikkje og gjer ikkje påtvinga resten av verda sin vilje slik kjernestatane gjer.

Ingenting av dette seier at ikkje kinesiske selskap utnyttar arbeidarar og ressursar i Afrika. Men dette kan ikkje skildrast som kolonial eller imperial makt utan at ein gjer desse omgrepa analytisk meiningslause, og fornektar valdet i verkeleg eksisterande kolonialisme.

Halvperifere land som Kina spelar ei mellomliggande rolle i det kapitalistiske verdssystemet. Dei gjev billige fabrikkvarer til kjernen i høgkonskurerande industriar med ekstremt smale profittmarginar. Kapitalistar som opererer i desse industriane står under press for å få materielle innsatsvarer so billig som mogeleg, noko som driv dei til å utnytta ressursar i periferien (som Afrika), der imperialistiske inngrep frå kjernestatane har svekka styresmakter og gjort arbeidskraft og ressursar billigare.

Innanfor dette systemet ekstraherer kjernen verdi frå halvperiferien — inkludert frå Kina — so vel som frå periferien via halvperiferien. Åtferda til halvperifere kapitalistar i periferien må først og fremst forståast som ein funksjon av det imperialistiske verdssystemet heller enn som eit uttrykk for imperialisme i seg sjølv.

Kjære vener,

Helsing frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.

Går vi inn i det nye året med uro eller med von? Eg kjenner von, fordi eg på reisene mine ser at folk verda over er misnøgde med den rådande tilstanden – dei ønskjer å leva i eit samfunn som ikkje er overskugga av svolt og liding. Samstundes er eg ikkje så optimistisk at eg trur misnøye åleine vil forvandla denne verda av klimakatastrofe og folkemordskrigar til ei verd prega av verdigheit og fred. Kjensla finst, men ho har enno ikkje hjelpt oss med å hogga ut ein veg mot noko betre.

I fleire tiår har organisasjonar som United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), grunnlagd i 1964, levert empiriske analysar av lidinga i verda vår. I desember i fjor gav UNCTAD ut Trade and Development Report 2025, som inneheld fleire nye og viktige funn. Nedanfor følgjer seks punkt som fortener merksemd.

Global vekst står i stampe og er skeivt fordelt.

UNCTAD anslo at den globale BNP-veksten ville bremsa til 2,6 % i 2025, ned frå 2,9 % i 2024 – eit teikn på vedvarande stagnasjon. Utviklingslanda, leia av dei asiatiske stormaktene, vart venta å veksa med 4,3 % og stå for 70 % av den globale veksten. Samstundes var Latin-Amerika og Karibia venta å få svakare vekst enn i 2024, medan Afrika sin samla vekst vart venta å ta seg opp, men på ein ujamn måte. Delar av det globale Sør er motoren for vekst, men dei er framleis strukturelt underordna finanssentra i det globale Nord: verdi vert skapt i periferien, men formidla, prissett og ofte tileigna gjennom eit finans- og handelssystem dominert av kjernen.

Det globale Nord dominerer handelen gjennom finanssystemet.

UNCTAD anslår at 90 % av verdshandelen er avhengig av handelsfinansiering og banksystemet. Verdshandelen er sårbar for endringar i renter, likviditet i finansmarknadene og investortillit; desse faktorane kan påverka handelen like mykje som endringar i faktisk produksjon. UNCTAD sine data viser at globale finansielle svingingar – i kreditt, kapitalstraumar og risikovilje – tett følgjer svingingar i verdshandelsvolum. Med den amerikanske dollaren sin del av internasjonale betalingar via SWIFT-systemet igjen på rundt 50%, og med USA som står for halvparten av verdien i dei globale aksjemarknadene og 40% av obligasjonsutferdingane, held dollarhegemoniet fram med å rå over det globale Sør. Med andre ord: verdshandelen sirkulerer i nordlege rammer og er garantert av nordleg kreditt.

Krisa i hyper-imperialismen skaper uvisse.

Rapporten nemner gjentekne gonger høg global «politisk uvisse». Dette er ein teknokratisk eufemisme for ei hegemonikrise i den imperialistiske kjernen, med handelskrigen til USA sin president Donald Trump som eit sentralt element. Tollopptrapping og geoøkonomisk konfrontasjon har vorte faste trekk ved verdssystemet, ikkje berre mellombelse sjokk. Desse utviklingane vil halda fram med å dempa investeringar og handel, noko som fører til stagnasjon i dei nordatlantiske statane og i dei delane av det globale Sør som er mest sårbare for nord–sør-handelsmønster.

Gjeldskrisa i det globale Sør tilspissar seg.

Halvparten av verda sine låginntektsland (35 av 68) står i høg risiko for gjeldskrakk. «Gjeldsmisleghald», skriv UNCTAD, «har historisk ført til uforholdsmessig store og langvarige fall i produksjon; manglande tilgang til internasjonale kapitalmarknader; og kraftige auke i lånekostnader som hindrar vidare økonomisk oppreising». I snitt låner underutvikla økonomiar til renter på 7–11 %, medan avanserte økonomiar låner til 1–4 %. Denne skilnaden er eit strukturelt trekk ved den internasjonale finansarkitekturen, ikkje berre eit uttrykk for grunntilhøva i den einskilde økonomien. Gjeld vert framleis brukt som disiplineringsverktøy mot land i det globale Sør, særleg i Afrika.

Klimakrisa forsterkar gjeldskrisa.

Dei landa som er mest sårbare for klimakrisa, vert tvinga til å betala for denne sårbarheita gjennom høgare renter. Ifølgje rapporten «overfører desse landa 20 milliardar dollar årleg til eksterne kreditorar berre for å dekkja høgare rentekostnader knytte til klimarisiko, sjølv om dei knapt har bidrege til å skapa denne risikoen. Denne kostnaden har stige frå 5 milliardar dollar i 2006 og har nådd eit samla nivå på 212 milliardar dollar innan 2023». Denne prosessen kan skildrast som ei form for klimabasert gjeldsbinding, der dei som har minst ansvar for karbonutslepp, vert tvinga til å subsidiere nordlege obligasjonseigarar gjennom høgare risikopåslag.

Mat vert i aukande grad eit spekulasjonsobjekt.

I kapittel III, «Den finansielle arkitekturen i global mathandel», forklarer UNCTAD korleis dei største mathandlarane tener over tre firedelar av inntektene sine frå finansiell mellomhandel – finansiering av avtalar, derivathandel og gebyr frå risikostyring og kreditt – heller enn frå den fysiske handelen med matvarer. Rapporten åtvarar om at finansialiserte råvaremarknader trugar matsikkerheita i det globale Sør ved å forsterka prisvolatiliteten, og – som UNCTAD viste i Trade and Development Report 2023 – at mat i aukande grad har vorte eit spekulasjonsobjekt.

I 2019 publiserte UNCTAD ein av dei mest radikale rapportane sine på mange år, der dei hevda at å tru systemet kan retta seg sjølv er «ønskjetenking». Det som trengst, sa rapporten, er ei systemomfattande reform av nyliberalismen og ein global grøn New Deal leia av det offentlege. Sidan då har UNCTAD levert jamt nyttige empiriske analysar, men løysingane dei foreslår har vorte stadig meir utvatna. I 2023 sa UNCTAD at det var naudsynt å «justera den globale finansarkitekturen», og i 2024 understreka dei behovet for å «tenkja nytt om utvikling i ei tid prega av misnøye». Den nyaste rapporten inneheld ein av dei sterkaste empiriske kritikkane av systemet, men endar med tomme frasar om «makrotilsyn», «lukking av datagap» og «målretta reformer». Kan slike retoriske gestar og teknokratiske pynteløysingar løysa dei sosiale og politiske problema i verda vår?

Det vi treng, er eit program som er meir enn retorikk. Vi treng ei forplikting til ein ny utviklingsteori, som vi har arbeidd med ved instituttet vårt. Gjennom forskinga vår har det vorte klart for oss at det finst ti grunnleggjande tiltak som land i det globale Sør må ta i bruk for å bryta med nyliberalisme og avhengnad:

1. Demokratisk planlegging. Oppretta ein demokratisk, nasjonal planleggingskommisjon med reell makt over investeringar, handel og industrielle prioriteringar.

2. Statleg leia industripolitikk. Setja i verk ein industripolitikk som peikar ut strategiske sektorar (digital infrastruktur, matforedling, maskinindustri, legemiddel og fornybar energi) og støttar dei gjennom offentlege innkjøp, subsidiar, kreditt, krav om lokalt innhald og teknologioverføring, samt vern mot utanlandsk konkurranse.

3. Kapitalregulering og skattlegging. Innføra strategiske kapitalkontrollar som hindrar kapitalflukt, spekulative innstrøymingar og valutaåtak; styrkja tilsynet for å stogga ulovlege finansstraumar; krevja reinvestering av overskot i innanlandske produktive sektorar; og innføra progressiv skattlegging for å straffa rentesøking.

4. Offentleg utviklingsfinansiering. Etablera og styrkja offentlege utviklingsbankar for å kanalisera kreditt til langsiktige prosjekt innan industri, landbruk, bustadbygging og infrastruktur.

5. Offentleg eigarskap. Nasjonalisera strategiske sektorar som energi, mineralutvinning, transport, telekommunikasjon og finans.

6. Matsuverenitet. Byggja opp att matsuverenitet gjennom jordreform, noko som inneber å konfrontera storgods og agrobusiness. I somme samanhengar vil dette krevja jordfordeling, i andre å oppnå stordrift demokratisk gjennom kooperativ. Investera i vatning, lagring og landbrukstransport, avslutta avhengnad av matimport og ustabile globale marknader, og stabilisera prisar gjennom offentleg inngripen i matmarknadene.

7. Teknologisk suverenitet. Bryta avhengnaden av immaterielle rettar gjennom tvangslisensiering, offentlege forskingsinstitutt, sør–sør-teknologipoolar og open kjeldekode for å utvikla innanlandske teknologiske evner innan helse, energi og kommunikasjon.

8. Regional integrasjon. Utvikla regionale sør–sør-handels- og betalingssystem som regionale avrekningsmekanismar, handel i lokale valutaer og koordinerte industrielle verdikjeder.

9. Gjeldssuverenitet. Gjennomføra offentlege revisjonar for å identifisera illegitim eller skadeleg gjeld. Stogga gjeldsbetalingar då det er naudsynt og søkja kollektiv reforhandling saman med andre land i det globale Sør for å svekkja kreditorane si makt.

10. Universelle offentlege goder. Garantera helsetenester, utdanning (inkludert yrkes- og teknisk opplæring i tråd med industrielle prioriteringar), bustad, transport og energi gjennom offentleg drift, samstundes som desse tenestene vert knytte til innanlandske produksjonssystem (gjennom offentlege byggjeselskap, statlege legemiddelføretak og offentlege energiverk).

Denne ti-punktsagendaen er berre byrjinga på det vi prøver å utvikla gjennom den nye utviklingsteorien. Instituttet sine avdelingar for økonomi og historisk sosiologi arbeider intensivt med å kartleggja mekanismane bak global avhengnad og identifisera strategiar for å bryta dei. Vi planlegg å utvikla nye analytiske verkty, som ein avhengnadsindeks og ein indeks for digital suverenitet, for å gje ei grundig analyse av den noverande avhengnadsgraden og dei produktive kreftene i det globale Sør. Arbeidet vårt står no og fell på å gjera misnøye om til eit program for å byggja ei betre verd.

I dei triumferande åra med avkolonisering skapte dei nyleg sjølvstendige landa frå den tredje verda songar om fridom og utvikling. Abdel Halim Hafez, den legendariske songaren for egyptisk sjølvstende, song i 1960 ein song kalla Hekayet Shaab (Ei forteljing om eit folk). Han fortalde historia om Egypt sitt opprør mot det korrupte monarkiet i 1952, bygginga av Aswandammen, forsøket frå Storbritannia, Frankrike og Israel på å stogga bygginga, og Gamal Abdel Nasser si nasjonalisering av Suezkanalen. Songen opnar med dette kraftfulle verset:

Vi sa at vi skulle byggja han.

Og vi bygde den høge dammen.

Med våre eigne pengar og hendene til arbeidarane våre.

Vi sa at vi skulle – og vi gjorde det.

Vi skal gjera det igjen.

Med varme helsingar,

Vijay

Frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/unctad-debt-development/

Kjære vener,

Helsing frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.

Den 1. november 2025 vart den sørvestindiske delstaten Kerala – heimen til 34 millionar menneske – erklært fri for ekstrem fattigdom av statsminister Pinarayi Vijayan. Kerala er ein av få stader i verda som har utrydda ekstrem fattigdom, etter Kina, som i 2022 kunngjorde at dei hadde utrydda ekstrem fattigdom nasjonalt.

Kerala sin prestasjon er viktig av to grunnar. Fyrst, i eit land der hundrevis av millionar menneske enno lev i fattigdom, er Kerala den eine av India sine tjueåtte delstatar og åtte unionsterritorium som har overvunne ekstrem fattigdom. For det andre vert Kerala styrt av den kommunistleia Venstre-demokratiske fronten (LDF) og vert difor rutinemessig nekta støtte frå den sentrale regjeringa leia av det høgreorienterte Bharatiya Janata-partiet (Det indiske folkepartiet).

Kerala sitt Athidaridrya Nirmarjana Paripaadi (Projekt for utrydding av ekstrem fattigdom, eller EPEP) var bygd på tiår med arbeidar- og bondekamp, som skapte sterke offentlege institusjonar og masseorganisasjonar, og arbeidet til fleire venstrestyringar. EPEP vart lansert av Vijayan — ein leiar i Det indiske kommunistpartiet (marxistisk) — under det fyrste kabinettmøtet til den andre LDF-regjeringa leia av han i mai 2021. Etter ein grundig, kriteriebasert prosess fokusert på heimar sin tilgang til arbeid, mat, helse og bustad, identifiserte regjeringa 64 006 familiar (eller 103 099 enkeltpersonar) som ekstremt fattige. For å gjennomføre denne undersøkinga nytta regjeringa om lag 400 000 teljarar — inkludert offentleg tilsette, medlemmar av kooperativ og medlemmar av masseorganisasjonane til venstrepartia – for å identifisere dei unike problem som fattige familiar stod andsynes. Desse teljarane skapte skreddarsydde planar for kvar familie — frå å sikre rettar og tilgang til offentlege tenester til å få bustad, helsetenester og livsopphaldsstøtte — for å byggje styrken deira i kampen mot fattigdom. Rolla til kooperativrørsla var grunnleggjande i denne kampanjen. Planleggingsprosessen for fattigdomsutrydding ville ikkje vore mogeleg utan rolla til det lokale sjølvstyresystemet, ein fylgje av den vellukka desentraliseringa av makt i Kerala. I det dette nyhendebrevet kjem ut, er Kerala midt i nye lokale val.

I laupet av dei siste åra har Tricontinental: Institute for Social Research jobba tett saman med Uralungal Labour Contract Cooperative Society (UL) Research Centre for å byggja kunnskap om kooperativrørsla i Kerala. Vi er stolte over å kunngjera vår felles studie The Cooperative Movement in Kerala, India innan ein månad etter at Kerala erklærte at dei hadde utrydda ekstrem fattigdom. Studien vår skildrar seks ulike kooperativ, med essay skrive av forskarar som har jobba tett med dei. Eitt essay fokuserer på Kudumbashree, eit kvinneleg kooperativ med nesten fem millionar medlemmar, som spela ei stor rolle i gjennomføringa av EPEP.

Kerala sin fyrste demokratiske regjering, som kom til makta i 1957, var leia av kommunistar. Ho byrja umiddelbart å gjennomføra eit program for jordreform, inkludert jordrefordeling, og å utvide universelle fellesgode som offentleg utdanning, helsetenester, bustad og bibliotek. Denne demokratiseringa av landskapet på landsbygda, kombinert med vedvarande sosial mobilisering, akselererte reisa til Kerala sine millionar mot sosiale indikatorar som er eit under for verda: nesten total lese- og skrivekyndigheit, svært lågt spedbarns- og mødredøyelegheit, høg forventa levealder og nokre av dei høgaste utviklingstala i India. Desse investeringane, bygde opp over tiår, skapte vilkåra for fattigdomsutrydding lenge før dei målretta programma dukka opp. Kommunistleiande koalisjonar har styrt Kerala frå 1957–1959, 1967–1969, 1980–1981, 1987–1991, 1996–2001, 2006–2011 og 2016 til i dag. Sjølv då venstresida ikkje var ved makta, sikra sosial mobilisering frå venstresida at høgreregjeringar ikkje kunne reversere desse framstega fullstendig.

Kadambari (Unge sosialistiske kunstnarar), Dinesh Beedi’s Read Aloud Programme, 2025.

Med veksten til den nyliberale gjeld-og innsparingmodellen på 1990-talet, auka presset på LDF-regjeringa for å reversere nokre av desse prosjekta og innføre privatisering. Likevel valde LDF ein annan veg. Gjennom the People’s Plan Campaign for Decentralised Planning, lansert i 1996, overførte regjeringa 40% av staten sine utgifter til lokale styresmakter og baud lokalsamfunna identifisera behov, utforme program og tilordna budsjett for utviklingsprosjekt. I staden for å utvikle ein one-size-fits-all-plan for utvikling og fattigdomslindring, bygde folket i Kerala lokalt planar og kontekstspesifikke prosjekt som fokuserte på frigjeringa av utnytta og marginaliserte samfunn, inkludert adivasiar, dalitar og kystsamfunn. Kampanjen etablerte ein kultur av demokratisert sosialpolitikk og nærde eit tett nettverk av offentlege institusjonar og kooperativ – alt saman avgjerande for EPEP.

Då han kunngjorde slutten på ekstrem fattigdom i Kerala, presenterte statsminister Vijayan EPEP som eit framhald av denne lange stigen. Han framheva fleire initiativ som hadde bana veg for programmet, inkludert universialiseringa av det offentlege distribusjonssystemet, som gjev subsidiert mat og drivstoff, og langvarige innsatsar for å utrydde jordløyse og heimløyse, inkludert LIFE-misjonen, som har gjeve heimar til godt over 400 000 familiar over heile delstaten. Til desse kan vi leggja andre søyler i Kerala sin modell – statlege ordningar som har utvida offentleg helseteneste, matdistribusjon, utdanningsstøtte og arbeidsmogelegheiter, og sjølvsagt kooperativa. Saman har desse initiativa forandra samfunnslivet i Kerala og styrka karakteren til venstrerørsla der.

Abhinav VK Satheesh (Unge sosialistiske kunstnarar), Workers from Kerala’s Cooperatives, 2025.

Vår studie med UL Research Centre gjev eit innblikk inn i dei ulike kooperativa som har spelt ei nøkkelrolle i demokratiseringa av Kerala sin økonomi. Danna i 1998 som ein del av delstaten sin misjon for fattigdomsutrydding, er Kudumbashree, som tyder ‘familien sin velstand’ på malayalam, no det største nettverket for kvinneleg gjensidig hjelp i verda. Det er bygd rundt ei transformative idé: Dersom kvinner på heim- og samfunnsnivå byggjer sjølvtilliten og kapasiteten sin til å vurdere det økonomiske livet, kan utviklinga flyttast frå patriarkalske institusjonar mot arbeidarkvinner sine behov. Kollektiv gardar, fellesskapskjøkken, kooperative initiativ for ferdigheitsutvikling og andre former for felles verksemder har gjort at kvinnene i Kudumbashree har kunna auka inntektene sine og byggje makt både i det offentlege og private livet. Vekta som Kudumbashree legg på solidaritet heller enn konkurranse, og på kollektivt heller enn individuelt entreprenørskap, skil organisasjonen frå marknadsfokuserte strategiar for fattigdomsbekjemping. Nyleg kunngjorde regjeringa i Kerala eit tryggleiksopplegg for kvinner, grunna i at ein må anerkjenna verdien av ulønna husarbeid. Kvalifiserte kvinner mellom 35 og 60 år vil motta 1000 rupi i månaden. Eit slikt tiltak er ein del av det samla forsøket på å forvandla patriarkalske eigedomstilhøve i Kerala.

Kudumbashree er ein del av eit større økosystem av kooperativ som held fram kampen mot fattigdom i Kerala. Samla er desse tiltaka kraftfulle døme på korleis, etter Marx sine ord, ‘lønna arbeid berre er ei kortvarig og underlegen form, førtundra til å forsvinna føre det assosierte arbeidet som plystrar sin tunge med ein viljug hand, eit kvikt hovud og eit hjarte fullt av glede’. Dei syner at kooperativ ikkje berre er tryggingsnett for dei fattige, men også reiskapar for demokratisk planlegging, teknologisk framsteg og sosial verdigheit.

Desse inkluderer:

• Uralungal kooperative forbund for arbeidskontraktar (UL). Grunnlagt i 1925 i Nord-Kerala som eit gjensidig hjelpesamfunn for bygningsarbeidarar som møtte kastebasert utestenging, har UL vokse til å bli eitt av dei største arbeidarkooperativa i Asia, med titusenvis av tilsette i store infrastrukturprosjekt. Det syner korleis arbeidarstyrte verksemder kan levere komplekse offentlege arbeid samstundes som dei utvidar sosial tryggleik og kollektiv velferd for arbeidarane sine og lokalsamfunnet rundt.

• Kerala sitt nettverk av kreditkooperativ. Meir enn fire tusen kreditkooperativ, med titals millionar av hovudsakleg arbeidarklasse- og margialiserte medlemmar, opererer som ‘folkebankar’ som når område som privat finans ikkje vil. Ved å verne låntakarar mot pengelånarar, forankra jordreform og mobilisering av lokal sparing – også under flaumkatastrofen i 2018 og COVID-19-pandemien – utgjer dei den økonomiske ryggraden for fattigdomsutrydding.

• Det sentrale kooperative forbundet for Kerala Dinesh Beedi arbeidarar. Skipa i 1969 etter at privateigarar av beedi-fabrikkar (ei tynn, handrulla sigarett) stengde arbeidsplassane sine heller enn å innføra nye arbeidarvernreglar, vart Dinesh Beedi raskt den leiande beedi-produsenten i Sør-India. Det sikra høgare løn, sosial tryggleik og eit rikt kulturliv for medlemmene sine, og dei diversifiserte seinare bort frå tobakk for å bevara arbeidsplassar i sosialt nyttig produksjon.

• Sahya kooperative tefabrikk. I Idukkis fjellbygd nytta små te-produsentar og jordbruksarbeidarar den 15 000 medlemmar store Thankamany Service Cooperative Bank til å etablera sin eigen fabrikk i 2017 og bryta laus frå ‘Big Tea’-monopola. Ved å prosessere 15 000 kilogram blad om dagen og tilsetje meir enn 150 arbeidarar, sikrar Sahya betre prisar for rundt 3 500 bønder og viser korleis småprodusentar kan flytte seg opp i verdikjeda og forsvare verdige levekår.

• Udayapuram kooperative forbund for arbeidskontraktar. I Kodom Belur, ei avsidesliggande panchayat (kommune) i Kasaragod, organiserte landsbyggfolk som møtte føydalt godseigarvelde, korrupte tjenestemenn og rovlystne entreprenørar eit arbeidskooperativ i 1997. Frå berre litt over to hundre medlemmar har det vakse til nesten tre tusen arbeidar-medlemmar, inkludert mange Adivasi (urfolk), som no utfører offentlege arbeid på transparente, rettferdige vilkår og sjølv forma lokale utviklingsprioritetar.

Samla syner desse kooperativa – saman med Kudumbashree – kva som vert mogleg då statleg politikk, sosial reform og organiserte arbeidarar møtast. Dei gjer meir enn å dempa marknadsslag. Dei omorganiserer produksjonen rundt menneskelege behov, fordjupar demokratiet på arbeidsplassen og i landsbyen, og tilbyr eit levande glimt av assosiert arbeid i praksis – av mogleg kommunisme – sjølv under dei harde vilkåra i samtida si kapitalisme som gjer at program som EPEP er naudsynte.

Historia om fattigdomsutrydding i Kerala er ikkje utan utfordringar. Delstaten er framleis ein del av Den indiske unionen og er difor sårbar for dei skiftande politikklina frå den høgrestyrte regjeringa i New Delhi. Som mange delar av den globale Sør står Kerala sin ungdom framfor høg arbeidsløyse og migrerer ofte til Persiabukta og andre delar av verda for arbeid. Forsøk på å byggje nye, kvalitetsfokuserte produktivkrefter som kunne latt delstaten hoppa over utdaterte industriar, vert halde attende av avgrensa tilgang til skatteinntekter som vert innkrevde frå delstaten av sentralregjeringa. Likevel pågår det forsøk på å overvinne desse avgrensingane og byggje eit meir robust vekstparadigme for Kerala.

I februar 2021 kunngjorde president Xi Jingpin at nesten 99 millionar kinesiske menneske hadde lyfta seg ut av ekstrem fattigdom, dei siste fattige i landet. Landet med 1,4 milliardar innbyggjarar oppnådde dette eit tiår før tidsfristen til Dei sameinte nasjonane sine berekraftsmål for 2030. Kerala nådde målet sitt eitt år før venta. Vietnam, eit anna land nær dette målet, planar å utrydda ekstrem fattigdom innan 2030. Det er ikkje noko under at alle desse prosjekta er leia av kommunistparti, der engasjementet for menneskeleg fridrivning driv dei til å sikra at kvart menneske kan leva eit verdig liv. Utrydding av fattigdom er ikkje noko mål i seg sjølv, men ein del av den lange reisa mot menneskeleg frigjering – det er eit levande samfunnsprosjekt, ikkje ein sjekkliste som skal kryssast av. Som Kwame Nkrumah sa: ‘alltid framover, aldri attende’.

Venleg helsing,

Vijay

Av Vijay Prashad, 11. desember 2025, henta frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/kerala-extreme-poverty/

Kor populært er eit økososialistisk skifte? Vi utforska dette spørsmålet i ei ny studie, nyleg publisert i The Lancet Planetary Health, saman med kollegaer ved London School of Economics.

Vi spurde meir enn 5000 personar i Storbritannia og USA, med representative utval og to ulike studieoppsett. Vi presenterte eit heilskapleg framlegg for ei økososialistisk omvending, som omfatta dette:

• å skalere ned skadeleg og unaudsynt produksjon og forbruk

• å redusere kjøpekrafta til dei rike og minske ulikskap

• å innføre universelle offentlege tenester og ein offentleg jobbgaranti for å omorganisere produksjonen kring behov

• å demokratisere kontroll over finans og produksjonsmiddel

• å avslutte imperialistisk tileigning frå den globale Sør gjennom ulik bytteverdi

Vi fann at denne visjonen har sterk støtte frå majoriteten i båe landa. I USA hadde den støtt frå 72 % av befolkninga, og i Storbritannia var støtta enno høgare — heile 82 %. Dette er slåande resultat, og stadfestar andre studiar som syner støtte til mange av prinsippa og politikken knytta til økososialismen.

Dinest ynskte vi å forstå korleis folk reagerer på ulike merkelappar som kan nyttast om denne omvendinga, så vi presenterte enkle omgrep som “nedvekst” (“degrowth”), “økososialisme” og “velferdsøkonomi” utan nærare forklaring. Her skal eg syne resultata for Storbritannia, men funna for USA er like.

Vi fann at “nedvekst” hadde støtte frå 20–26 %, avhengig av studien, men fekk òg mykje motstand (16–34 %). “Økososialisme” hadde høgare støtte, på 36–58 %, og mykje lågare motstand (11–16 %).

“Velferdsøkonomi” [Well-being economy] hadde enno høgare støtte (51–81 %) og svært lita motstand (meir om dette seinare).

I siste steg gav vi folk det heilskaplege framlegget, men denne gongen saman med dei ulike merkeorda. Dette gjorde at vi kunne sjå om og korleis bruk av ulike merkeord påverkar støtta. Vi fann at støtta var høg uansett merkeord, med sterke fleirtal: 67–72 % i USA og 74–84 % i Storbritannia.

Kva kan ein so trekkje ut av dette? For meg er hovudpunkta desse:

Fyrst: Den omdannande visjonen og politikken som økososialismen fremjar, er populære og kan danne grunnlag for ein vinnande politisk kampanje. Den vanlege oppfatninga at desse ideane er for “radikale” og ikkje kan få støtte, er tydeleg feil. Folk vil ha desse tinga, og vil truleg støtte politiske leiarar som på ein truverdig måte kan love å gjennomføre dei. Det største hindret for omvending er ikkje folket si vilje, men kapitalistklassen som i dag held den rådande makta over produksjonen og i dei politiske institusjonane.

For det andre: Nokre tankar om ordet “nedvekst”, som var hovudfokus for denne studien. Resultata våre syner at mykje av motstanden mot (eller nøytraliteten til) nedvekst kjem av misforståing av omgrepet, ikkje avvising av dei underliggjande prinsippa og politikken som ligg bak.

Nedvekst er eit avgjerande analytisk og vitskapleg omgrep, og vi treng det for desse føremåla. Talsmenn peiker òg på at det er eit “missilord” som er nyttig for å få folk til å tenkje seg om att kring veletablerte førestillingar. Dette kan vere kraftfullt. Men omgrepet kan vere mindre nyttig som ein offentleg politisk slagord, ettersom det — avhengig av samanhenga — ofte vert misforstått og kan vekkje negative reaksjonar. Med mindre ein har høve til å undervise folk om kva omgrepet tyder og kva slik omvending ville innebere.

For det tredje: Omgrepet økososialisme er vesentleg meir populært og kan skape breiare politisk støtte. Vi var overraska over å finne at opptil 58 % av folk i både Storbritannia og USA var viljuge til å støtte økososialisme, sjølv dei bedårre vart presenterte for ordet åleine. Vi testa ikkje reaksjonane til folk på tilknytte omgrep som “sosialisme” eller “demokratisk sosialisme”, men det kunne vore interessant.

Kva med “velferdsøkonomi”? Det er populært og tydeleg nyttig i visse samanhengar, men det er òg upolitisk og kan lett verta overtatt og nøytralisert. For meg er det viktig å vere tydeleg på den politiske motstanden som står på spel: Omvendinga krev at ein fjernar kapitalistklassen frå kontroll over finans og produksjonsmiddel. Dette er ein klassekamp. Økososialisme fangar dette elementet, medan andre omgrep kan fungere like godt eller betre for dette føremålet.

I grunnen syner denne studien at vi ikkje med naudsyn treng å identifisere og sameine oss kring eitt enkelt omgrep. Det som tyder noko, er den breiare visjonen, den politiske substansen og dei konkrete politikkane vi fremjar.

Og sjølvsagt er det viktig å hugse at kampen ikkje består i å velje rett terminologi og innramming. Den består i å bygge makt. Det er hovudmålet og må ha høgste prioritet.

Henta frå: jasonhickel.substack.com/p/how-popular-is-ecosocialist-transformation

Dette essayet er tileigna minnet om Aijaz Ahmad (1941–2022), som introduserte uttrykket om ei “intim omfamning” mellom liberalisme og ytre høgre.

Dei omdanna liberalane og sosialdemokratane er attende. Dei har plassert seg sjølve som frelsarar for verda; dei opptrer som Fornuft mot den ufornuftige nyfascismen. Dette er mogleg fordi føregangarane deira har falle ned i søla av nyliberalisme og byråkrati, og fordi motstandarane deira no presenterer seg som dei ulande ulvane frå ekstremhøgre. Dei omdanna liberalane og sosialdemokratane er som zombiar, som den daude liberalismen sitt gjenoppliva lik.1

Desse omdanna liberalane og sosialdemokratane har eit poeng. Føregangarane deira hadde teke den liberale tradisjonen og gjort henne utbrent gjennom innsparingspolitikk og gjeld. Frå det britiske arbeidarpartiet til Kongresspartiet i India, fall dei gamle liberalane og sosialdemokratane i Vesten og dei antikoloniale frigjeringsfrontane i den globale Sør ned på kne då Sovjetunionen kollapsa og byrja underkaste seg fire dogmer dei sjølv hadde skapt:

• At kapitalismen er evig.

• At den nyliberale politikkramma (kapitalismen sleppt laus) er uunngåeleg, sjølv om han skaper ekstrem ulikskap og ikkje fremjar sosiale mål.

• At det yttarste vi kan gjere, er å forbetre samfunnet ved å mildne særskilde sosiale hierarki (som dei kring rase, kjønn og seksualitet).

• Og til slutt, etter dei dårleg uttenkte åtvaringane til Friedrich Hayek i The Road to Serfdom (1944), at det er dårskap å jage etter noko meir enn berre forbetring, anten fordi det er dømt til å mislukkast eller uunngåeleg vil gjenskape seg som “autokrati” og “byråkrati” i Sovjetunionen.2

Medan dei gamle liberalane knytte seg ope til innsparings- og gjeldagendaen til nyliberal politikk, omdanna dei seg sjølve til byråkratar og byrja utpeike seg som dei einerådande over kva folkeleg meining som var høveleg for deira byråkratiske visjon. Denne aksepten frå dei liberale, av den kvelande smerta frå innsparing, og avvisinga av kritikken av denne politikken, gjorde at ekstremhøgre kunne kle seg som folkelege representantar og slå ein populistisk tone gjennom den stygge retorikken om innvandringsmotstand og “anti-woke”, noko dei kombinerte med uklåre kritikkar av det økonomiske systemet. Ekstremhøgre oppstod hovudsakleg på baksida av det liberale knefallet for nyliberalisme. Men ekstremhøgre har ikkje brote med hovudtrekkja i nyliberal politikk. Dei etablerer han på nytt saman med ein hard samfunnsagenda. Trass all snakket om økonomisk nasjonalisme, har ikkje ekstremhøgre ein eigen økonomisk agenda.

Dei omdanna liberalane og sosialdemokratane overser knefallet til dei gamle liberalane andsynes innsparing og gjeld og nektar å anerkjenne korleis det liberale byråkratiet la ned grunnsteinen for ekstremhøgre. Å posisjonere attvendinga til liberalisme som om den kunne redde sivilisasjonen frå ekstremhøgre, er villeiande, sidan denne omdanna liberalisme og sosialdemokrati ikkje har noko anna syn på vegen framover enn føregangarane deira. Ingenting frå dei omdanna liberalane eller sosialdemokratane gjev tillit til at dei er budde på å bryte med nyliberalismen sin innsparings-, gjelds-, og finanskonservatisme-agenda. Det vi har her, er ein venstrevridd retorikk og agitasjon mot systemet, men uklårleik då det gjeld korleis ein skal kome seg utover kapitalismen sin brutalitet. Spesielt er det ingenting i forma av ein økonomisk politikk som tek seg av den grove ulikskapen som karakteriserte den nyliberale perioden. Grav djupt i dei politiske agendaene og programma til dei nye sosialdemokratane og, midt i ein festival av identitetspolitisk sjargong (ikkje ein gong tek han krava om verdigheit i konteksten av sosial undertrykking på alvor), vil du ha vanskeleg for å finne ein økonomisk agenda som gjenopprettar rettar eller byggjer makt for massane. I beste fall vil du finne ein konservativ omfordelingspolitikk som freistar å bygge opp att ein middelklasse som sosialdemokratiet reknar som sin verkelege base — ein politikk som avviser all ambisjon om å representere og organisere seg utanfor denne, og om å nå ut til arbeidar- og bondeklassa, som utgjer det store fleirtalet av jorda si befolkning.

Ei rekkje slagord — til dømes teknoføydalisme (Yanis Varoufakis), demokratisk motgang (Red Futuro), progressiv kapitalisme (Joseph Stiglitz), rettar med ansvar (Tredje Veg) — fremjer slik mangel på samanheng og nører opp under ei nostalgisk kjensle av at det ein gong fanst eit demokratisk system rotfesta i ein perfekt konkurransedyktig kapitalisme.3 Ein slik gullalder har aldri eksistert: kapitalistisk konkurranse er dregen mot monopolisering, og mot å nytte statsmakt (ofte med vald) for å utøve viljen til dette eller hint selskapet, og for å redusere delen av rikdomen som vert fordelt til samfunnet som heilskap gjennom løn og skatt, medan medlemmene av kapitalistklassa akkumulerer inntekt og rikdom for seg sjølve og hopar opp meir kapital for å halde fram med herredømet sitt.

Vidare er det å lengte attende til ein “mildare” kapitalisme frå etterkrigstida, å oversjå at denne modellen var avhengig av den alvorlege utnyttinga av arbeidskraft og rovdrift på ressursar i den tredje verda — bygd på ryggen av statskupp og militære intervensjonar meint å kvele suvereniteten til dei postkoloniale statane. Medan arbeidarar i det globale Nord moglegvis kortvarig kunne nytte marginal stabilitet og relativ velstand under “Kapitalismen sin gullalder” (1945–1973), var dette ikkje nokon velstandsalder for arbeidarar kringom i verda. Denne gullalderen var bygd på den nykoloniale økonomiske strukturen av tjuveri som heldt seg sjølv i gong gjennom imperialistiske kupp (frå Iran i 1953 til Chile i 1973) mot alle land i den tredje verda som freista å etablere sin suverenitet, og gjennom nektinga av å late statane i den tredje verda innføre New International Economic Order (1974)-formuleringar som blei vedtekne av Generalforsamlinga til Dei sameinte nasjonane.4 Det nykoloniale systemet finansierte gullalderen, og, gjennom verksemda til Det internasjonale valutafondet og dei store multinasjonale selskapa, er han framleis det definerande systemet i dag.5 Kapital held fram med å strøyme som “skatt” frå den globale Sør til bankkontoa til obligasjonseigarar i den globale Nord, dei fleste av dei tek denne likviditeten og pløyer han inn i eit stort finansielt kasino i staden for å gjere storskalaindustrielle investeringar (sjølv om dette ikkje tyder at store investeringar ikkje blei gjort i faktisk infrastruktur av milliardærklassa i område som kunstig intelligens og våpenproduksjon).6

Eit meir samanhengande framlegg frå perspektivet og erfaringa til det globale Sør ville vere å byggje opp att dei nasjonalistiske økonomiske agendaene som blei demonterte av USA sin intervensjonisme. Dette derimot, manglar fullstendig i visjonen framskaffa av omdanna liberalar og sosialdemokratar, som har bygd ei analyse avleidd frå lengtande nostalgi for europeiske velferdsstatar og New Deal i USA. Ein “attverding til gullalderskapitalisme” eller bygging av ein “kapitalisme med menneskeleg andlet” er ein illusjon som verda sine folk ikkje har råd til.7

Ei merksam undersøking gjeve ut i 2024 av Alliance of Democracies, kalla Democracy Perception Index, fann at fleirtalet av dei spurde om trugsmåla mot demokratiet lista opp tre som hovudproblema: konsentrasjon av inntekt og rikdom, korrupsjon og korporativ kontroll over politisk liv.8 Interessant nok seier 79 prosent av den kinesiske folkesetnaden at landet deira er demokratisk, mykje høgare enn i noko vestleg land. Denne undersøkinga, gjort av ein pro-vestleg liberal tenkjetank, syner at den kinesiske folkesetnaden trur at styresmakta deira gjer meir for dei fordi dei set behova til det store fleirtalet føre behova til kapitalistane rundt om i verda. På ei tid då det er global interesse for sosialisme, og med moglegheitene for å finne nokre lærdommar frå den kinesiske erfaringa med å bryte avhengnadsbarrieren, verkar attverdinga av “progressiv kapitalisme” og sosialdemokratiske vekling-idear feilplassert. Utmatta idéar om liberalt demokrati og fri marknadskapitalisme treng ikkje å gjenopplivast av ein ny zombie-liberalisme.

Karl Marx og liberalismen si historie

Den liberale tradisjonen som blei fødd og næra i den angelsaksiske tankeverda, blei formulert i ein kamp mot monarkiet sitt tyranni. Angelsaksiske forfattarar, som John Locke (1632–1704), forestilde seg ei verd utan monark som suveren, men med eigedomsinteressar, omtalt som “folket”, som suveren. Locke argumenterte for at den kommersielle orden (kapitalismen) oppstår gjennom den autonome handlinga til private personar (eigeindividualistar) utan noko eksplisitt avtale inngått mellom dei. Oppgåva til staten – uavhengig av kva karakter han har, med eller utan konge – er å garantere grunnlaget for privat eigedom.

Denne liberale tradisjonen anerkjende ikkje sine eigne avgrensingar, som sin rasistiske tru på at dei einaste som kunne vere suverene, var kvite, og at det var tillate for kvite å utrydde urfolka i Amerika og å slavehalde afrikanarar, og si tru på at privat eigedom ikkje var i motseiing til menneskeleg fridom. Locke, ideologen for innhegningsrørsla i England som eksproprierte bøndene, skreiv i Second Treatise of Government (1689) om kvifor urfolka i Amerika måtte miste landet sitt, og henta rettferdiggjeringa si frå Bibelen (1. Mosebok 1:28): “For eg spør, om i dei ville skogane og udyrka audemarka i Amerika, overlate til naturen, utan noko forbetring, dyrking eller husdyrhald, tusen mål gjev dei trengande og arme innbyggjarane like mange hjelpemiddel i livet, som ti mål like fruktbart land gjer i Devonshire, der dei er godt dyrka?” Locke, som var sekretær for Lords Proprietors of Carolina og sekretær for Council of Trade and Plantations, kom med eit argument som tente sine eigne interesser ved å fjerne urfolka frå landa han sjølv eigde, og samtidig tillét han fridom til å skrive om rettar som han ikkje tillét for urfolk. Ikkje berre rettferdiggjorde Locke eksproprieringa av urfolk sitt land; han var ogso ein sentral figur i utviklinga av slaveriet i Nord-Amerika, som investor i slavehandelen gjennom aksjane sine i Royal African Company og som hovudforfattaren av den slavebaserte Carolina-konstitusjonen.9

Den republikanske liberale tradisjonen til dei fransktalande folka som kulminerte med den franske revolusjonen i 1789, braut saman på strendene i Haiti med forsøket på å hindre det haitiske folket i å realisere sine eigne republikanske og liberale ambisjonar.10 Til slut kunne den tyske tradisjonen – sentral for formuleringa av liberale prinsipp om lov og utdanning, gjennom arbeidet til folk som Immanuel Kant (1724–1804), Wilhelm von Humboldt (1767–1835) og G.W.F. Hegel (1770–1831) – ikkje overvinne motseiingane i restane av det tysk-romerske riket, i Napoleon sine konføderasjonar og i oppkomsten av Preussen. Hegel trudde at Napoleon – “denne verdssjela”11 – ville øydelegge dei gamle tyske freiherren, og på deira land ville fridomstida blomstre. Men Napoleon svikta opplysningsliberalane både i siger og nederlag, og junkarane vende attende med Hohenzollern-dynastiet for å herske i eit hundreår til. Som ei reaksjon på dei repressive Carlsbad-dekreta frå 1819, deltok liberalar i det kontinentvide opprøret i 1848; det mislukka forsøket på å styrte absolutismen leidde til at liberalane blei fullstendig desillusjonerte (mange av dei – som Heinrich von Gagern – appellerte til Preussen sin Fredrik Vilhelm IV om å bere ei konstitusjonell krone i 1849, medan Émile Ollivier i Frankrike blei Napoleon III si viktigaste liberale allierte). Liberalt republikanisme folda seg raskt inn i konstitusjonelt monarkisme.

Gjennom ei kritisk nytting av avgrensingane ved Hegel si tenking samt hjå dei unge hegelianarane og liberalarane, som alle aksepterte ein eller annan versjon av monarkiet, utvikla Karl Marx (1818–1883) sin immanente kritikk av liberalisme, og foranka kritikken sin i liberalismen si manglande evne til å gå utover relasjonane til privat eigedom, noko som avgrensa ambisjonane han hadde. Det som er sentralt i Marx sine tidlege skriv om fridom, er at han anerkjenner at framstega gjort av den franske revolusjonen i 1789 og av liberalisme var vitale. Politisk frigjering, skreiv han, er “eit stort steg framover. Det er sant, det er ikkje den endelege forma for menneskeleg frigjering generelt, men det er den endelege forma for menneskeleg frigjering innanfor den til noverande eksisterande verdensordenen.”12 Det er ikkje idealet Marx fråseier seg, men berarane, dei liberale, som endar med å vere so knytte til forsvaret av privat eigedom at dei vert eit broket fylgje, ute av stand til klårt å fremje sosialistiske mål. Marx sin karakterisering frå 1852 av dei britiske whigane (liberalane som motsette seg monarki og kyrkjekontroll) er treffande:

Det er openbert kva ein vemmeleg heterogen blanding karakteren til dei britiske whigane må verte: Føydalistar, som samtidig er malthusianarar, pengeopphoparar med føydale fordommar, aristokratar utan ære, borgarar utan industriell aktivitet, endemenn [finality men] med progressive frasar, framstegsmenn med fanatisk konservatisme, selgjarar av homeopatiske reformbrøkar, fremjarar av familienepotisme, stormeistrar i korrupsjon, hyklarar av religion, Tartuffe av politikk.13

Ei rask annotering av dette merkeleg effektive sitatet som gjeld for notida sine liberale parti og deira sosiale demokratiske intellektuelle: Thomas Malthus var ein prest som trudde at folkevekst (heller enn kapitalistisk plyndring) auka svolt. Endemenn såg på den engelske reformlova av 1832 som det siste steget i utviklinga av liberalisme og motsette seg at røysteretten blei utvida meir, spesielt til massane av folket. Tartuffe var eit skodespel av Molière om religiøse hyklarar.

I sine seinare skrifter om dei same tema ville Marx halde fram med ideen om “det store steget framover” og behovet for å halde fram med å presse klassekampen mot “den endelege forma for menneskeleg frigjering.” I Kritikk av Gotha-programmet (1875) skreiv Marx at “Retten kan aldri vere høgare enn den økonomiske strukturen i samfunnet og dens kulturelle utvikling betinga av denne.”14 Eit samfunn med produktive krefter ute av stand til å generere tilstrekkeleg overskot, og difor med utilstrekkeleg fritid og kulturelle institusjonar, ville ikkje av seg sjølv kunne skape menneskeleg frigjering. Liberale rettar til eigedom i eit kapitalistisk system, til dømes, garanterer kvar person “fridom til å eige eigedom,” noko som hadde vore avgrensa under førkapitalistiske samfunnsdanningar, men det garanterer ikkje “fridom frå eigedom,” med andre ord fridom frå tyranniet som vert påført dei eigedomslause. Det er fyrst “i ei høgare fase av det kommunistiske samfunnet” som har flytta seg frå naudvende til fridomen sitt rike — med overflod som sitt kjenneteikn — at ein kan forstå det sosiale grunnlaget for fridom. “Fyrst då,” skreiv Marx i 1875, “kan den tronge horisonten til den borgarlege retten kryssast i sin heilskap og samfunnet skriva på sine fanar: Frå kvar etter evne, til kvar etter behov.” Spørsmålet om korleis ein skal skildre “behov” (sjølv om han skildra det som ein “hierarki” som byrjar med oppfyllinga av grunnleggjande behov) er ikkje relevant her. Det viktige poenget er at Marx gjer minst tre avgjerande brot med den tidlegare liberale tradisjonen:

1. At idear om fridom og rett ikkje kan fråkoplast frå dei materielle vilkåra for menneskeleg liv.

2. At institusjonen privat eigedom skapar ein syklus av utnytting og opphoping som forvandlar ideane om fridom og likskap til sine motsetnader, alt utan å bryta med vilkåra for fri og lik utveksling.

3. At røynleggjeringa av ideane om fridom og rett krev at ein går utover privat eigedom (samfunnsrelasjonane til kapitalismen) og skapar ein ny “verdsorden.”

Marx synte til slutt at liberalismen ikkje kunne gjere sine eigne verdiar røynlege. For å ta desse verdiare framover ville ein krevja eit brot med kapitalismen og danninga av eit sosialistisk samfunn. Men dei liberale, med si tru på individualisme, ville ikkje gjere dette brotet.

Liberalisme held likevel fram som ein politisk og filosofisk tradisjon, men no saman med ein kritikk som har synt grensene han har. Den beste delen av liberalismen, som oppstod frå det nittande hundreåret, forstod at kapitalismen skapte ulikskapar, og at den høgste forma for liberal politikk ville vere å mildne desse ulikskapene gjennom sosiale velferdsprogram.

Over heile Europa, frå Otto von Bismarck sin Staatssozialismus til John Maynard Keynes sin velferdsstat, og so i USA gjennom antitrust-handlingane til president Franklin D. Roosevelt, voks det ulike retningar som anerkjende hardleiken til kapitalismen og søkte å finne måtar å humanisere påverknaden hans på arbeidarklassen. Heile feltet av debatt og strid om sosial velferd var i nær eller fjern samtale med marxismen, som hjemsøkte liberalisme som den klåraste kritikken av kapitalismen og dens sosiale påverknad. Sjølv tradisjonar som avviste sosialpolitikk (som antikommunistisk tenking, frå John Birch Society i USA til Mont Pelerin Society i Europa) måtte engasjere seg med marxismen, om ikkje anna enn som sin motpart.

Frå 1970-talet og utover kom det derimot fram mykje meir sjølvsikre versjonar av antimarxisme som forlét sosialpolitikken og avviste sentraliteten til den marxistiske kritikken av kapitalismen. Samanbrotet av Sovjetunionen, gjeldskrisa i den tredje verda og business-unionismen til nordlege fagforeiningar (ein prosess i stor grad iscenesett av Washington) leidde til at denne tankerekkja stivna i variantar av nykonservatisme og nyliberalisme, to tydeleg skilde retningar som båe braut med marxismen sin kritikk og med sosial velferd sin kulturelle sentralitet.

Revolusjonar skjer i dei fattige nasjonane

Sosialismen kom til oss som ei moglegheit. Vi trudde at den store rikdomen produsert av samfunnsarbeid kunne nyttast av samfunnet til å berike kvar og ein av oss. Vi trudde at vi kunne temme ny teknologi og samfunnsrikdom for å organisere produksjonen på ein måte som var medmenneskjeleg, for å behandle folk med verdigheit og venlegheit, og for å styre planeten på ein rasjonell måte. Det var den historia som kunne hendt. Den er framleis ei moglegheit for oss. I hundrevis av år kjempa kjenslevare menneskje for å byggje ei verd i fridomen sitt namn. Arbeidarar og bønder, vanlege folk med jord under neglene, kasta av seg kappa av fornedring som eigarane av jord og rikdom hadde lagt på dei, for å krevje noko betre. Dei danna antikoloniale rørsler og sosialistiske rørsler — rørsler mot svolta og vanæren sin terror. Dette var rørsler: folk i rørsle. Dei aksepterte ikkje noko som evig, dei aksepterte ikkje posisjonen sin som gjeven. Dei var i rørsle, ikkje berre mot godseigaren sitt hus eller fabrikkportane, men mot framtida.

Desse rørslene skapte revolusjonane i 1911 (i Kina, Iran og Mexico), revolusjonen i 1917 (mot tsarveldet), revolusjonen i 1949 (Kina), revolusjonen i 1959 (Cuba), revolusjonen i 1975 (Vietnam) og mange andre.15 Kvar av desse revolusjonane gav eit løfte: verda treng ikkje organiserast i borgarskapet sitt bilete då den kunne utviklast rundt menneskeslekta sine behov. Kvifor skulle majoriteten av verda sine folk nytta liva sine på å arbeide for å auke rikdomen til dei få, då livet sitt føremål er so mykje rikare og dristigare enn det? Viss folka frå Kina til Cuba kunne velte institusjonane som fornedra dei, kunne kven som helst gjere det. Det var løftet om revolusjonær endring.

Nederlaget til den tyske revolusjonen i 1919 sette ein stoppar for at Europa skulle fylgje bolsjevikane og velte deira militære kapitalistiske regimar. I staden sigra revolusjonen i Tsarveldet — ein teknologisk og industrielt regressiv stat som hadde kolonisert store delar av Asia og Europa. Han blei dinest fylgd av ein revolusjon i Mongolia i 1921, omtrent samstundes som ulike delar av det gamle tsarveldet dreiv med den revolusjonære bylgja inn i Sovjetsamveldet.

Det Oktoberrevolusjonen i 1917 mot tsaren synte, var at vanlege folk kan setje bort skinnet av imperialistisk eller demokratisk liberalisme og styre seg sjølve gjennom ein sosialistisk orientert stat. Men meir enn noko anna prova Oktoberrevolusjonen — liksom revolusjonane som kom etter (Vietnam i 1945, Kina i 1949 og Cuba i 1959) — at aksioma til V.I. Lenin var korrekte. Desse aksioma (at liberalismen ikkje var kapabel til revolusjonær endring, at kolonialismen måtte overvinnast, at revolusjon kunne finne stad der produktivkreftene ikkje var fullt utvikla) inspirerte generasjonar av revolusjonære i den koloniserte verda til å verte leninistar, og so marxist-leninistar (noko som inkluderte personar som José Carlos Mariátegui, Mao Zedong, Ho Chi Minh Kwame Nkrumah, E. M. S. Namboodiripad og Fidel Castro).16 Desse generelle aksioma i marxist-leninismen, som i grunn er bygd på erfaringa med sosialistisk oppbygging i den tredje verda, kan teoretiserast slik:

1. Marxismen, slik han utvikla seg i den andre internasjonalen, trudde at dei revolusjonære kreftene i den avanserte kapitalistiske og imperialistiske blokka, nemleg industriproletariatet, skulle gjere opprør og drive historia framover mot sosialismen. Denne teorien blei ikkje til røyndom. I staden mislukkast revolusjonen i den kapitalistiske og imperialistiske kjernen. Dette kom av ein arbeidararistokrati, eller det Lenin definerte som eit “øvre lag” av “arbeidarar som hadde vorte borgarar” i den kapitalistiske kjerna, og som allierte seg med kapitalistklassa. Særleg “arbeidarleiarar”, hevda han, drog nytte av imperialismeløna og var gjennomsyra av den ideologiske kulturen til den imperialistiske liberalismen.17

2. I staden skjedde dei revolusjonære gjennombrota i semikoloniar og koloniar, der arbeidarar og bønder danna ein allianse for å velte dei koloniale herskarane og klassane som hadde vakse grunna deira avhengnad av kolonialismen. Klassane som styrte på vegner av kolonistane hadde korkje energi eller program for å leie sine eige samfunn bort frå kolonial dominering, eller for å byggje ei liberal agenda for sjølvstende; dei kunne ikkje bryte med imperialisme; dei kunne berre — kanskje — bryte med direkte kolonialstyre.

3. Kulturen i mange semikoloniar og koloniar hadde vorte hindra av at imperialistmaktene nekta å byggje moderne institusjonar for utdanning, helse og bustadar for koloniundersåttane, og kulturen i koloniane hadde ikkje utvikla ei tilstrekkeleg liberal ferniss kring institusjonane for lov og politikk. Av den grunn var ikkje den liberale tradisjonen ein del av dei arbeidar- og bonde-styrte statane; dei måtte difor skape sine eigne ideologiske former i det nye samfunnet. Liknande tilhøve fanst i Mellom-Amerika og i Karibia (inkludert Colombia), der koloniale styreformer heldt fram trass i formell sjølvstende og liberalisme var grunnleggande avgrensa. I kjegelen i sør [the Southern Cone] skreiv tenkjarar som Juan Bautista Alberdi i Argentina og José Victorino Lastarria i Chile liberale avhandlingar, men hadde ingenting å seie om urfolka eller om arbeidarklassa og bøndene i deira eigne samfunn. Deira liberale teoriar stod i direkte motsetnad til syna til marxistar frå neste generasjon, som sin José Carlos Mariátegui i Peru og Salvador de la Plaza i Venezuela.18

4. Imperialismen hadde kvelt framveksten av moderne økonomiske system, inkludert bygginga av moderne industri og infrastruktur. Koloniane hadde fått i oppgåve å produsere råmaterialar, eksportere sin rikdom og importere ferdigvarer. Dette tydde at dei nye revolusjonære statane overtok uavhengige, avhengige økonomiar med få vitskaplege og tekniske ferdigheiter.

Kvar av dei revolusjonære statane som oppstod — frå Sovjetsamveldet til Folkerepublikken Kina til Republikken Cuba — forstod denne situasjonen og desse avgrensingane til fulle. Det er nøyaktig det dei fleste omdanna liberalar og sosialdemokratar med venstrevridde slagord ikkje forstår: dei vil distansere seg frå den faktiske erfaringa med å byggje sosialisme som ikkje finn stad i den kapitalistiske kjerna, men heller i den koloniale periferien, og som arbeider for å byggje ein sosialistisk kultur mot enorme odds. Det er lett å avvise einpartistatsstyret eller å mumle noko om “statisme” eller til og med “autoritarianisme”, lett å adoptere språket til den kalde krigen sin liberalisme,19 men mykje vanskelegare å gje ein diagnose av kvifor dei revolusjonære utviklingane skjedde i dei fattigare nasjonane og kvifor desse revolusjonære utviklingane måtte gå på ein måte som ikkje samsvarar med liberalismen sine beste gestar. Dei sosialistiske eksperimenta i dei fattigare nasjonane måtte beinveges hamle opp med ei liste av viktige oppgåver, inkludert desse:

Å forsvare den revolusjonære prosessen frå indre og ytre åtak. Dette tydde å nytte væpna styrkar og å væpne folket, men det tydde ogso å hindre at indre kontrarevolusjonære krefter organiserte seg til ein motstandsblokk, som nytta liberale diskursar om “fridom” for å dekke over deira ynskje om å vende attende til makta og påtvinge dei store massane eit udemokratisk eigedomsregime. Dette var ikkje teoretiske debattar: Sovjetsamveldet blei angripe i 1918, Cuba blei blokkert frå 1962, og Kina står no andsynes eit alvorleg imperialistisk oppbygging utanfor kysten sin. Liberale statar prøvde å kvele dei frå fødselen av.20

Å ta seg av dei beinveges problema til folket. Svolt, fattigdom og andre kvardagslege fornedringar som massane stod overfor, måtte overvinnast so raskt som mogleg. Dette tydde at ein måtte nytte dei avgrensa midla i samfunnet på ein måte som var ny for dei hjartelause kulturane som fanst tidlegare. Det tydde at det revolusjonære regimet måtte ta avgjerder frå perspektivet til heile samfunne, noko som kravde at visse delar av arbeidarklassa arbeidde svært hardt i ein kort periode for å produsere tilstrekkelege varer for å dekke behova til heile samfunnet.

Å byggje produktivkreftene i samfunnet. Koloniale tilhøve hadde ført til at dei fattigare nasjonane korkje hadde infrastrukturen (særleg elektrifisering og transportsystem) eller industrien til å produsere dei varane og tenestene som trengst for å fullføre folket sine åtgangar. Denne infrastrukturen og industrien kravde vitskap, teknologi og kapital – alt saman noko som hadde vorte nekta desse landa, og som difor måtte verte produsert i all hast både gjennom internasjonal solidaritet og gjennom ekspressutvikling av høgare utdanning og ved å nytte eksport av råmaterialar som kunne omformast til kapital for industrialisering.

Å skape den kulturelle verda for massane. Å byggje utdannings- og kulturinstitusjonar for å utslette analfabetisme og for å byggje sjølvtillit hos arbeidarar og bønder til å styre eige samfunn er eit langsiktig prosjekt, og vanskelegheitene med det bør ikkje undervurderast. I alle desse revolusjonære erfaringane er den mest krevjande delen av å konstruere eit nytt prosjekt å byggje klårleik, sjølvtillit og verdigheit hos massane til å verte agentar av deira eiga historie og ta ansvar for statsprosjektet, ei fleirsidig eining som er naudsyn for dei høgt komplekse digitale økonomiane i vår tid.21

Den mest beinveges oppgåva var alltid den fyrste, særleg etter den andre verdskrigen, då dei teknologiske åtaksmidla hadde vorte meir sofistikerte. Imperialistiske statskupp og direkte militærinvasjonar hadde nærast vorte normale, og inngrep av eitt eller anna slag hadde vorte utførte utan straff.

Det er interessant at i eit land som Chile, som opplevde eit vondskapsfullt imperialistisk kupp mot Folkeeininga-regjeringa i 1973, er det so lite empati innanfor rekkjene til dei omdanna liberale og sosialdemokratar, ikkje berre i Frente Amplio, men ogso i delar av den kommunistiske venstresida, med situasjonen til til dømes Cuba, som ikkje berre gav full støtte til Folkeeininga-regjeringa mellom 1970 og 1973, men hjelpte motstanden mot militærkupp-regjeringa, og heilt frå starten – og særleg no – har stått overfor ei ulovleg og skadeleg blokade leia av USA. Det er so lett å adoptere språket frå den kalde krigen sin liberalisme, henta frå epigonar av den kalde krigen som Hannah Arendt, men mykje vanskelegare å forstå kor komplekst det er å byggje ein revolusjon i dei fattigare nasjonane.

Dei marxistiske revolusjonane frå Russland til Cuba fann stad i naudsynet sitt rike, ikkje i fridomen sitt rike. Det var vanskeleg for kvar av desse nye statane — som styrte over regionar med stor fattigdom — å samle kapitalen som trengst for eit sprang inn i sosialismen.

Eitt av dei — Vietnam — hadde vorte bomba av USA, inkludert med kjemiske våpen, til jorda deira var ugjenoppretteleg forureina og infrastrukturen deira audelagd. Å forvente at eit land som Vietnam enkelt skal kunne overgang til sosialisme er naivt. Kvar av desse landa måtte presse seg sjølv for å samle ressursar og dei gjorde mange feil mot demokratiet. Men desse feila veks ut av kampane for å byggje sosialisme; dei er ikkje ibuande i den. Sosialismen kan ikkje fordømmast grunna feila i nokon av desse landa. Kvar av desse landa er eksperiment i ein postkapitalistisk framtid. Vi har mykje å lære av kvar og ein av dei.

Program for menneskeslekta fylgde desse revolusjonane — prosjekt for å forbetre liva til folk gjennom universell utdanning og universell helseomsorg, prosjekt for å gjere arbeidet kooperativt og berikande heller nedbrytande. Kvar av desse revolusjonane eksperimenterte på ulike måtar med paletten av menneskelege kjensler: dei nekta å late statsinstitusjonar og samfunnsliv verte styrt av ei smal tolking av menneskeleg instinkt (til dømes grådigheit, som er kjensla kapitalismen er utvikla rundt). Kunne “omsorg” og “solidaritet” vere ein del av det emosjonelle landskapet? Kunne “grådigheit” og “hat” mildnast?

Behovet for klårleik og klassekamp

Den noverande konjunkturen krev ei rørsle mellom to politiske konsept: suverenitet og verdigheit. Dette er samanfletta konsept for vår tid, med ulike rørsler og statsprosjekt som opererer med ulik grad av forpliktelse til kvar av dei.

Nasjonal suverenitet er eit konsept på statsnivået som syner til statsprosjekt som kjempar mot innblanding av utanlandske interesser og som søkjer å utvikle eit politisk og økonomisk sett av politiske tiltak som vernar om rettane og behova til deira eige folk. For eit land som har frigjort seg frå kolonialisme er suverenitet ein mekanisme for å måle kor mykje landet har klart å kome seg ut av presset frå kolonialstyre og imperialistisk innblanding.

Å søkje suverenitet er i seg sjølv eit negativt krav, som tyder å vere mot imperialistisk innblanding; kategorien suverenitet i seg sjølv skildrar ikkje naturen av klassetilhøvet innanfor landet, noko som tillèt at land kan vere på ein ikkje-sosialistisk veg, men likevel suverene vere på veg bort frå imperialisme (Iran, til dømes, er ikkje ein sosialiststat, men søkjer likevel suverenitet frå imperialismen sitt grep). Alle sosialistiske statsprosjekt søkjer utan tvil nasjonal suverenitet, men alle suverenitetssøkjande prosjekt er ikkje sosialistiske.

Verdigheit er eit konsept på folkenivå som syner til ideen om at kvar person, og dinest dei sosiale samfunn dei høyrer til som sosiale individ, søkjer verdigheit i alle aspekt av liva deira, frå eit verdig kvardagsliv (frigjering frå fattigdom og svelt) til eit verdig kulturelt liv (feiring av deira eiga kulturelle arv som ein del av menneskeleg kultur).

Konseptet verdigheit er vidt delt på tvers av menneskeleg historie, frå tradisjonane i buddhismen (alle har buddha sin natur i seg) til stoisismen (dignitas eller verd som delast av alle rasjonelle vesen); FN si menneskerettsfråsegn opnar med å anerkjenne den “medfødde verdigheita” til alle “medlemmar av menneskeslekta”. Men verdigheit er ikkje eit a priori faktum for menneskeslekta (som humanismen eller liberalismen hevdar); han må produserast etter kvart som me kjem oss vekk frå den undertrykkande elenda (fattigdom, analfabetisme) og formar verdige liv (som sosialismen argumenterer for). Det er, med andre ord, ei materiell kraft som må forme vår verdigheit. Ein politikk for å produsere verdigheit er ein sosialistisk politikk, trass i at andre kan adoptere eitt eller anna element av det sosialistiske programmet. Det er ikkje noko prov i verda for at det kapitalistiske systemet kan frigjere alle folk frå eit liv i vanære: kapitalismen skapar i seg sjølv former for ulikskap og vanære. Difor er alle prosjekt som søkjer verdigheit for alle sosialistiske prosjekt.

Eitt av dei mest kompliserte aspekta ved vår noverande verdstilstand er at medan det er kaos i Nord-Atlanteren verda, verkar det som det er ei aukande kjensle av stabilitet i delar av Søraust- og Aust-Asia. Dei gamle imperialistmaktene held fram med å insistere på ei verd av innsparing, gjeld og krig — fæle idear som gjev sorg til milliardar av menneske, frå palestinarane som står andsynes det israelske folkemordet til dei som døyr av svolt i deira eigne heimar fordi deira usikre arbeid ikkje gjev dei nok til å overleve.

I mellomtida, særleg frå Kina, er bodskapen klar: vi må arbeide for fred og utvikling for å skape ei delt framtid for menneskeslekta. Dette er eit kall som i aukande grad verkar meir attraktivt for folk rundt om i verda. Det er her dei omdanna liberale og sosialdemokratane verkar so avkopla frå røynda: dei er vande med den kalde krigen sitt liberale språk om autoritarianisme, og er uviljuge til å anerkjenne dei store framstega som er gjort mot alle odds på stader som Kina og Vietnam for å løfte deira befolkningar ut av fattigdom, for å byggje nye, kvalitets-produktivkrefter [quality productive forces], og for å tilby teknologioverføring og økonomisk og teknisk samarbeid for industrialiseringa av store delar av den globale sør som har lidd under åket av den nykoloniale strukturen i globaliseringa. Kina og andre asiatiske land har ikkje løyst problema i verda; dei tilbyr ikkje ein “ferdig” modell for utvikling. Men dei tilbyr ei haldning til verda — fred og utvikling — som er langt meir attraktiv enn den som vert tilboden av dei gamle Nord-Atlanterhavsstatane i liberalismen sitt namn — innsparing, gjeld og krig.

Det er ikkje som om dei omdanna liberale og sosialdemokratar er so ivrige etter å byggje masserørsler og gje frå seg statsmakt. Dei trur at statsmakt kan vinnast gjennom valurnene i liberale demokrati og at dette kan gjerast ved å distansere seg grunnleggande frå målet om sosialisme, frå historia til sosialismen, og frå den faktiske erfaringa med sosialistiske statsprosjekt. Men det ville vore ei uthola statsmakt, fordi det ville tyde å ta over kontor utan å ha makt, utan å byggje dei rørslene og politiske organisasjonane som kjem med ei massebase som er gripen av klårleik, sjølvtillit og ein appetitt for å realisere full menneskeleg verdigheit. Klassekampen er framleis den sentrale kampfronten for å produsere dei verdige hovudpersonane i framtida.

Verda vil fram mot sosialisme.

Vijay Prashad er leiar for Tricontinental: Institute for Social Research. Prashad sine nyaste bøker er On Cuba (med Noam Chomsky, The New Press, 2024) og The International Monetary Fund Suffocates the World (med Grieve Chelwa, Inkani Books, 2025).

Forfattaren er takksam for det enorme bidraget frå Atilio Boron, Atul Chandra, Carlos Ron, Evgeny Morozov, Grieve Chelwa, John Bellamy Foster, Li Bo, Manolo De Los Santos, Michael Brie, Miguel Stedile, Mika Erskog, Shiran Illanperuma, Srujana Bodapati, Stephanie Weatherbee Brito og Sudhanva Deshpande.

Henta frå: https://monthlyreview.org/articles/the-world-wants-to-advance-to-socialism/

Notar

På NATO-toppmøtet i Haag i juni i år vart medlemslanda samde om å auke forsvarsutgiftene til 5 prosent av bruttonasjonalproduktet innan 2035. I 2024 var delen 3,5 prosent i USA og 1,9 prosent i EU – noko som betyr ein betydeleg auke, særleg i EU. Japan, som sidan andre verdskrig har ført ein pasifistisk politikk og halde forsvarsbudsjettet på 1 prosent av BNP, har gradvis auka denne delen. Landet brukar no 1,8 prosent, men den nye statsministeren, Sanae Takaichi, kunngjorde i sin aller første tale etter tiltredinga at ho vil heve talet til 2 prosent innan mars 2026. Vi ser dermed ei markant opptrapping av militariseringstempoet i alle dei imperialistiske landa – eit heilt nytt utviklingstrekk.

Ei rekkje trugsmål vert nytta for å rettferdiggjere denne militariseringa, særleg den såkalla russiske trusselen. Den imperialistiske propagandamaskina er i full sving med å framstille eit bilete av russisk ekspansjonisme, der invasjonen av Ukraina skal vere det første steget. Men det er NATO som har utvida medlemskapet sitt, i strid med lovnaden Clinton-administrasjonen gav til Mikhail Gorbatsjov, slik at alliansen no nærast omringar Russland. Russland aksepterte lenge denne utvidinga, men protesterte først då NATO søkte å inkludere sjølve Ukraina. Minsk-avtalen, som kunne ha hindra ein militær konflikt, vart dessutan torpedert av vestleg innblanding – mellom anna då den britiske statsministeren Boris Johnson reiste til Kyiv for å overtyde Ukraina om å trekke seg frå avtalen. Desse fakta viser tydeleg kven som faktisk er den ekspansive parten. Det russiske “trugsmålet” vert brukt som påskot for å legitimere vidare vestleg militarisering.

Propagandaen i Europa er likevel så intens at alle som peikar på dette, vert stempla som russiske agentar eller Putin-apologetar. Den tyske venstreleiaren Sahra Wagenknecht, som braut ut frå Die Linke for å danne sitt eige parti, har blitt angripen i tysk presse for å hevde at det påståtte russiske trugsmålet er overdrive, og for å argumentere for samarbeid med Russland som eit middel til å sikre europeisk tryggleik.

Den europeiske haldninga til Russland verkar underleg. Dei einsidige sanksjonane som vestlege makter har innført, har tvunge fram eit kostbart byte frå russisk til amerikansk energi, noko som har ført til høgare levekostnader i Tyskland og andre land, større byrder for arbeidarklassen, og auka produksjonskostnader som gjer tyske varer mindre konkurransedyktige. Investeringar vert dregne ut, og “deindustrialisering” breier om seg. Det ligg openbert amerikansk press bak, for å sikre USA eit energimarknad i Europa, men at europeiske leiarar bøyer seg fullstendig for USA – sjølv på bekostning av eigne interesser – verkar uforståeleg.

Ei forklaring ligg i den noverande europeiske leiinga, som i stor grad har tette band til næringslivet, særleg amerikansk kapital. Tysklands kanslar Friedrich Merz var til dømes styreleiar for den tyske avdelinga av BlackRock, den amerikanske investeringsgiganten. Ei slik leiing kan knapt forventast å fremje “europeiske interesser” mot amerikanske. Dei gamle leiarane – som Charles de Gaulle og Willy Brandt – ville truleg ha handla annleis.

Men sjølv dette forklarar ikkje fullt ut kvifor Europa vel ein økonomisk sjølvmordsveg. Kanskje trur dei europeiske leiarane at ein regimeendring i Russland – dersom krigen med Ukraina dreg ut – vil opne for uhemma tilgang til Russland sine enorme naturressursar for både Europa og USA. I tillegg står Russland no saman med Kina og Iran som ein del av ei gruppe land som utfordrar vestleg imperialisme. Ein regimeendring i Russland ville svekkje denne blokka kraftig.

Donald Trump viser på si side teikn til å ønskje regimeendring i Venezuela, med militær intervensjon som verkemiddel. Han har stempla den venstreorienterte presidenten Nicolás Maduro – etterfølgjaren til Hugo Chávez og arvtakaren til den bolivarianske revolusjonen – som “narkoterrorist” og leiar for eit narkokartell. Venezuela er ikkje berre rikt på naturressursar, inkludert sjeldne mineral, men òg ein del av ein antiimperialistisk allianse. Ei regimeendring der ville vere dobbelt gunstig for imperialismen.

Trump sine planar ser ut til å strekke seg lenger enn Venezuela. Han har – utan prov – kalla Colombia sin venstreorienterte president Gustavo Petro for ein “narkoleiar”, noko som peikar mot forsøk på regimeendring der òg. Lukkast han, kan det opne døra for vidare forsøk på regimeskifte i heile Latin-Amerika – kanskje til og med på Cuba.

Den aukande militariseringa i dei imperialistiske landa kjem ikkje av reelle tryggingstrugsmål. Den kjem av eit ønskje om å bruke militærmakt for å endre regime i land som utfordrar imperialistisk dominans. Trugsmålet mot imperialismen er såleis ikkje militært, men økonomisk og politisk. Behovet for å sikre regimeskifte har blitt akutt, fordi imperialismen no står i ein situasjon der trugsmålet vil vekse raskt dersom det ikkje vert handtert.

Årsaka ligg i at den nyliberale kapitalismen har køyrt seg fast. Verdsøkonomien stagnerer, og krisa kan ikkje løysast innanfor ramma av det nyliberale systemet. Tiåret 2012–2021 hadde den tregaste økonomiske veksten sidan andre verdskrigen. Då den amerikanske AI-bobla sprekk, vil arbeidsløysa auke ytterlegare – både som følgje av boblesprekken og av sjølve teknologien, som erstattar menneskeleg arbeid.

Den tredje verda vil verte særleg hardt ramma. I tillegg vil Trump sin tollpolitikk – ein “gjer-naboen-fattig”-reaksjon [beggar thy neighbour reaction] på aukande arbeidsløyse i USA – skade utviklingslanda mest. Dei rike landa vil forhandle seg fram til gjensidige avtalar med USA, medan land i sør vil verte pressa til å senke sine eigne tollsatsar samstundes som dei møter høgare tollmur i USA.

Dette varslar større naud og uro i den tredje verda – og dermed sterkare press for alternative økonomiske ordningar uavhengige av imperialistisk dominans. Gruppingar som BRICS har til no ikkje vore særleg antiimperialistiske, men kan få ei slik rolle dersom folkeleg misnøye fører til nye regjeringar som prioriterer velferda til eigne folk.

Den imperialistiske strategien i denne situasjonen er tredelt:

1. Å fremje framveksten av nyfascistiske regime, særleg i den tredje verda.

2. Å bruke slike regime til å svekkje eller sabotere forsøk på å bygge alternative internasjonale alliansar utanfor imperialistisk kontroll (slik Trump-administrasjonen no pressar Modi-regjeringa i India).

3. Å gripe militært inn for å tvinge fram regimeendringar der andre metodar for å skape “klientstatar” mislukkast.

Kort sagt: Imperialismen, som er pressa opp i eit hjørne av den nyliberale krisa – ei krise som ikkje kan løysast innanfor systemet sjølv – planlegg å bruke militærmakt i langt større grad enn før for å halde den tredje verda undertrykt. Den aukande militariseringa vi ser, er eit uttrykk for nettopp dette.

Frå: https://mronline.org/2025/10/31/growing-militarisation-of-imperialist-countries/

Denne samtalen mellom JASON HICKEL, professor ved Institutt for miljøvitskap og teknologi (ICTA-UAB) ved Universidad Autónoma de Barcelona, og ANDREW AHERN, ein forfattar og aktivist basert i New England med ein økososialistisk ståstad, markerte femårsjubileet til Jason si bok Less is More. Samtalen dekkjer eit breitt spekter av debattar innan økososialistisk tenking og strategi, samt det noverande landskapet for klasse- og miljøkamp. Samtalen fann stad over Zoom seint i mai 2025, med oppfølgjande spørsmål på e-post i byrjinga av april.

ANDREW AHERN: Det er gått fem år sidan boka di Less is More kom ut. I laupet av den tida har vi sett at motvekst har kome inn i hovuddebattane om klimakrisa og økologisk krise, i stor grad takka vere boka. Når du ser tilbake på dei siste fem åra, kva er inntrykket ditt av korleis ideane om motvekst har vorte mottekne – både det gode og det vonde? Forventa du at Less is More skulle starte ein slik internasjonal debatt?

JASON HICKEL: Vel, det har vore ein vill og særs interessant tur. Dei siste åra har motvekst vorte svært godt etablert i miljøvitskapen. Det har vore ei utruleg auke i vitskapleg forsking som nyttar og forbetrar motvekstrammeverk, så den empiriske saka er no sterkare enn nokon gong, og grunnlagsmaterialet har utvida seg mykje sidan eg skreiv boka. Motvekst har også betydeleg gjennomslag blant klimaatktivistar og på den sosialistiske venstresida — med det meiner eg at konseptet er ein del av deira analytiske rammeverk, sjølv om ordet ikkje alltid vert nytta i offentlege kommunikasjonar. Men det er ikkje berre Less is More, mange menneske har bidrege til å bringe motvekstidear til hovudstraums merksemd, og det har kome ut fleire bøker om dette emnet dei siste åra.

Men motvekst er ein antikapitalistisk posisjon, forankra i økososialistisk analyse. Kjerna i økososialisme er at vi bør demokratisere kontroll over produksjonen slik at vi kan organisere den kring å sikre menneskeleg velvære og økologisk stabilitet. Motvekst har vekt sinne hjå dei som medvite støttar kapitalismen, fordi dei ser at den representerer sosialistiske idéar som bryt gjennom i hovudstraumen. So dei plukkar den ut for å angripe den. I nokre høve har dette ført til verkelege fyrverkeri. Og eg trur diagnosen er rett. For menneske som er ein del av klimabevegelsen, er argumenta for motvekst svært overtydande. Og so snart du byrjar å tenkje: “OK, korleis kan vi faktisk redusere bortkasta og skadeleg produksjon og organisere økonomien i staden kring å sikre menneskeleg velvære for alle?”, so er du i terrenget av sosialistiske idéar og politikk. Motvekst er ein inngangsport til sosialistisk tenking for det 21. hundreåret.

Dette er eit viktig poeng. Mange menneske vert fanga i tanken om: “Å, vi vert angripne fordi ordet høyrest negativt ut, vi treng ei betre innramming, osv.” Nei, det vert angripe fordi det syner til korleis ein skal overvinne kapitalistisk kontroll over produksjonsmidlane.

AA: Med det sagt: Det har vorte skrive svært mykje, haldne utallige paneldebattar og mange diskusjonar om løftet og manglane ved motvekst. Kva har vore dei mest fruktbare elementa i motvekstdebatten so langt? Er det punkt du ynskjer vi kunne kome oss forbi for å fokusere på meir presserande problem?

JH: Eg føler at 99 % av heiten kan løysast ved å rette opp tre vanlege misforståingar.

For det fyrste er motvekst retta mot rike økonomiar, og spesielt dei herskande klassane deira, som i overveldande grad er ansvarlege for å drive den økologiske krisa. Den er ikkje retta mot utviklingsland, det er ikkje ein anti-utviklingsposisjon. For det andre handlar ikkje motvekst om å redusere alle former for produksjon; den handlar spesifikt om å redusere skadelege og unaudsynte formar for produksjon. For det tredje er målet med motvekst å forbetre menneskeleg velvære og akselerere sosial framgang ved å omdirigere produksjonen mot sosiale og økologisk fordelaktige aktivitetar. Alle desse punkta kan forståast med ei overfladisk lesing av litteraturen, men for mange av dei mest vokale kritikarane av motvekst les ikkje faktisk — dei reagerer berre basert på “vibbar”. Dette er ikkje til hjelp.

Men nokre debattpunkt har vore svært produktive. Folk på den sosialistiske venstresida har påpekt at motvekst, i sine tidlegare formuleringar, hadde fleire manglar. Den sentrerte ikkje kring arbeidarklasserørsla som agent for transformasjon i tilstrekkeleg grad. Den fremja ikkje overtydande politikk for korleis motvekst kunne oppnåast samtidig som velværet til alle vart forbetra. Og den teoretiserte ikkje i tilstrekkeleg grad korleis ein skulle overvinne ulik utveksling og imperialistisk dynamikk i verda si økonomi. Men desse problematikkane vert no i aukande grad handsama, og store framsteg er oppnådde, sjølv om det enno er meir arbeid å gjere.

AA: Etter mi meining er ein av dei betre kritikkane av motvekst sentrert kring mangelen på evne til å byggje makt, inkludert å identifisere kva for politiske aktørar som vil kunne ta på seg motvekst-kappen og iverksetje den. Har du sett at motvekstidear har vorte tekne opp i maktbyggjande organisasjonar og institusjonar? Kva er dei mest lovande teikna på at motvekst faktisk påverkar aktørar som kan implementere denne visjonen?

JH: Det er mykje å seie om dette. For det fyrste vert motvekst ofte omtalt som ein “rørsle”, men eg trur dette er feil. Motvekst er ein analytisk ramme som har overtydd mange menneske og har mykje gjennomslag, spesielt blant akademikarar, studentar og aktivistar, men det er ikkje ei rørsle som soleis og har ikkje kapasiteten til å oppnå makt og implementere politikk. Vi kan prøve å overbevise eksisterande makthavarar om å implementere politikken vi argumenterer for (kreditleiing for å skalera ned skadelege industrier, pluss offentlege investeringar i universelle tenester og ein jobbgaranti for å omdirigere produksjonen og sikre gode liv for alle), men vi har kapitalistiske styresmakter og dei vil sjølvsagt ikkje gjere desse tinga. So, kva eksakt er teorien om transformasjon her?

Den einaste måta å oppnå desse tinga på er gjennom ei rørsle for demokratisk sosialisme. Det bør vere rørsla. Motvekst bør forståast som eit element innanfor ein sosialistisk transformasjon, som ein korrektiv til visse produktivistiske retningar innan sosialistisk tenking som er utilstrekkelege for vår noverande tid. Problemet med venstre-produktivisme er at den ignorerer imperialisme og ignorerer økologi. Den tek for gjeve at høginntektslanda kan og bør halde fram med å auke sin samla produksjon i det uendelege. Men dette er feil. For det fyrste veit vi at dei høge nivåa av produksjon og forbruk i høginntektsøkonomiar er avhengige av ei massiv netto-appropriering frå det globale Sør. Dette er grunnleggande inkompatibelt med sosialisme og må avviklast. For det andre veit vi at dersom høginntektslanda skal oppnå tilstrekkeleg rask avkarbonisering, må dei skalere ned samla energinytting, og dette vil krevje at ein reduserer former for produksjon som ikkje er nausynte. Det er ein empirisk kjensgjerning.

Motvekstforsking syner at vi kan forbetre sosiale utfall med vesentleg mindre energinytting, mindre materialnytting og mindre samla produksjon. Dette er kraftfulle innsikter og bør integrerast i sosialistiske paradigme. Men dette er ogso berre det som ville skje naturleg under ein demokratisk sosialistisk transformasjon. Når arbeidarar og lokalsamfunn har kontroll over produksjonen, er det fyrste dei vil gjere å redusere produksjonen av skadelege og unødvendige ting, for kvifor ville vi frivillig øydeleggje økologien for ingen god grunn, utnytte våre søstre og brør i den globale Sør, og kaste bort arbeidstida vår? I dei fleste tilfelle ville folk ha avvist ein slik tilnærming. Og dette har vorte vist i fleire empiriske studiar av demokratisk avgjerdsprosess. So det verkar for meg at motvekst vil vere ei fylgje av sosialistisk overgang. Det er den sosialistiske overgangen vi må fokusere på å oppnå. Den strategiske fordelen med denne tilnærminga er at den avklarer kamp linjene. Når sosialisme er målet, er vi i terrenget av klassekamp, som er der vi bør vere.

AA: Sidan Less is More kom ut, korleis har du sett at motvekstrørsla, men ogso du sjølv, har endra deg, anten med omsyn til politikken, filosofien eller strategien som du og den større motvekstrørsla hadde?

JH: I Less is More argumenterte eg for at klimarørsla ikkje ville kunne oppnå dei naudsynte transformasjonane aleine. Ho ville trenge å skape alliansar med fagforeiningar og andre arbeidarklasseformasjonar. Eg argumenterte for at dette krev ekte organisering og å fremje politikk som direkte kan ta omsyn til arbeidarklassens bekymringar om sysselsetting, løn, bustad, helsevesen osv., slik at folk kan sjå at interessane deira vert representerte. Denne typen allianse er naudsynleg fordi, medan klimaprotestantar kan lukkast med å blokkere veger og bruer og trekkje merksemd til saka si, har fagforeiningar mykje meir politisk påverkingsmakt, inkludert makta gjennom streik.

Men sidan den gong har eg komme til å erkjenne at det som faktisk er naudsynt er noko som liknar på eit massebasert politisk parti som kan fremje ei heilskapleg alternativ visjon, oppnå stat si makt og implementere transformativ politikk. Eg meiner ikkje eit borgerleg parti som dei vi er kjende med. Eg meiner eit parti som har aktive og organiske tilknytingar til lokalsamfunn og arbeidarar, som kan byggje politisk medvit og som kan integrere ulike rørsler og kampar i ein einsleg politisk maskin.

Eg seier dette av fleire grunnar. For det fyrste har vi alle vore på protestar — klimaprotestar, Black Lives Matter-protestar, anti-folkemord-protestar — og på slutten av marsjen er det ikkje klårt kva ein skal gjere neste... det er ingen måte å mobilisere all den lidenskapen og sinnet på til ein effektiv politisk kraft. Energien forsvinn. I den grad dette er vårt einaste verkemiddel, nyttar dei herskande klassane enormt. Dei smartaste styresmaktene ignorerer berre protestantane til dei er utmatta og lei, til mediesoga har passert, og held fram med business as usual. Vi treng ein måte å kople folk til ein organisert politisk maskin på.

For det andre er innsatsen vår fragmentert i hundre ulike rørsler. Rørsla mot folkemord, den feministiske rørsla, klimarørsla, arbeidarrørsla, osv. Dei har sine separate krav og jobbar sjeldan saman. Vi treng måtar å sameine desse rørslene og multiplisere makta vår på. Dette er kva eit massebasert parti kan oppnå. Og dersom du spør meg er dette den einaste tilnærminga som realistisk kan vinne transformasjonen vi treng.

AA: Innanfor dei siste to åra har vi sett studiar som syner korleis klimakrisa vil påverke framtida for økonomisk vekst. Legg vi til masseutrydding av artar, kortare vassføring og andre aukande økologiske problem, so er verknadene enno større. Likevel har desse studia for det meste vorte ignorert av mainstream-politikarar, politiske parti og økonomiske institusjonar. Kva synest du om spenninga mellom vitskapen, som fortel oss kor alvorleg situasjonen er og vil verte, og kva noverande politiske institusjonar og rørsler held fram med? Korleis kan vi foreine empirisk og materielt forankra innsikt frå økologisk vitskap med behovet for å byggje politisk makt for å leve godt innanfor planetære grenser?

JH: Ja, og problemet er verre no enn det nokon gong har vore. Det var ei kort periode, for fleire år sidan, då klimavitskapen verkeleg braut gjennom i det offentlege medvitet. Det var ei kollektiv kjensle av alarm og uro, til det punktet at styresmaktene vart tvungne til å erklære ein “klimatisk naudsituasjon” og so vidare. Men so skjedde det noko, denne diskursen ende opp med å kollapse... kanskje det var ei endring i sosiale medier-algoritmane, eller ei endring i mediedekking, eller kanskje folk berre byrja å skjønne at styresmaktene våre ikkje hadde planar om å faktisk gjere nokre endringar, og ei slags vonløyse sette inn. Men røyndomen er at styresmaktene våre ikkje kan gjere dei naudsynte endringane fordi dei er kapitalistiske. Det er blokkeringa.

La meg utdjupe dette. Under kapitalismen vert produksjonen kontrollert av kapitalen — dei store finansfirmaa, store selskap og den øvste 1 % som eig majoriteten av investerbare eigedelar. For dei er ikkje føremålet med produksjonen å møte menneskelege behov eller oppnå økologiske mål, men å maksimere og akkumulere profitt — det er det overordna målet. So vi får massiv produksjon av ting som fossile brensler, SUV-ar, industrielt storfekjøt, fast fashion og våpen, fordi desse er svært lønsame for kapitalen, men vi får kronisk underproduksjon av ting som fornybar energi, kollektivtransport og rimlege bustadar, fordi desse tinga er mindre lønsame for kapitalen eller ikkje lønsame i det heile teke.

Dette skaper eit svært alvorleg problem for energiomstillinga. Fornybar energi er billigare enn fossile brensler, men fossile brensler er 3-4 gonger meir lønsame. Kapitalen held fram med å investere i fossile brensler sjølv om verda vår brann kring oss. Den einaste måta å handsame dette problemet på er å innføre eit rammeverk for å leie kreditt [credit guidance framework] som aktivt kan redusere investeringar i fossile brensler og i staden flytte investeringar til fornybar energi. Men dette er grunnleggande i mot kapitalismens interesser. Det same gjeld naudsynlege mål som kollektivtransport, bygningsisolering, økosystemrestaurering, regenerativ jordbruk, osv. Desse er ikkje lønsame, so kapitalen gjer det berre ikkje. Det vil krevje offentleg finansiering og offentlege arbeid, som i sin tur krev at ein reduserer kapitalen si kontroll over våre produktive kapasitetar.

Og so er det sjølvsagt det faktum at høginntektslanda treng å skalera ned visse former for produksjon. Mange av desse sektorane er svært lønsame. Kapitalen vil ikkje berre gjere dette friviljug! For å oppsummere: Styresmaktene våre handsamar ikkje den økologiske krisa fordi dei er kapitalistiske. So det er kapitalismen som må overvinnast. Jo før vi innser dette faktumet og konfronterer det, jo betre.

AA: Ein ting eg i aukande grad tenkjer på er kva for typar organiserande institusjonar som vil kunne samle dei mange ulike fraksjonane på Venstresida slik at vi kan organisere oss og vinne den framtida vi ynskjer. Vi har miljøvernarar som ikkje har den politiske makta til å iverksetje endringane dei ynskjer; fagforeiningsrørsla fokuserer for det meste ikkje på omstilling frå fossile brensler; og mainstream-politiske parti kan ha god retorikk om klimakrisa men styrer på motstridande måtar. Kva ser du som dei mest lovande måtene å samle ein venstrepolitikk på?

JH: Det er nokre ting å seie her. For det fyrste fokuserer ikkje fagforeiningane på omstilling fordi dei er redde for permitteringar. Då dei høyrer at miljøvernarar vil skalera ned ikkje berre fossile brensler men ogso andre former for produksjon, berre det til redslene deira. Instinktet deira har typisk vore å stilla seg på kapitalen si side og krevja meir vekst, for å sikra jobbar og livsopphald. Men dette er ein heilt utilstrekkeleg tilnærming. Det er ein mykje betre måte å oppnå desse måla på, nemleg med ein offentleg jobbgaranti. Jobbgarantien avviklar varig ufrivillig arbeidsløyse, slik at vi kan ha ein open samtale om å skalera ned fossile brensler og andre sektorar utan at nokon er bekymra for å verte skada. Den er nøkkelen til ei rettferdig omstilling.

Jobbgarantien gjer det ogso mogeleg for oss å setje løn og vilkår (til dømes leveleg løn og arbeidsplassdemokrati) i heile økonomien, fordi private arbeidsgivarar vil måtte matcha standardane i jobbgarantiprogrammet for å unngå å miste personell. Eit slikt program ville ogso gje kvar einaste person moglegheite til å trene og delta i dei viktigaste kollektive prosjekta i vår tid, ved å gjere meningsfylt og samfunnsnaudsynt arbeid. Dette er korleis vi flyttar arbeidskrafta vekk frå å tjene til kapitalakkumulering og mot å oppnå sosiale og økologiske mål. Viktigast av alt, dette framlegget har massiv støtte. Det kan danne grunnlaget for ein vinnande politisk plattform.

Fagforeiningane må endre taktikk. Eg seier dette ikkje som ein kritikar utafrå, men som eit livslangt fagforeiningsmedlem. Korleis fekk vi la dei politiske horisontane til arbeidarrørsla krympa til sektor-spesifikke kampar om løn og vilkår, medan vi la den generelle strukturen til denne ulike og økologisk skadelege økonomien i fred? Utan nokon omsyn til velværet til arbeidarar i andre sektorar, eller ikkje-arbeidarar, eller dei arbeidslause? Dette er ikkje godt nok. Den politiske horisonten til arbeidarrørsla bør vere å oppnå demokratisk kontroll over produksjon og finans slik at den kan organiserast kring velvære og økologi. Det er poenget.

Politiske tiltak som jobbgaranti må difor verte fronta som noko heilt grunnleggande. Dette er korleis du byggjer ein brei konsensus på tvers av miljøvernarar og fagforeiningar. Og frå dette perspektivet kan du sjå at dei fleste eksisterande grøne partia ikkje er på rett spor i det heile teke. Dei snakkar om miljø, men har vanlegvis ingenting å seie om sosialpolitikk. La meg vere tydeleg: dette kan aldri knyte kontakt med lokalsamfunn av arbeidarar som kjempar for å få endane til å møtast. Det vert oppfatta som hånleg og fråkopla. Miljøvernarar må fremje politikk som handsamar arbeidarklassens grunnleggjande bekymringar. Dei grøne partia bør oppløyse seg sjølve og rekonstruere seg kring økososialistisk politikk og diskurs og ha som mål å byggje ein arbeidarklassebase.

Alt dette utgjer ei heilt anna tilnærming. Den sentrerer menneske ikkje som skuldige individ, men som agentar for transformativ endring. Vi er folket, vi er dei som produserer den kollektive rikdomen til nasjonen. Akkurat no har vi ikkje kontroll over kva vi produserer, vi er makteslause, gislar for kapitalen, og ute av stand til å løysa dei sosiale og økologiske nødsfalla som møter oss. Vi lever i ein elendig skygge av det samfunnet vi kunne hatt. Vår historiske oppgåve på dette tidspunktet er å vinne att demokratisk kontroll over våre eigne produktive kapasitetar slik at vi kan byggje ei betre sivilisasjon.

AA: Den noverande situasjonen er alvorleg. Donald Trump er president i USA; det pågår eit folkemord i Gaza; Labour-regjeringa i Storbritannia er svært upopulær, og så vidare. Kva gjev deg håp, inspirasjon og trua på at ei betre verd er mogeleg? Kven kan vi sjå til for leiar evne, evne til å organisere og byrje å byggje den betre verda?

JH: Eg trur det som er lærerikt med denne augneblinken er at liberalismen kollapsar. Den har ikkje noka samanhengande respons på dei sosiale og økologiske krisene vi står overfor. Dette skapar eit ideologisk vakuum som vert fylt av ytterste høgre. Men ytre høgre tilbyr sjølvsagt ein falsk politikk, det er ein synsk forsøk på å få ein viss fraksjon av arbeidarklassen med på eit prosjekt som i botn og grunn handlar om å styrkje klasseinteressene til eliten. Dette er eit høve for sosialistisk politikk til å steppe inn i tomrommet, mobilisere dei djupe straumane av anti-etablissement-kjensle som er så framtredande akkurat no, og tilby verkelege løysingar på krisene vi står andsynes.

Sjølvsagt har dei herskande klassane i imperialkjernen investert ein enorm innsats i å demonisere ordet sosialisme. Dei gjer dette nettopp fordi dei veit kor suksessrik sosialismen kan vere; dei veit at den kan utgjøre eit attraktivt alternativ som er i stand til å oppnå massestøtte. Så vi må operere i denne røyndomen. Medan sosialisme kan vere eit effektivt, offentleg slagord i mange europeiske land, høyrest den altfor ukjent og skummel ut på stader som USA. Det er greitt. Det er ikkje ordet som tyder noko. Det som tyder noko er politikken.

AA: Kva bør folk forvente seg frå deg i framtida? Arbeider du med nokre prosjekt no som du er begeistra for?

JH: Vel, vi har eit stort ERC-finansiert prosjekt med om lag 40 forskarar som arbeider med å fremje empirisk arbeid om økososialisme, motvekst, ulik utveksling, fråkopling og politisk transformasjon. Det kjem mange spennande publikasjonar frå denne gruppa, så fylg med på dette. Når det gjeld mitt eige arbeid, kan folk finne min nyaste forsking på jasonhickel.org/research, og eg skriv meir uformelt på jasonhickel.substack.com. Vi lanserte også ei ny nettside kalla Global Inequality Project (globalinequality.org) som er dedikert til forsking og data om kapitalisme, imperialisme og økologi. Då det gjeld neste bok, så er det noko spennande på gong, så fylg med! ●

Frå:

The BREAK—DOWN

INTERVIEW with Jason Hickel: "Degrowth is a gateway into socialist thought for the 21st century"

This conversation between JASON HICKEL, professor at the Institute for Environmental Science & Technology (ICTA-UAB) at the Autonomous University of Barcelona, and ANDREW AHERN, a New England-based ecosocialist writer and activist, marked the 5-year anniversary of Jason’s book, Less is More. It ranges widely over debate in ecosocialist thought and strat…

Read more

a year ago · 93 likes · 7 comments