Sosialismen er vegen det kinesiske folket valde inn i moderniteten. Som president Xi Jinping slo fast på den 20. nasjonalkongressen til Kina sitt kommunistiske parti, er ‘kinesisk modernisering ei sosialistisk modernisering som blir gjennomført under leiing av Kina sitt kommunistiske parti’.1 I Kina blir ‘modernisering’ (现代化) forstått i dialektisk motsetnad til ‘hundreåret med audmjuking’ (百年国耻), perioden med imperialistisk underkasting som strekte seg frå den første opiumskrigen (1839–1842) til sigeren i den kinesiske revolusjonen i 1949. Kinesisk modernisering viser til ein framoverretta historisk prosess som tek utgangspunkt i dei særskilde tilhøva i Kina, og som er retta mot sosialisme. Det kinesiske synet på modernisering har difor ei anna utviklingshistorie enn den klassiske moderniseringsteorien, som ser utvikling som ein lineær overgang frå eit ‘tradisjonelt’ samfunn til dei økonomiske, politiske og sosiale institusjonane i det industrialiserte, kapitalistiske Vesten.2 Formuleringa til Xi gjer denne sosialistiske retninga tydeleg. Det er denne forståinga av kinesisk modernisering som ein sosialistisk historisk prosess som står i sentrum for dette dossieret.
Kapitalismen kom ikkje til Kina i form av moderne industri, men gjennom opium, kanonbåtar og traktatar som ikkje var jamstelte, noko som innleidde eit hundreår med audmjuking. Kapitalismen – i form av imperialisme – sosialiserte ikkje produksjonen og arbeidslivet i Kina på nasjonalt nivå. I staden knuste og splitta den det kinesiske samfunnet og heldt oppe jordeigarklassen, krigsherrane og kompradorelitane som var knytte til utanlandsk kapital. Den historiske oppgåva til den kinesiske revolusjonen var å overvinna denne audmjukinga og skapa ei rørsle mot vitskapleg fornuft og menneskeverd, ei rørsle som avviste den politiske underordninga og sosiale polariseringa som følgde med kapitalismen. Denne rørsla kallar me sosialisme. Men korleis kunne ein byggja sosialisme i eit fattig land?
På revolusjonstidspunktet var Kina eitt av dei fattigaste landa på kloden. Berre ti land hadde lågare BNP per innbyggjar.3 Det var uråd å byggja eit klasselaust samfunn utan at ein i praksis berre gjorde fattigdomen felles. Det var inga løysing då det trongst moderne industri for å gje folk eit verdig liv og byggja den materielle og teknologiske kapasiteten som var naudsynt for å forsvara den nasjonale suvereniteten mot krig, blokade og sanksjonar. Kommunistane i Kina hadde difor ei todelt oppgåve: å endra samfunnstilhøva og å utvikla produktivkreftene – dei to beina på den revolusjonære vegen Kina gjekk mot sosialistisk modernisering. Den kinesiske revolusjonen måtte gå framover på begge beina, medan tyngdepunktet skifta mellom samfunnsendring og teknologisk utvikling i ulike historiske periodar.
Den kinesiske revolusjonen er ei av dei store omveltingane i moderne tid. På mindre enn hundre år gjekk Kina frå audmjukinga under halvkolonialt herredøme og halvføydal massefattigdom til å bli ei av dei viktigaste kreftene som formar verda i dag. Denne omveltinga voks ikkje fram gjennom den spontane verkemåten til marknaden, velviljen til kapitalistklassen eller rettleiing frå framande makter. Den kom gjennom ein langvarig revolusjonær prosess, leidd av Kina sitt kommunistiske parti (KKP) og forankra i kampane til arbeidarar og bønder.4 Den kinesiske moderniseringa gjekk føre seg gjennom tydelege historiske steg. Kvart steg svara på motseiingane det hadde arva frå den førre fasen, og prøvde å betra dei materielle og sosiale livsvilkåra til det kinesiske folket.
Den sosialistiske moderniseringa i Kina har hatt tre hovudsteg sidan 1949. Det første, perioden med sosialistisk revolusjon og oppbygging frå 1949 til 1978, handla om å leggja grunnlaget i eit utarma og ustabilt land, slik at produktivkreftene kunne utviklast og den nasjonale suvereniteten sikrast. Det andre, perioden med reform og opning frå 1978 til 2013, la hovudvekta på rask industrialisering, teknologiske framsteg og skaping av samfunnsmessig rikdom. Det tredje, den nye epoken som tok til under leiinga til president Xi Jinping i 2013, har prøvd å setja felles velstand og utvikling av høg kvalitet i sentrum for den sosialistiske oppbygginga. Desse stega er ikkje skilde frå kvarandre. Dei utgjer ein samanhengande historisk prosess forma av logikken i den sosialistiske moderniseringa.5
Steg 1: Revolusjon stabilitet og grunnlaget for utvikling frå 1949 til 1978
Då Folkerepublikken Kina vart grunnlagd i 1949, var landet blant dei fattigaste i verda. Meir enn hundre år med uro hadde rasert den sosiale og institusjonelle strukturen i Kina. Dette omfatta imperialistisk innblanding, opiumskrigane og omfattande opiumsavhengnad, ujamne traktatar, krigsherrevelde, den japanske invasjonen og okkupasjonen av Kina frå 1931 til 1945 og borgarkrig. Den moderne industrien var lite utvikla, jordbruket var tilbakeliggande, infrastrukturen var knust, lese- og skrivekunna var svært låg, og den forventa levealderen låg på om lag 35 år.6 Kina stod ikkje berre overfor økonomisk underutvikling, men òg politisk oppsplitting og sosialt kaos. Den første oppgåva til revolusjonen var å overleva og skapa stabilitet. Den revolusjonære regjeringa måtte trygga den nasjonale suvereniteten, bryta ned dei føydale strukturane og kompradornettverka som batt dei innanlandske elitane til utanlandsk kapital, og skapa det institusjonelle grunnlaget for langsiktig utvikling. Utan dette første steget ville inga seinare modernisering ha vore mogleg.
Ei av dei første bragdane til den nye regjeringa var jordreforma. Innan 1953 var nær 47 millionar hektar tekne frå jordeigarklassen, og noko jord var òg rekvirert frå rike bønder. Sjølv om jordeigarar og rike bønder danna ulike klassar på landsbygda, utgjorde dei til saman mindre enn 10 prosent av befolkninga der, men dei hadde tidlegare kontrollert 70–80 prosent av den dyrkbare jorda.7 Jorda vart fordelt på nytt til om lag 300 millionar jordlause bønder og bønder med lite jord. Det innebar ei så godt som allmenn omfordeling av jord mellom dei fattige på landsbygda. Dette endra landsbygda og braut makta til dei føydale elitane som hadde dominert Kina utanfor byane i hundrevis av år. Jordreforma var ikkje berre økonomisk politikk. Det var ein sosial revolusjon som gav bøndene verdigheit og politisk handlekraft. På språket til revolusjonen sjølv var dette ein prosess kalla fanshen (翻身): ‘å snu seg rundt’ eller ‘å snu kroppen’. Den første store bragda til revolusjonen vart difor ikkje berre målt i talet på hektar som vart fordelte på nytt, men i korleis hundrevis av millionar bønder ‘snudde seg rundt’ og vart aktive deltakarar i den nasjonale utviklinga.8 Denne forståinga av utvikling som både materiell omfordeling og menneskeleg endring har sidan prega den kinesiske moderniseringa.
Ved sida av omfordelinga av jord gjekk regjeringa inn for å stabilisera økonomien på eit nytt grunnlag. Gjennom offentleg kontroll over livsviktige varer og avviklinga av føydale rentenistar braut regjeringa opp dei spekulative nettverka som hadde drive fram ein av dei verste hyperinflasjonane i moderne tid. I april 1949 var den månadlege inflasjonen over 5 000 prosent. Renminbien, som først vart utferda i desember 1948, erstatta gradvis dei mange valutaene som då var i omløp. Tidleg i 1950-åra hadde regjeringa etablert eit stabilt og einskapleg nasjonalt pengesystem.9 Dette stabiliserte prisane og gjorde vareutveksling enklare i heile landet, og skapte dermed vilkår for eit produktivt økonomisk liv. Regjeringa tok òg det radikale steget å nekta å vedkjenna seg den illegitime gjelda som tidlegare regime hadde samla opp gjennom meir enn 700 utanlandslån frå 1852 til 1949.10 Alle desse tiltaka var med på å rydda grunnen for det kinesiske samfunnet og frigjera ressursane som trongst til seinare utvikling.
Den nye kinesiske staten sette òg i gang massekampanjar for lese- og skriveopplæring og folkehelse. Før 1949 var analfabetisme utbreidd, og dei fleste hadde ikkje tilgang til helsetenester. Gjennom massemobilisering, reformer av det kinesiske skriftspråket og ei rask utbygging av utdanningstilbodet på landsbygda – mellom anna 182 960 lesestover innan 1956 – steig lese- og skrivekunna frå under 20 prosent då revolusjonen fann stad i 1949, til 57 prosent i 1959.11 Samstundes førte ‘barfotlege-programmet’ – som vart ei direkte inspirasjonskjelde til Alma-Ata-erklæringa frå Verda si helseorganisasjon om primærhelseteneste i 1978 – grunnleggjande helsehjelp ut til landsbyane. Det reduserte spedbarnsdaud og førekomsten av infeksjonssjukdomar kraftig. Tal frå Verdsbanken viser at den venta levealderen steig frå om lag 35 år i 1949 til over 63 år i 1978. Denne auken i venta levealder åleine er ei av dei største betringane i menneskeleg velferd i moderne historie. I 1978 hadde Kina ei friskare og betre utdanna befolkning enn andre land på same inntektsnivå – eit viktig grunnlag for den raske utviklinga som følgde.
Industrialisering stod i sentrum for den første femårsplanen (1953–1957). Delvis med teknisk hjelp frå Sovjetunionen byrja Kina å byggja opp ein tungindustribase gjennom programmet som vart kalla Dei 156 prosjekta. Det omfatta mellom anna kol-, stål-, kraft- og maskinsektorane og vart gjennomført av statseigde føretak. Sjølv om Kina framleis var fattig, skapte desse prosjekta industrigrunnlaget som trongst både for seinare utvikling og for nasjonalt forsvar, ved å skaffa materiala, maskinene og energien som var naudsynte for å utrusta og halda ved lag dei væpna styrkane. I denne perioden bygde Kina ut kapasiteten i jarn- og stålproduksjonen. Stålproduksjonen vart firedobla frå 1,3 til 5,2 millionar tonn i løpet av den første femårsplanen. Landet bygde òg dei første bil- og traktorfabrikkane sine og store vass- og varmekraftanlegg.12 Til saman la dette eit samanhengande nasjonalt industri- og infrastrukturgrunnlag, mellom anna med bruer over Yangtze-elva og gjenoppbygging og utviding av jernbanesamband til avsidesliggjande delar av det nordvestlege Kina. Nye industriområde vart med vilje lagde i innlandet i staden for i traktathamnene ved kysten frå kolonitida. Sosialistisk planlegging gjorde det mogleg å styra knappe ressursar mot nasjonale prioriteringar i staden for privat profitt.13
Kritikarar konsentrerer seg ofte berre om vanskane og feila i denne perioden, mellom anna følgjene av Det store spranget framover (1958–1962) og uroa under kulturrevolusjonen (1966–1976). Desse hendingane førte utan tvil til liding og politisk ustabilitet. Men det gjev eit historisk ufullstendig bilete å redusera heile perioden til desse tragediane. Den vidare tydinga av det første steget ligg i at Kina kom ut av fleire tiår med audmjuking som ein suveren og samla stat med evne til sjølvstendig utvikling. Det oppsiktsvekkjande er at mange av desse framstega vart oppnådde under svært harde ytre vilkår og ein vedvarande krigstrussel. I 1951 vedtok FN si generalforsamling ein embargo mot strategiske varer på veg til Kina og Den demokratiske folkerepublikken Korea (Nord-Korea). USA forsterka restriksjonane gjennom Mutual Defence Assistance Control Act frå 1951, vanlegvis kalla Battle Act. Desse restriksjonane og dei vidare amerikanske sanksjonane, som var laga for å herja med økonomien, heldt fram gjennom 1960-åra. Dei avgrensa tilgangen på livsviktige varer og maskiner, bremsa utviklinga og tvinga økonomien til ein høg grad av sjølvforsyning.14 Etter at USA-leidde styrkar invaderte Nord-Korea og rykte fram mot den kinesiske grensa i oktober 1950, greip Kina dessutan inn militært for å støtta Nord-Korea og forsvara sin eigen nasjonale tryggleik. Som følgje av desse trugsmåla gjennomførte Kina si første atomprøvesprenging i 1964 for å skaffa seg eit vern mot åtak frå fiendane sine.
Den kollektive leiinga i den første generasjonen av KKP, med Mao Zedong i spissen, må forståast i denne historiske samanhengen. Revolusjonen oppnådde det tidlegare reformatorar og nasjonalistiske regjeringar ikkje hadde klart: territoriell samling, politisk sjølvstende, avvikling av føydale relasjonar og opprettinga av ein stat som var forplikta til å tryggja velferda til folkemassane. Det revolusjonære etoset fremja ein kultur for kollektivt offer og eit felles nasjonalt føremål. Sjølv vestlege utviklingsøkonomar vedgjekk seinare at grunnlaget for den økonomiske framgangen til Kina vart lagt i denne sosialistiske perioden, gjennom jordreform, grunnleggjande industrialisering, utdanning og folkehelse.15 Vektlegginga av utdanning for alle skapte ei disiplinert og stadig meir kompetent befolkning. Industrialisering på landsbygda og folkestyre på grasrotnivå var med på å skapa ein desentralisert og lydhøyr forvaltningsstruktur. Då dei økonomiske reformene tok til i 1978, hadde Kina alt eit samanhengande statsapparat, ei frisk arbeidsstyrke og ein grunnleggjande industrikapasitet.
Steg 2: Reform, vekst og skaping av samfunnsmessig rikdom frå 1978 til 2013
I 1978 innsåg dei kinesiske leiarane at landet framleis var økonomisk underutvikla, sjølv om det hadde oppnådd suverenitet og stabilitet. Produktivkreftene var enno for svake til å skapa velstand for befolkninga. Sidan mange ressursar dessutan var knappe i høve til folketalet, trong Kina å handla med omverda. I denne perioden innleidde Deng Xiaoping, den fremste arkitekten bak reform og opning, og andre reformleiarar eit nytt steg i den sosialistiske utviklinga. Målet var å setja fart på industrialiseringa, den teknologiske oppgraderinga og den økonomiske veksten. I vestlege framstillingar blir denne perioden ofte feilaktig forstått som at Kina ganske enkelt gav opp sosialismen til fordel for kapitalismen, eller endå verre, at landet innførte nyliberalisme.16 Reformperioden var ei tilpassing av den sosialistiske strategien til konkrete historiske tilhøve. KKP heldt på den politiske kontrollen, men lét gradvis marknadsmekanismar verka og privat kapital hopa seg opp. Denne prosessen vart overvaka og formidla gjennom statsstrukturane og statsinstitusjonane som var bygde opp i det første steget. Målet var ikkje privat oppsamling av kapital som eit mål i seg sjølv, men ei rask utviding av produktivkreftene for å gjera det mogleg å utrydda fattigdom.17
Deng Xiaoping hevda som kjent at ‘fattigdom er ikkje sosialisme’.18 Den revolusjonære staten hadde sikra nasjonalt sjølvstende, men sosialismen kravde òg materiell overflod. Utan økonomisk vekst ville Kina framleis vera sårbart og ute av stand til å betra livet til folket. Resultata av denne strategien var ekstraordinære. Mellom 1978 og 2019 gjekk Kina gjennom ei av dei raskaste økonomiske omveltingane i menneskesoga. Over 765 millionar menneske vart løfta ut av fattigdom.19 Industriproduksjonen voks raskt, byane vart moderniserte, og infrastrukturprosjekt endra det fysiske landskapet i landet. Særøkonomiske soner som Shenzhen vart laboratorium for industrielle forsøk. I 1980 var Shenzhen ein liten fiskarby. På nokre tiår vart den eit globalt teknologisenter med avansert industri. Store selskap som Huawei og Tencent vart grunnlagde der, og i 2018 hadde BNP-et til byen passert Hongkong, eit internasjonalt knutepunkt for global kapital.20 Denne omveltinga synte korleis utanlandsk kapital og teknologi vart nytta strategisk under statleg styring.
Staten hadde ei sentral rolle gjennom heile reformperioden. I nyliberale økonomiar dominerer privat kapital staten, og marknadene premierer kortsiktige spekulasjonsgevinstar. Dei kinesiske reformene heldt derimot fast på offentleg eigarskap i strategiske sektorar som bankverksemd, energi, telekommunikasjon og transport. Det gjorde langsiktig planlegging mogleg og hindra privat kapital i å ta kontroll over naturlege monopol og henta ut økonomisk rente frå dei. I staden leidde staten ein prosess der marknaden vart bygd opp, privat kapital vart styrt mot politisk fastsette mål og selskapa vart utsette for hard konkurranse som tvinga dei til å oppgradera produksjonen og byggja ut industrikapasiteten. Kontrollen over finanssystemet, særleg fordelinga av kreditt, gav staten eit viktig verkemiddel til å styra investeringane. Marknaden vart handsama som eit verktøy, ikkje som eit absolutt prinsipp.21
I denne perioden kom det store investeringar og framsteg innan vitskap og teknologi. Jiang Zemin, som var minister for elektronikkindustrien frå 1983 til 1985 og seinare president frå 1993 til 2003, hadde tilsyn med strategisk utvikling innan elektronikk og informasjonsteknologi. Det var med på å leggja grunnlaget for seinare framsteg innan halvleiarar, datateknologi og kunstig intelligens.22 Då Kina vart medlem av Verda si handelsorganisasjon i 2001, var den innanlandske industribasen dynamisk nok til å trekkja til seg store mengder utanlandsk kapital, og varene landet produserte, var konkurransedyktige nok til å dominera verdsmarknaden. Kina hadde alt byrja overgangen frå arbeidsintensiv produksjon til stadig meir avansert industri og innovasjon. Høgfartsjernbane, system for fornybar energi, telekommunikasjonsinfrastruktur og digitale plattformer vart bygde ut i enorm skala. Kina opna den første reine høgfartsstrekninga for passasjerar i 2007. Frå nesten ingenting hadde landet innan 2012 bygd meir enn 10 000 kilometer høgfartsjernbane, det lengste nettet i verda.23 Tidleg på 2000-talet var Kina ikkje lenger berre «fabrikken til verda», men ei teknologisk stormakt i emning.
Samstundes skapte dette steget nye motseiingar. Den raske veksten førte til store regionale skilnader, korrupsjon og ulikskap mellom by og land. Lønene heldt ikkje tritt med den aukande produktiviteten. Kystområda utvikla seg raskare enn provinsane i innlandet. Privat rikdom voks, og den sosiale lagdelinga vart stadig meir synleg. Miljøøydelegging vart òg eit alvorleg problem. Dei kinesiske leiarane vart stadig meir merksame på desse motseiingane. Under Hu Jintao, generalsekretær i KKP frå 2002 til 2012, byrja partiet å svara meir direkte på problema den raske veksten hadde skapt, mellom anna arbeidskonfliktar, regionale skilnader og miljøøydelegging. Minstelønsstandardane vart heva og arbeidarvernet styrkt i 2000-åra, medan dei økologiske kostnadene ved den raske industrialiseringa løfta miljøspørsmåla høgare på den politiske dagsordenen. Denne kursendringa kom til uttrykk i Det vitskaplege synet på utvikling, som vart innført i 2003 og skrive inn i vedtektene til KKP i 2007. Det tok til orde for ei menneskesentrert, heilskapleg, balansert og berekraftig utvikling.24
Resultata av det andre steget kan ikkje nektast for. Kina vart den største industriøkonomien i verda, betra levestandarden dramatisk og bygde den teknologiske kapasiteten som trongst for ei sjølvstendig utvikling. Ingen andre land har oppnådd utvikling i eit slikt omfang på så kort tid. Heller ikkje har noko anna land klart å halda oppe tosifra vekstratar utan til slutt å hamna i ein lammande lågkonjunktur. Det er viktig at Kina unngjekk lagnaden som råka mange postsosialistiske samfunn etter at Sovjetunionen fall saman. I staden for å setja i verk sjokkterapi, byggja ned staten og gje seg over til oligarkisk privatisering heldt Kina fast ved den leiande rolla til KKP og offentleg eigarskap over dei avgjerande delane av økonomien: bankverksemd, energi, telekommunikasjon og transport. Denne kontinuiteten gjorde at landet kunne halda oppe nasjonalt samhald og langsiktig planlegging.25 Reformperioden vart aldri framstilt som den endelege forma for sosialismen. Den vart forstått som ein naudsynt fase i utviklinga av produksjonskapasiteten.
Steg 3: Felles velstand, økologisk sivilisasjon og utvikling av høg kvalitet frå 2013 til i dag
I 2013 hadde Kina i stor grad fullført dei historiske oppgåvene som var knytte til utviklinga av produktivkreftene. Landet hadde avansert infrastruktur, teknologisk ekspertise og ein monaleg nasjonal rikdom. Nye spørsmål melde seg. Korleis skulle denne rikdomen fordelast, og kva samfunnsføremål skulle utviklinga tena? Korleis kunne produktivkreftene og vekstkravet bringast i balanse med dei økologiske grensene? Kva plass og rolle skulle den tradisjonelle kinesiske kulturen ha i ei teknologisk avansert og oppsplitta verd? Kva plass hadde Kina i ein verdsorden i kraftig endring, og kva tilhøve hadde landet til det globale sør? Dette er ikkje enkle spørsmål, og ingen av dei har eit eintydig svar. Det tredje steget i den kinesiske moderniseringa har prøvd å møta dei.
Likskap og felles velstand har på nytt vorte sentrale sosialistiske prinsipp under leiinga til Xi Jinping. For det første har den kinesiske staten lagt stadig større vekt på dei sosiale sidene ved utviklinga, ikkje berre veksten. Ei av dei viktigaste bragdane i dette steget var kampanjen for å avskaffa ekstrem fattigdom. Kampanjen Målretta fattigdomsreduksjon (精准扶贫), som vart sett i gang i 2013, skulle finna og hjelpa dei attverande områda med ekstrem fattigdom som den førre utviklingsfasen ikkje hadde klart å nå. Måla vart samanfatta som ‘éi inntekt, to tryggingar og tre garantiar’: ei minsteinntekt, trygg tilgang til nok mat og klede og garantiar for obligatorisk skulegang, grunnleggjande helsehjelp og trygg bustad. Kampanjen mobiliserte meir enn tre millionar partikadrar saman med statlege institusjonar og lokale styresmakter. Den bygde ut infrastruktur og offentlege tenester i utarma område på landsbygda, mellom anna tilgang til drikkevatn og straum. Meir enn 9,6 millionar menneske som budde i område med harde naturtilhøve, fekk betre bustader, infrastruktur, offentlege tenester og tilgang til arbeid i nyetablerte busetjingar. I februar 2021 kunngjorde den kinesiske regjeringa at absolutt fattigdom var utrydda etter den fleirdimensjonale nasjonale standarden landet nytta.26
Kampanjen var ein del av eit breiare arbeid for å styrkja offentlege tenester og sosialt vern, mellom anna pensjonssystemet. I staden for å støtta seg berre på resultata frå marknaden greip staten direkte inn for å betra livsvilkåra i dei fattigaste lokalsamfunna. Partikadrane hadde ei leiande rolle og synte at den sosialistiske organiseringa framleis hadde stor gjennomføringsevne. Dette speglar det kinesiske synet på utvikling, der den kollektive velferda står i sentrum.
For det andre har omgrepet felles velstand òg ført med seg tiltak for å hindra ekstreme rikdomskonsentrasjonar. Frå slutten av 2020 skjerpa den kinesiske regjeringa handhevinga av konkurranselovgjevinga i plattformøkonomien. Den slo ned på misbruk av marknadsdominans, einerettsavtalar og fusjonar og oppkjøp som ikkje hadde vore gjennom den påkravde statlege kontrollen. Alibaba, Tencent og Bilibili var mellom dei store teknologiselskapa som vart granska eller straffa. Alibaba fekk ei rekordstor bot på 18,2 milliardar yuan, om lag 2,8 milliardar amerikanske dollar.27 Tiltaka skulle bremsa marknadskonsentrasjonen og leggja makta til dei store teknologiselskapa under sterkare offentleg regulering.
Regjeringa har òg innført omfattande restriksjonar på private leksehjelpsselskap for å redusera ulikskap i utdanninga og den økonomiske byrda slike tilbod legg på familiane.28 Då det oppstod fare for ei eigedomsboble, varsla slagordet til president Xi Jinping, ‘hus er til for å bu i, ikkje for spekulasjon’, ei strengare regulering av eigedomsmarknaden.29 Staten har òg brukt kontrollen sin over finanssystemet til å avgrensa utlåna til eigedomssektoren og styra kreditt mot strategiske høgteknologiske næringar. Det er noko dei kapitalistiske systema i det globale nord ikkje har klart sidan den tredje store depresjonen (2007–2008). Denne politikken vitnar om både politisk vilje og evne til å underordna kapitalen breiare sosiale mål og utviklingsmål.
Denne utviklinga speglar ei viktig teoretisk forståing. Sosialisme kan ikkje målast berre i økonomisk vekst eller teknologiske bragder, same kor imponerande resultata måtte vera. Den avgjerande målestokken er tilhøvet mellom utviklinga av produktivkreftene og samfunnsgodet som ligg i omgrepet felles velstand. Økonomisk modernisering får berre sosialistisk tyding i den grad ho utvidar dei materielle, kulturelle og demokratiske evnene til folket sjølv. Den vidare styrkinga av offentleg utdanning, helsetenester, infrastruktur, vitskapleg forsking, økologisk planlegging og kulturell fornying er difor eit forsøk på å sikra at dei ekstraordinære framstega i produktivkreftene frå dei føregåande tiåra i stadig større grad tener breiare samfunnsmål.
For det tredje har økologisk berekraft vorte ei hovudprioritering. Dei tidlegare fasane av industrialiseringa bygde ofte på miljøøydeleggjande praksis. Utflyttinga av ureinande industri til Kina gjorde faktisk at landet måtte bera hovudtyngda av dei økologiske kostnadene ved forbruket i det globale nord. I den noverande fasen har Kina derimot investert tungt i fornybar energi og elektriske køyretøy og er no verdsleiande innan sol- og vindkraft og produksjon av elektriske køyretøy. Midtvegs i 2024 stod Kina for to tredelar av all storskala sol- og vindkraftkapasitet som var under utbygging i verda. Landet produserte òg over 10 millionar elektriske køyretøy i 2024.30 Overgangen frå den alvorlege smogen i byane for eit tiår sidan – ofte omtala som ein ‘luftapokalypse’ – til målet om ein ‘økologisk sivilisasjon’ viser kor omfattande denne politiske endringa er.31 Omgrepet ‘økologisk sivilisasjon’ og slagordet om at ‘klårt vatn og grøne fjell er like verdfulle som fjell av gull og sølv’ er tekne inn i den offisielle planlegginga som ein del av den sosialistiske moderniseringa. Det signaliserer at Kina vil ta tak i ureining og klimaendringar.32 Denne viljen har fått konkret uttrykk i storstilte tiltak for å byggja opp att miljø som er øydelagde av industriureining. Eit døme er restaureringa av Erhai-sjøen i Yunnan-provinsen gjennom samordna innsats frå innbyggjarar, partikadrar og lokale og sentrale styresmakter.33
For det fjerde har Kina prøvd å gå vidare frå fattigdomsreduksjon og minska skiljet mellom by og land gjennom prosjektet for revitalisering av landsbygda, mellom anna ved å overføra teknologi og ressursar til distrikta.34 Det er ei tilbakevending til det langvarige marxistiske og sosialistiske kravet om å oppheva skiljet mellom by og land.35 Det speglar òg ei tilbakevending til dei revolusjonære røtene KKP har i folkemassane på landsbygda, som var ryggrada i den kinesiske revolusjonen. Revitalisering av landsbygda er difor meir enn ein strategi for å redusera fattigdom. Det er eit forsøk på å minska skiljet mellom by og land og skapa utviklingsformer som er mindre avhengige av forbrukarkulturen og den sosiale oppsplittinga som følgjer med rask urbanisering. Ved å styrkja infrastrukturen, dei offentlege tenestene, dei lokale næringane og den økologiske restaureringa på landsbygda prøver prosjektet å gjera distrikta til ein stad for moderne sosialistisk utvikling, ikkje eit reservoar av fordriven arbeidskraft for byane.
I dette tredje steget har rolla til Kina i det internasjonale samfunnet òg endra seg. Prosjekt som Belte- og veginitiativet, som tok til i 2013, speglar forsøk på å forma den globale utviklinga på nytt gjennom investeringar i infrastruktur og sør-sør-samarbeid. At landet meistrar produktivkreftene, har òg gjort det til ein avgjerande partnar i industrialiseringa av Afrika. Jernbana mellom Addis Abeba og Djibouti knyter til dømes det kystlause Etiopia til hamna i Djibouti og støttar den regionale handelen, medan den normalspora jernbana i Kenya har redusert transportkostnadene monaleg. Dette står i kontrast til resultata frå Det internasjonale pengefondet og Verdsbanken, som gjennom politikken sin har halde ved lag underutviklinga på kontinentet.36 Vestlege kritikarar tolkar ofte desse initiativa gjennom eit prisme av geopolitisk rivalisering, men mange regjeringar i Asia, Afrika og Latin-Amerika ser Kina som ein alternativ partnar til dei ulikeverdige strukturane som vestlege makter historisk har dominert. Kina har òg føreslått tre overordna rammeverk for internasjonalt samarbeid: Det globale utviklingsinitiativet, som støttar utviklingsprosjekt og kapasitetsbygging; Det globale tryggingsinitiativet, som fastset prinsipp og område for samarbeid om tryggleik; og Det globale sivilisasjonsinitiativet, som fremjar dialog og utveksling mellom sivilisasjonar. Til saman er dei forsøk på å tilby eit alternativ til polariseringa frå den nyliberale globaliseringa og dobbeltmoralen i den liberale verdsordenen etter krigen. Om dei lukkast, er avhengig av at deltakarlanda i det globale sør formar prioriteringane og gjennomføringa etter sine eigne behov og dagsordenar.37
Det som gjer røynslene frå Kina viktige for det globale sør, er ikkje at den kinesiske modellen kan kopierast, men det han viser om dei strukturelle føresetnadene for ei suveren utvikling.38 Modellen byggjer på ein samla stat med kapasitet til å styra strategiske sektorar, planleggja på tvers av generasjonar og underordna kapitalen langsiktige nasjonale prioriteringar. Denne kapasiteten er ikkje teknisk, men politisk. Den er forankra i eit revolusjonært brot som grunnleggjande endra tilhøvet mellom stat, klasse og marknad. Andre land i det globale sør har formulert liknande visjonar, til dømes argumentet til Kwame Nkrumah frå 1963 for ein politisk union for heile Afrika. Forsøka på å setja dei ut i livet har likevel gong på gong vorte hindra av tilhøve som Kina i stor grad har overvunne: oppstykka suverenitet, utanlandsgjeld og vilkår knytte til henne, avhengnad av råvareeksport og strategiske sektorar som utanlandsk kapital eig og styrer. Utviklingsvegen til Kina gjev ikkje ei ferdig oppskrift. Den reiser eit spørsmål: Kva politiske og institusjonelle endringar treng andre land for å kunna utøva ein liknande strategisk kontroll over si eiga utvikling?
Like viktig har viljen til å oppnå teknologisk sjølvstende vore, på eit tidspunkt då USA og dei allierte har trappa opp forsøka på å halda den kinesiske utviklinga tilbake gjennom eksportkontroll, sanksjonar, restriksjonar på tilgangen til halvleiarteknologi og eit veksande militært nærvær i Aust-Asia.39 Desse tiltaka har berre styrkt overtydinga i partiet om at vitskapleg og teknologisk suverenitet ikkje lenger kan skiljast frå nasjonal suverenitet. Investeringar i avansert industri, kunstig intelligens, fornybar energi, romfart, bioteknologi og kvanteteknologi blir difor ikkje berre forstått som økonomisk politikk, men som ein naudsynt del av den sosialistiske utviklinga under eit stadig sterkare hyperimperialistisk press.40
Tydinga av dette tredje steget ligg i forsøket på å sameina økonomisk modernisering med sosialistisk etikk. Kina har no eit stort produksjonsgrunnlag. Utfordringa er å sikra at landet held fram med å endra samfunnstilhøva og tena den kollektive velferda, i staden for berre å tena privat oppsamling av kapital. Det er ei tilbakevending til grunnleggjande sosialistiske spørsmål under nye historiske vilkår.
Vegen vidare
Sosialismen i den kinesiske moderniseringa kan ikkje forståast som ei enkel, lineær utvikling. Han er ein historisk prosess forma av skiftande materielle vilkår og strategiske tilpassingar. Gjennom dei ulike stega finst det likevel ein sentral kontinuitet: forsøket på å samordna endringa av samfunnstilhøva og utviklinga av produktivkreftene for å byggja eit sosialistisk samfunn.
Karl Marx og Friedrich Engels forstod sosialismen som ein historisk prosess, ikkje som ein ferdiglaga mal som skulle tvingast på ovanfrå.41 Framsteg frå eitt utviklingssteg til eit anna krev at ein møter og løyser motseiingar, men dette er ikkje ein mekanisk eller økonomistisk prosess. Den er heller ikkje med naudsyn lineær. Den kan omfatta ein syklus av prøvande framstøyt og taktiske tilbaketog. Det er ein eksperimentell prosess som krev medviten styring, rettleidd av teori, prøvd i praksis mot konkrete tilhøve og forankra i røynslene og kampane til arbeidarar og bønder.42
I motsetnad til vanlege valparti, som i borgarlege demokrati i hovudsak avgrensar verksemda si til å kjempa om val eller forvalta institusjonane som finst, har KKP heile tida forstått seg sjølv som organisatoren av eit historisk prosjekt med ein tidshorisont på tvers av generasjonar. Legitimiteten til partiet har ikkje berre kvilt på dei ideologiske overtydingane, men òg på den påviste evna til å identifisera historiske motseiingar i endring og utforma strategiar som kan løysa dei på måtar som betrar livet til fleirtalet av folket.
Kva steg som kjem vidare, står att å sjå. I den kinesiske moderniseringa har ein søkt å verkeleggjera eit reelt demokrati gjennom både betre levestandard og ei rådførande og lydhøyr styring – det KKP kallar ‘heilskapleg folkedemokrati’ [‘whole-process people’s democracy’]. Systemet kombinerer valdemokrati og rådførande demokrati og utvidar deltakinga gjennom val, rådføring, avgjerder, forvaltning og kontroll. Deltakinga går mellom anna gjennom folkekongressar, politiske konsultative organ og sjølvstyre på grasrotnivå. Til saman er denne sosiale og politiske utviklinga ein del av prosessen mot hundreårsmålet om at Kina skal vera eit moderne sosialistisk land innan 2049.43
Vegen vidare er likevel ikkje utan fastlagde mål. På den 19. nasjonalkongressen i 2017 fastsette KKP ein plan i to steg: å oppnå grunnleggjande sosialistisk modernisering innan 2035 og å byggja Kina til eit moderne sosialistisk land innan hundreårsjubileet til folkerepublikken i 2049. Denne planen vart stadfesta på nytt på den 20. nasjonalkongressen i 2022. Mellommålet for 2035 er ikkje ei vag von, men eit konkret program: BNP per innbyggjar skal hevast monaleg til nivået i eit utvikla land på middels nivå, noko som vil vera om lag det doble av dagens nivå; landet skal styrkja evna til å klara seg sjølv og kapasiteten innan vitskap og teknologi; alle skal sikrast likeverdig tilgang til grunnleggjande offentlege tenester; og karbonutsleppa skal minka jamt.44
Den 15. femårsplanen (2026–2030), som Den nasjonale folkekongressen vedtok 12. mars 2026, er den første av dei to femårsplanane som står att fram mot målet i 2035. KKP har skildra perioden 2026–2030 som eit ‘avgjerande ledd’ på vegen mot grunnleggjande sosialistisk modernisering innan 2035.45 Planen markerer eit dialektisk skifte frå ekstensiv til intensiv utvikling, frå vekst som i hovudsak blir driven av større innsatsfaktorar, til vekst som i stadig større grad blir driven av produktivitet, innovasjon og effektivitet. I store delar av reformperioden var den ekstraordinære veksten i Kina driven av ei opphoping av innsatsfaktorar: eit stort tilbod av relativt rimeleg arbeidskraft som flytta frå landsbygda til industrien, omfattande investeringar i infrastruktur og produksjonsanlegg og ei stadig djupare integrering i dei globale eksportmarknadene. Denne modellen løfta hundrevis av millionar menneske ut av fattigdom og bygde det materielle grunnlaget for dagens Kina, men har no nådd dei historiske grensene sine. Lønskostnadene har stige, mange av dei store infrastrukturnetta i landet er no i hovudsak ferdig utbygde, og tilgangen til visse teknologiar og marknader er medvite avgrensa gjennom USA-leidd kontroll og fråkopling av forsyningskjeder. Den 15. femårsplanen byggjer denne overgangen inn i strukturen. Det overordna vekstmålet er senka til 4,5–5 prosent årleg, under 5 prosent for første gong sidan 1991, medan utgiftene til forsking og utvikling skal veksa med over 7 prosent i året. Signalet er tydeleg: Produksjonsvolumet er ikkje lenger det einaste målet på utvikling. Kvaliteten og det teknologiske innhaldet er òg avgjerande. At dette lågare vekstmålet er eit strategisk val og ikkje eit uttrykk for økonomisk svikt, er i seg sjølv historisk viktig. Ingen store utviklingsland har friviljug underordna BNP-måla kvalitetsmål i eit slikt omfang.
Det sentrale teoretiske rammeverket for denne overgangen er omgrepet ‘nye produktivkrefter av høg kvalitet’, som Xi Jinping først formulerte under ei inspeksjonsreise til Heilongjiang-provinsen i september 2023. Det vart fastsett som ei viktig politisk prioritering under dei årlege ‘to øktane’ i Kina i mars 2024, møta i Den nasjonale folkekongressen, den nasjonale lovgjevande forsamlinga, og Den politisk rådgjevande konferansen til det kinesiske folket, det øvste politiske rådgjevingsorganet i landet. Omgrepet legg ei kvalitativ vekt på den marxistiske kategorien produktivkrefter og viser til avansert produktivitet som er frigjord frå tradisjonelle vekstmønster, og som er kjenneteikna av høg teknologi, høg effektivitet og høg kvalitet. I praksis tyder det å fremja ein ny generasjon strategiske næringar – kunstig intelligens, bioteknologi, avansert industri, nye materiale, kvanteteknologi, hydrogenenergi og romfart – samstundes som tradisjonelle næringar blir oppgraderte gjennom digitalisering og grøn omstilling. Etter den 15. femårsplanen skal delen av BNP som kjem frå den digitale økonomien, auka frå 10,5 prosent i 2025 til 12,5 prosent i 2030. Produksjonskapasiteten for korn skal nå om lag 725 millionar tonn, den samla energiproduksjonskapasiteten skal auka med 13 prosent, og delen av energiforbruket som kjem frå ikkje-fossile kjelder, skal auka frå 21,7 til 25 prosent.46
I svaret frå Kina på den USA-leidde teknologiske innestenginga skjer det ei avgjerande dialektisk omvelting. Eksportkontrollen, halvleiarrestriksjonane og presset mot forsyningskjedene som Washington har innført sidan 2018 og stramma inn i 2025, var laga for å stansa den teknologiske framgangen til Kina. Verknaden har vorte den motsette. Ved å stengja tilgangen til utanlandsk teknologi i den teknologiske frontlina har USA tvinga Kina til å byggja opp nettopp den kapasiteten landet skulle nektast, og til å gjera det med usedvanleg stor hast. Målet i den 15. femårsplanen om minst 7 prosent gjennomsnittleg årleg vekst i utgiftene til forsking og utvikling, og vekta planen legg på gjennombrot innan halvleiarar, industriprogramvare og avanserte materiale, kan difor delvis forståast som eit innanlandsk produktivt svar på presset utanfrå. Det ytre presset er teke opp som ei drivkraft for sjølvstende, slik at ei hindring har sett større fart på utviklinga.
Samstundes prøver planen å løysa ei strukturell motseiing som har bygd seg opp gjennom reformperioden: mishøvet mellom den ekstraordinære produksjonskapasiteten i Kina og den relativt svake rolla innanlandsk forbruk spelar som drivkraft for veksten. Strategien for ‘dobbel sirkulasjon’, som først vart føreslått i 2020 og teken inn i den 14. femårsplanen (2021–2025), gjer den innanlandske marknaden til hovudberebjelken i økonomien, samstundes som han skal sikra at den innanlandske og den internasjonale sirkulasjonen styrkjer kvarandre. Dette er ikkje berre ei teknisk justering. Strategien legg om tilhøvet mellom produksjon og sosial reproduksjon, altså vilkåra og tenestene som held oppe arbeidarar og hushald, og tilhøvet mellom den nasjonale økonomien og verdsmarknaden. Den eksportleidde modellen i det andre steget kravde at Kina føydde seg inn i den globale arbeidsdelinga på vilkår som delvis vart fastsette utanfrå. Modellen for dobbel sirkulasjon skal i staden gjera innanlandsk etterspurnad til den fremste drivkrafta for den økonomiske veksten. Høgare løner, utvida offentlege tenester og ei breiare mellominntektsgruppe er føresetnader både for sterkare innanlandsk etterspurnad og for felles velstand. Slik knyter strategien saman fordelingsdimensjonen og den makroøkonomiske dimensjonen i den sosialistiske utviklinga.
I ei tid då store delar av det globale sør leitar etter nye vegar til industrialisering, teknologisk utvikling og økonomisk suverenitet, har røynslene frå Kina opna att spørsmål som mange trudde var avgjorde for alltid etter øydelegginga av Sovjetunionen.47 Kina har synt at planlegging framleis er mogleg, at offentlege investeringar kan endra samfunn, at det globale nord ikkje treng ha monopol på teknologisk leiarskap, og at framtida ikkje treng tilhøyra finanskapitalen åleine.48
Kinesisk modernisering er ein særeigen veg i verdshistoria. Den avviser både kolonial avhengnad og nyliberal ortodoksi. Det er eit sosialistisk prosjekt som går på to bein: endring av samfunnstilhøva og utvikling av produktivkreftene. Prosjektet har gått framover gjennom ulike historiske steg, men har halde fast ved det sentrale målet om nasjonal suverenitet og menneskeverd. Same kva motseiingar som står att er den kinesiske revolusjonen ein av dei mest verknadsfulle frigjeringsprosessane i moderne tid.
8. September 2026, henta frå Tricontinental
Kunstverka i dette dossieret er laga av Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking.
Notar
1. ‘Kinesiske eksperiment i sosialistisk modernisering’ [‘Chinese Experiments in Socialist Modernisation’], Wenhua Zongheng 3, nr. 1 (27. juni 2025), https://thetricontinental.org/wenhua-zongheng-2025-1-chinese-experiments-socialist-modernisation/.
2. Standardverket er W. W. Rostow, Stega i økonomisk vekst: Eit ikkje-kommunistisk manifest [The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto] (Cambridge: Cambridge University Press, 1960). Den beste samtidskritikken av boka er Paul Baran og Eric Hobsbawm, ‘Stega i økonomisk vekst’ [‘The Stages of Economic Growth’], Kyklos, bd. 14, nr. 2 (1961).
3. Vijay Prashad og John Ross, ‘Kina løftar seg sjølv ut av fattigdomen 100 år inn i revolusjonen’ [‘China Pulls Itself Out of Poverty 100 Years into Its Revolution’], Toward Freedom, 1. juli 2021, https://towardfreedom.org/story/archives/asia-archives/china-pulls-itself-out-of-poverty-100-years-into-its-revolution/.
4. Tings Chak og Vijay Prashad, ‘75 år med den kinesiske revolusjonen’ [‘Seventy-Five Years of the Chinese Revolution’], MRonline, 1. oktober 2024, https://mronline.org/2024/10/01/seventy-five-years-of-the-chinese-revolution/.
5. Longway Foundation, ‘Sosialisme 3.0: Praksisen og utsiktene for sosialismen i Kina’ [‘Socialism 3.0: The Practice and Prospects of Socialism in China’], Wenhua Zongheng 1, nr. 2 (27. juni 2023), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2023-2-socialism-3-in-china/.
6. Verdsbanken, ‘Venta levealder ved fødselen totalt i år’ [‘Life Expectancy at Birth, Total (Years)’], World Development Indicators, indikator SP.DYN.LE00.IN (Washington, DC: Verdsbanken, 2024), https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN, vitja 11. august 2026.
7. Tan Rong, Gao Huake og Cui Jie, ‘Jordpolitikk og systematisk omforming i kinesiske landdistrikt 1950–1978’ [‘Land Policy and Systematic Transformation in Chinese Rural Areas (1950–1978)’], Canadian Social Science 1, nr. 1 (mai 2005): 1–21.
8. William Hinton, Fanshen: Ein dokumentar om revolusjon i ein kinesisk landsby [Fanshen: A Documentary of Revolution in a Chinese Village] (New York: Monthly Review Press, 1966).
9. Richard C. K. Burdekin og Hsin-hui I. H. Whited, ‘Eksport av hyperinflasjon: Den lange armen til Chiang Kai-shek’ (‘Exporting Hyperinflation: The Long Arm of Chiang Kai-shek’), China Economic Review 16, nr. 1 (2005): 71–89, https://doi.org/10.1016/j.chieco.2004.09.001.
10. Mi Rucheng, Zhongguo waizhai shi, 1853–1949 [Historia om Kina si utanlandsgjeld 1853–1949] (Beijing: China Social Sciences Press, 2024).
11. Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Lesegleda [The Joy of Reading], dossier nr. 85, 11. februar 2025, https://thetricontinental.org/dossier-the-joy-of-reading/.
12. Michela Giorcelli og Bo Li, ‘Teknologioverføring og tidleg industriutvikling: Tilfellet med den kinesisk-sovjetiske alliansen’ [‘Technology Transfer and Early Industrial Development: The Case of the Sino-Soviet Alliance’], CEPR, 9. januar 2022, https://cepr.org/voxeu/columns/technology-transfer-and-early-industrial-development-case-sino-soviet-alliance.
13. Solomon Adler, Den kinesiske økonomien [The Chinese Economy] (London: Routledge & Kegan Paul, 1957).
14. Shu Guang Zhang, Den økonomiske kalde krigen: Den amerikanske embargoen mot Kina og den kinesisk-sovjetiske alliansen 1949–1963 [Economic Cold War: America’s Embargo against China and the Sino-Soviet Alliance, 1949–1963] (Stanford: Woodrow Wilson Center Press & Stanford University Press, 2001).
15. Verdsbanken, Kina: Sosialistisk økonomisk utvikling [China: Socialist Economic Development], bd. 1, rapport nr. 3391-CHA (Washington, DC: Verdsbanken, regionkontoret for Aust-Asia og Stillehavet, 1. juni 1981; nyutg. 10. mars 1982).
16. David Harvey, Ei kort historie om nyliberalismen [Brief History of Neoliberalism] (Oxford: Oxford University Press, 2005).
17. Deng Xiaoping, ‘For å halda fast ved sosialismen må me avskaffa fattigdomen’ [‘To Uphold Socialism We Must Eliminate Poverty’], i Utvalde verk av Deng Xiaoping bind III 1982–1992 [Selected Works of Deng Xiaoping Vol. III (1982–1992)] (Beijing: Foreign Language Press, 1987).
18. Deng Xiaoping, ‘For å halda fast ved sosialismen må me avskaffa fattigdomen’ [‘To Uphold Socialism We Must Eliminate Poverty’], utdrag frå samtale med den tsjekkoslovakiske statsministeren Lubomír Štrougal, 26. april 1987, Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/reference/archive/deng-xiaoping/1987/133.htm.
19. Verdsbanken, finansdepartementet i Folkerepublikken Kina, forskingssenteret for utvikling under statsrådet og Kinas senter for internasjonal kunnskap om utvikling, Fire tiår med fattigdomsreduksjon i Kina: Drivkrefter, lærdomar for verda og vegen vidare [Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead] (Washington, DC: Verdsbanken, 2022), https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/e9a5bc3c-718d-57d8-9558-ce325407f737/content, vitja 11. august 2026.
20. ‘Økonomien i Hongkong passert av naboen Shenzhen for første gong i 2018 medan det høgteknologiske knutepunktet i Kina skyt fart’ [‘Hong Kong Economy Surpassed by Neighbour Shenzhen for First Time in 2018 as China’s Hi-Tech Hub Soars’], South China Morning Post, 28. februar 2019, https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/2187949/hong-kong-economy-surpassed-neighbour-shenzhen-first-time-2018.
21. Meng Jie og Zhang Zibin, ‘Industripolitikk med kinesiske særtrekk: Den politiske økonomien til mellomliggjande institusjonar i Kina’ [‘Industrial Policy with Chinese Characteristics: The Political Economy of China’s Intermediary Institutions’], Wenhua Zongheng 3, nr. 1 (27. juni 2025), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2025-1-industrial-policy-chinese-characteristics/.
22. Jiang Zemin, Om utviklinga av den kinesiske informasjonsteknologi-industrien [On the Development of China’s Information Technology Industry] (Amsterdam: Academic Press, 2010).
23. ‘Den ville veksten i det kinesiske høgfartsjernbanenettet mellom 2008 og 2024’ [‘The Insane Growth of China’s High-Speed Rail Network Between 2008 & 2024’], Brilliant Maps, 2. mars 2026, https://brilliantmaps.com/high-speed-rail-china/.
24. Xueming Chen og Qian Luo, ‘Det vitskaplege synet på utvikling og endringar i den menneskelege livsforma’ [‘The Scientific Outlook on Development and Changes in the Mode of Human Existence’], Social Sciences in China 30, nr. 1 (2009): 54–67, https://doi.org/10.1080/02529200802703896
25. Isabella Weber, Korleis Kina slapp unna sjokkterapien: Debatten om marknadsreform [How China Escaped Shock Therapy: The Market Reform Debate] (London og New York: Routledge, 2021).
26. Informasjonskontoret til statsrådet i Folkerepublikken Kina, ‘III. Strategien for målretta fattigdomsreduksjon’ [‘III. The Strategy of Targeted Poverty Alleviation’], Fattigdomsreduksjon: Kinas røynsle og bidrag [Poverty Alleviation: China’s Experience and Contribution] (6. april 2021), http://english.scio.gov.cn/whitepapers/2021-04/06/content_77380652_5.htm; Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Ten folket: Utryddinga av ekstrem fattigdom i Kina [Serve the People: The Eradication of Extreme Poverty in China], Studiar i sosialistisk oppbygging nr. 1, 23. juli 2021, https://thetricontinental.org/studies-1-socialist-construction/.
27. ‘Det kinesiske konkurransetilsynet bøtelegg Tencent, Alibaba og Bilibili’ [‘China’s Antitrust Regulator Fines Tencent, Alibaba, Bilibili’], CGTN, 10. april 2021, https://news.cgtn.com/news/2021-04-10/Alibaba-Group-fined-for-abusing-dominant-market-position-Zl5n0MdXdm/index.html.
28. ‘Leksehjelpsselskap står overfor omlegging av verksemda etter reguleringsstorm’ [‘After-School Tutoring Firms Face Business Remodelling Following Regulatory Storm’], CGTN, 7. august 2021, https://news.cgtn.com/news/2021-08-07/After-school-tutoring-firms-face-strategic-remodeling-amid-regulation-12wwWRCFkQw/index.html.
29. Xi Jinping, ‘Solid framgang mot felles velstand’ [‘Making Solid Progress Toward Common Prosperity’], Qiushi, 18. april 2022, https://en.qstheory.cn/2022-01/18/c_699346.htm.
30. Aiqun Yu, Sophie Lu, Kasandra O’Malia og Shradhey Prasad, ‘Kina held fram med å leia verda innan vind og sol med dobbelt så mykje kapasitet under utbygging som resten av verda til saman’ [‘China Continues to Lead the World in Wind and Solar, with Twice as Much Capacity Under Construction as the Rest of the World Combined’], Global Energy Monitor, juli 2024, https://globalenergymonitor.org/research/china-continues-lead-world-wind-and-solar-twice-much-capacity-under-construction-rest/; Det internasjonale energibyrået, Globale utsikter for elektriske køyretøy 2025 (Global EV Outlook 2025) (Paris: IEA, 2025), https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2025.
31. Feng Kaidong og Chen Junting, ‘Ei ny maskin som skal endra verda? Framveksten av den kinesiske industrien for nye energikøyretøy og dei globale følgjene’ [‘A New Machine to Change the World? The Rise of China’s New Energy Vehicle Industry and its Global Implications’], Wenhua Zongheng 2, nr. 2 (17. desember 2024), https://thetricontinental.org/asia/towards-an-ecological-civilisation/.
32. Ju Li, ‘Den kinesiske vegen til ein økologisk sivilisasjon’ [‘The Chinese Path to an Ecological Civilization’], Qiushi, 25. april 2020, https://en.qstheory.cn/2020-05/25/c_494972_2.htm.
33. Xiong Jie og Tings Chak, ‘Nytt liv til Erhai-sjøen: Ei sosialistisk tilnærming til balansen mellom menneskeleg og økologisk utvikling’ [‘Reviving Erhai Lake: A Socialist Approach to Balancing Human and Ecological Development’], Wenhua Zongheng 2, nr. 2 (17. desember 2024), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2024-2-reviving-erhai-lake/.
34. Lu Xingyu, Nyliberalisme eller nykollektivt Kina på landsbygda [Neoliberalism or Neocollective Rural China] (Palgrave Macmillan, 2024).
35. Friedrich Engels, Bustadspørsmålet [The Housing Question] (International Publishers, 1935).
36. Meir om tilhøvet mellom Kina og Afrika finst i Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, ‘Tilhøvet mellom Kina og Afrika i belte- og vegperioden’ [‘China-Africa Relations in the Belt and Road Era’], Wenhua Zongheng 1, nr. 3 (2. oktober 2023), https://thetricontinental.org/wenhua-zongheng-2023-3-china-africa-relations-belt-and-road-era/; Grieve Chelwa, ‘Kina og dei afrikanske forsøka på industrialisering’ [‘China and Africa’s Attempts at Industrialisation’], Wenhua Zongheng 1, nr. 3 (2. oktober 2023), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2023-3-editorial-china-africa-industrialisation/.
37. Yang Ping, ‘Trump 2.0 og tidsalderen med global uro’ [‘The Arrival of Trump 2.0 and the Era of Global Turmoil’], Wenhua Zongheng 3, nr. 2 (12. desember 2025), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2025-2-editorial-trump-global-turmoil/.
38. Meir om dette emnet finst i Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Blikk mot Kina: Multipolaritet som eit høve for folket i Latin-Amerika [Looking Towards China: Multipolarity as an Opportunity for the Latin American People], dossier nr. 51, 11. april 2022, https://thetricontinental.org/dossier-51-china-latin-america-and-multipolarity/.
39. Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, No Cold War, International Strategy Center og International Peoples’ Assembly, Aust-Asia i ei dobbel binding: Motseiingar og moglegheiter i den nye kalde krigen [East Asia’s Double Bind: Contradictions and Possibilities in the New Cold War], dossier nr. 101, 2. juni 2026, https://thetricontinental.org/dossier-east-asia-double-bind/.
40. Meir om hyperimperialisme finst i Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Omveltinga av verdsordenen [The Churning of the Global Order], dossier nr. 72, 23. januar 2024, https://thetricontinental.org/dossier-72-the-churning-of-the-global-order/; Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Hyperimperialisme: Eit farleg og dekadent nytt steg [Hyper-Imperialism: A Dangerous Decadent New Stage], Studiar av vår tids dilemma nr. 4, 23. januar 2024; Vijay Prashad, ‘Hyperimperialismen i høggir’ [‘Hyper-Imperialism on Hyper-Drive’], Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, nyheitsbrev nr. 3 (2026), 15. januar 2026, https://thetricontinental.org/newsletterissue/hyper-imperialism-hyper-drive/.
41. Karl Marx og Friedrich Engels, Den tyske ideologien med tesane om Feuerbach og innleiinga til kritikken av den politiske økonomien [The German Ideology: Including Theses on Feuerbach and Introduction to the Critique of Political Economy] (Amherst, New York: Prometheus Books, 1998).
42. Li Tuo, «Om den eksperimentelle karakteren til sosialismen og kompleksiteten i den kinesiske reforma og opninga» («On the Experimental Nature of Socialism and the Complexity of China’s Reform and Opening Up»), Wenhua Zongheng 3, nr. 1 (27. juni 2025), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2025-1-experimental-nature-socialism-china/.
43. Wang Hui, Det tjuande hundreåret, det globale sør og den historiske posisjonen til Kina [The Twentieth Century, the Global South, and China’s Historical Position], Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, dossier nr. 81, 22. oktober 2024; Samir Amin, ‘Kina 2013’ [‘China 2013’], Monthly Review 64, nr. 10 (mars 2013).
44. Xi Jinping, ‘Sikra ein avgjerande siger i bygginga av eit moderat velståande samfunn på alle område og streva etter stor framgang for sosialismen med kinesiske særtrekk i ein ny epoke’ [‘Secure a Decisive Victory in Building a Moderately Prosperous Society in All Respects and Strive for the Great Success of Socialism with Chinese Characteristics for a New Era’], rapport til den 19. nasjonalkongressen til Kinas kommunistiske parti, 18. oktober 2017, Xinhua, http://www.xinhuanet.com/english/download/Xi_Jinping’s_report_at_19th_CPC_National_Congress.pdf; Xi Jinping, ‘Hald den store fana for sosialismen med kinesiske særtrekk høgt og streva i semje og med engasjement for å byggja eit moderne sosialistisk land på alle område’ [‘Hold High the Great Banner of Socialism with Chinese Characteristics and Strive in Unity and Dedication to Build a Modern Socialist Country in All Respects’], rapport til den 20. nasjonalkongressen til Kinas kommunistiske parti, 16. oktober 2022, den internasjonale avdelinga i Kina sitt kommunistiske parti, https://www.idcpc.org.cn/english2023/tjzl/cpcjj/20thPartyCongrssReport/.
45. Erik Green og Olivia Park, ‘Den 15. femårsplanen i Kina’ [‘China’s 15th Five-Year Plan’], International Institute for Strategic Studies, mars 2026, https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/03/chinas-15th-five-year-plan/; Xinhua, «Kvifor perioden for den 15. femårsplanen er avgjerande for moderniseringa i Kina» («Why China’s 15th Five-Year Plan Period Is Critical for Its Modernisation Drive»), China Daily Asia, 2026, https://www.chinadailyasia.com/hk/article/623249.
46. Folkerepublikken Kina, Den nasjonale folkekongressen, Rammene for den 15. femårsplanen (2026–2030) for nasjonal økonomisk og sosial utvikling i Folkerepublikken Kina [Outline of the 15th Five-Year Plan (2026–2030) for National Economic and Social Development of the People’s Republic of China], vedteken 12. mars 2026, omsett av EUCLERA (Understanding Chinese Legal Reform 2025–2030), https://www.wko.at/ktn/aussenwirtschaft/euclera-translation-15th-five-year-plan-2026-2030-.pdf.
47. Meir om dette emnet finst i Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, ‘Å byggja ein ny utviklingsteori frå det globale sør’ [‘Constructing a New Development Theory from the Global South’], Wenhua Zongheng 4, nr. 1 (juni 2026), https://thetricontinental.org/asia/wenhua-zongheng-2026-1-new-theory-from-the-global-south/.
48. Meir om framtidsomgrepet vårt finst i Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, Framtida [The Future], dossier nr. 100, 5. mai 2026, https://thetricontinental.org/dossier-the-future/.