Den revolusjonære arven etter Fidel Castro, som ville ha fylt 100 år denne veka, minner oss om at frigjering frå nykolonial plyndring krev ei systematisk oppbygging av produksjonskapasiteten og ein urokkeleg vilje til å verne om menneskeverdet.
Kjære vener,
Helsing frå skrivebordet til Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking.
Eg var berre seksten år gammal då eg fekk auge på Fidel Castro for første gong under toppmøtet til Den alliansefrie rørsla (NAM) i India i 1983. Då Fidel, som ville ha fylt 100 år denne veka, møtte den indiske statsministeren Indira Gandhi på konferansestaden, braut han protokollen og gav henne ein stor bamseklem. Fidel var svært glad i India, noko eg skulle få høyre frå han sjølv atten år seinare i Durban i Sør-Afrika. «Eg reiste til India mange gonger», sa han til meg då, «men aldri for særleg lenge om gongen». Eg var for redd til å fortelje han at eg hadde sett han på avstand under NAM-konferansen, og at den veldige framtoninga hans hadde fått meg til å førestille meg Cuba som eit enormt land – ikkje ein øystat på om lag 110 000 kvadratkilometer med færre innbyggjarar enn storbyområdet Calcutta, der eg vart fødd. Då eg såg han på avstand i den grøne feltuniforma, såg eg føre meg ein ung Fidel på marsj inn i Havanna frå Sierra Maestra. Samstundes lurte eg på om han bar ein pistol under kappa for å verne seg mot snikmordarane som aldri såg ut til å få has på han.
Under Verdkonferansen mot rasisme i Durban i 2001 var Fidel den einaste statsleiaren som fekk ståande applaus både i forumet for regjeringar og i forumet for ikkje-statlege organisasjonar. Han snakka med ei oppriktigheit som skar gjennom dei politiske skiljelinjene. Dette var tida for «menneskerettar» og «globalisering», omgrep som tydde så lite medan ulikskapsmaskineriet molar vidare utan nåde. Kva var poenget med desse foruma om rasisme og miljøøydelegging, om gjeld og kvinnerettar, då alt berre såg ut til å gå frå vondt til verre? Medan gjeldsbyrda til vanlege hushald i det globale sør nådde katastrofale nivå, mumla leiarane, i dei skreddarsydde dressane sine, klisjear. Fidel, i feltuniforma si, var den rake motsetnaden deira. Den direkte måten hans å snakke på og smilet hans gjorde sanninga lettare å ta inn og inspirerte folk til å slutte seg til kampen hans for ei verdig framtid. Vi reiste oss og applauderte Fidel, ikkje berre på grunn av det han sa, men òg fordi han snakka språket vårt.
To år før Fidel kom til NAM-toppmøtet i 1983, talte han på ein konferanse for Komiteane til forsvar for revolusjonen (CDR). Dette var nabolagsgrupper som vart oppretta i 1960, og som har spelt ei avgjerande rolle i å verne lokalsamfunna sine og nasjonen. Fidel viste til resultata den cubanske revolusjonen hadde oppnådd, men òg til avgrensingane den harde blokaden frå USA hadde lagt på landet. Likevel hadde blokaden, sa Fidel, «ikkje hindra oss i å gjennomføre bragder som aldri før har vorte utførte». Mellom desse rekna han opp:
Bragda det er å ha skaffa arbeid til så å seie heile befolkninga vår og gjort slutt på lediggangen; å ha gjort slutt på laster, pengespel, narkotika og prostitusjon; å ha avskaffa analfabetismen; å ha sikra eit utdanningsnivå på minst sjette klassetrinn og arbeide mot niande klassetrinn; og å ha så å seie det beste offentlege helsetilbodet blant alle underutvikla land i verda.
«Vanskar skal ikkje hindre oss i å gå framover», sa Fidel.
Det er den grunnleggjande lærdommen for den tredje verda. Ja, kolonialismen herja landa våre. Ja, den nykoloniale strukturen held fram med å suge ressursar og rikdom ut av landa våre. Ja, systemet av krig og gjeld legg ei enorm byrde på alle land som prøver å hevde suvereniteten sin. Ja, alt dette er sant, og dette er vanskar. Men vanskar skal ikkje hindre oss i å gå framover.
Fidel var ingen utopisk sosialist. Han avviste dei som trudde at ein kunne hoppe direkte frå fattigdom til rikdom. Han hadde lese Marx, særleg det vidt utbreidde og mykje studerte skriftet Kritikk av Gotha-programmet (1875), der Marx skreiv: «Retten kan aldri stå høgare enn den økonomiske strukturen i samfunnet og den kulturelle utviklinga som denne strukturen legg vilkåra for.» Med andre ord kan ikkje eit samfunn der produktivkreftene ikkje skaper eit stort nok overskot – og dimed nok fritid og tilstrekkelege kulturinstitusjonar – på eiga hand skape vilkåra for menneskeleg frigjering. Liberale rettar til eigedom i eit kapitalistisk system garanterer til dømes alle menneske fridomen til å eige eigedom, ein fridom som var avgrensa under førkapitalistiske samfunnsformer. Men dei garanterer ikkje fridom frå eigedom – med andre ord fridom frå tyranniet det er å ikkje eige noko. Berre «i ein høgare fase av det kommunistiske samfunnet», kjenneteikna av overflod, kan det sosiale grunnlaget for fridom etablerast. «Først då», skreiv Marx, «kan den tronge horisonten til den borgarlege retten overskridast heilt, og samfunnet skrive på fanene sine: Frå kvar etter evne, til kvar etter behov!»
Fidel visste at dette resonnementet skilde tradisjonen hans frå utopismen og liberalismen. Men han forstod òg ei grunnleggjande sanning: Den ujamne utviklinga til kapitalismen under koloniale og nykoloniale vilkår ville ikkje la dei fattigare nasjonane byggje ut produktivkreftene sine, men berre la dei utvikle si eiga underutvikling. Det tydde at dei nasjonale frigjeringsfrontane måtte styrte koloniherskarane og deretter gjennomføre to historiske oppgåver samstundes og med stor dugleik: byggje ut produktivkreftene – noko som skulle ha vore oppgåva til borgarskapet – og sosialisere produksjonsmidla, som er oppdraget til det sosialistiske prosjektet. I dei fattigare nasjonane må både oppgåva til borgarskapet og oppgåva til proletariatet utførast av dei sosialistiske kreftene under eit enormt press. Vanskar skal ikkje hindre oss i å gå framover.
I 2001 sat eg på eit hotellrom i Durban saman med Fidel og medlemer av delegasjonen hans medan han stilte meg spørsmål om kastediskriminering i India. Nyfikna til Fidel var smittande, og ho bar preg av at han kjende sine eigne avgrensingar. Full av ærefrykt gjorde eg mitt beste for å forklare. Eg var 34 år gammal og sat og lurte på korleis det gjekk med den seks månader gamle dottera mi heime.
Fidel byrja å fortelje meg om vanskane med å byggje sosialismen, og om korleis den cubanske revolusjonen ikkje hadde gjort nok for å bryte ned rase- og kjønnshierarkia i dei første tiåra. Ja, den cubanske revolusjonen hadde avskaffa raseskiljet i offentlege rom, men det vart ikkje gjort nok for å ta eit oppgjer med kor djupt rasismen sat. Det var viktig å møte dei seigliva realitetane, å ta utgangspunkt i dei harde fakta og deretter prøve å finne ein metode for å endre situasjonen. Å nekte for fakta hindrar framsteg. Det var Fidel heilt klar over.
I talen sin til konferansen i Durban gav Fidel ei meisterleg innføring i korleis ein møter dei seigliva realitetane. «Rasisme, rasediskriminering og framandfrykt», sa han, «er ikkje naturlege, instinktive reaksjonar hos mennesket – dei spring direkte ut av krigar, militære erobringar, slaveri og dei mektigaste si individuelle eller kollektive utbytting av dei svakaste gjennom heile historia til dei menneskelege samfunna.» Dersom vi tek inn over oss denne kjensgjerninga, er det ikkje nok å arrangere seminar om betre framferd eller dele beste praksis for å avskaffe rasismen. Vi må endre systemet som gjev sosiale hierarki så stor makt. Vi må styrte og omforme sjølve det kapitalistiske systemet.
Då eg sat saman med Fidel, tok eg opp skiljet Marx drog mellom «fridomen sitt rike» og «naudsynet sitt rike». Det førstnemnde viste til dei delane av verda som – delvis gjennom kolonialismen – hadde greidd å skaffe seg avanserte produktivkrefter og dermed lagt grunnlaget for overgangen til sosialismen. Det sistnemnde – offera for den koloniale plyndringa – hadde enno ikkje kome lenger enn til å dekkje dei grunnleggjande behova til folket, og stod derfor langt frå sosialismen. Likevel var det, i strid med forventningane i den klassiske marxismen, i naudsynets rike at revolusjonane fann stad, der sosialismen «er ung og gjer sine feil», slik Che skreiv i 1965. «Vi gjer feil», sa Fidel til meg, «men vi må vere ærlege om dei. Vi kan ikkje late som om vi ikkje gjer feil. Men vi må òg minne oss sjølve på at det finst ting vi veit sikkert. Vi kan ikkje alltid be om orsaking for innsatsen vår då det einaste vi prøver på, er å gjere verda til ein meir menneskeleg stad.»
Ein revolusjonær som Fidel gjev oss ikkje berre den eine eller den andre ideen. Det han gjev oss, særleg i slike nære stunder, er føredømet til ein revolusjonær – det Ho Chi Minh kalla det naudsynte i å følgje eit føredøme. Å sjå Fidel forklare ideane sine med glød og visse gav meg sjølv endå sterkare glød og overtyding. Det styrkte ønsket mitt om å ta etter – ikkje Fidel som enkeltmenneske, men måten han tok del i kampen for å redde menneskelegheita vår frå brutaliteten og ærleg prøvde å byggje ei sosialistisk verd.
Dersom du lyttar til dei viktigaste talane til Fidel, vil du oppdage at dei er fulle av detaljar som kan ha verka irrelevante for tilhøyrarane. Han kunne til dømes lese opp frå oversikter over jordbruksproduksjonen i kvart distrikt på Cuba og fortelje dei frammøtte på Plaza de la Revolución om den byråkratiske forvaltninga ned i minste detalj. Kvifor gjorde han dette? Fidel, den revolusjonære professoren vår, fortalde oss at sosialismen handlar om detaljane: om å ta vitskapen bak utbygginga av produktivkreftene på alvor, vere tydeleg og ærleg om tilbakeslag og opne døra for brei folkeleg deltaking, slik at feilslag kan vendast til framgang. Vanskar skal ikkje hindre oss i å gå framover.
Med varme helsingar,
Vijay
PS: Kunstverka i dette nyhendebrevet er henta frå FIDEL X 100, eit plakatinitiativ som markerer hundreårsdagen for Fidel Castros fødsel. Initiativet vart organisert av Utopix, Tricontinental: Institutt for samfunnsforsking, International Peoples’ Assembly, ALBA Movimientos, Pan Africanism Today, Instituto Simón Bolívar og Young Socialist Artists.
Frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/fidel-socialist-legacy/