Driv Kina med “kolonialisme” i Afrika?

Av Jason Hickel

Vestlege påstandar vert motsagde av empirisk prov

Vestlege politikarar og journalistar hevdar ofte at Kina driv med “kolonialisme” i Afrika. Denne forteljinga har røter i amerikansk offentleg diskurs som strekk seg attende nesten to tiår, og vert illustrert av ei høyring i den amerikanske kongressen som vart halde under overskrifta “Kina i Afrika: Den nye kolonialismen?”. Det same året hevda det amerikanske forretningsbladet Forbes at føremålet med Kina sitt engasjement i Afrika er “å utnytte folket og ta ressursane deira. Det er det same europeiske kolonistar gjorde... bortsett frå at det er verre.”

Det er sikkert grunnar til å kritisere verksemda til kinesiske selskap i Afrika, men å hevde at Kina utøver kolonial makt på kontinentet — og dimed trekkja ei direkte samanlikning med vestleg kolonialisme og imperialisme — er empirisk feil, tømmer desse omgrepa for tyding, og inneber å fornekta valden i verkeleg eksisterande kolonialisme.

Kva er kolonial makt?

Fyrst, lat oss vurdera kva som står på spel i denne skuldinga. Kva er kolonial og nykolonial makt?

Europeisk kolonialisme bygde på invasjon og militær okkupasjon, tvungen eigedomsoverføring og systematisk vald, inkludert politikk-induserte hungersnaud, konsentrasjonsleirar og folkemord. I Afrika åleine utførte britar, tyskarar, franskmenn, belgiarar og italienarar alle folkemord, ved ulike høve. Tyske kolonisistar utrydda fleirtalet av Herero- og Nama-folket i Namibia. Belgiske kolonisistar drap om lag 10 millionar menneske i Kongo.

Afrikanarar oppnådde politisk sjølvstende midt på 1900-talet, men kjernestatane har halde fram med å utøva tvangsmakt på kontinentet i tiåra sidan. USA har i dag 58 aktive militærbasar i Afrika. USA har blanda seg inn i mange nasjonale val, forvrengt den demokratiske prosessen til fordel for amerikanske interesser, og har utført om lag 20 regimeendrings-operasjonar. USA har innført økonomiske sanksjonar mot dei fleste afrikanske land (alle unntatt 9).

Frankrike, for sin del, kontrollerer valutaen til 14 vestafrikanske land, og har titusen av troppar utstasjonerte i sine tidlegare afrikanske koloniar. Frankrike har ein langvarig historikk med å rigga afrikanske val og støtta opp om diktatorar, og har samarbeidd om attentat mot fleire politiske leiarar i Afrika sidan den formelle avkoloniseringa. Då det gjeld Storbritannia, har det invadert nesten alle afrikanske land (unntatt 5), og held i dag 18 militærbasar på kontinentet.

Vestlege statar har iscenesett kupp mot dusinvis av progressive styresmakter over heile den globale Sør. I Afrika inkluderer dette Patrice Lumumba i Kongo, Kwame Nkrumah i Ghana, og Thomas Sankara i Burkina Faso, blant mange andre, alle erstatta av høgreorienterte diktatur eller juntaer meir viljuge til å tene vestlege interesser. Vestlege statar støtta også aktivt apartheidregimet i Sør-Afrika.

Nykolonial makt vert også utøvd gjennom internasjonale finansinstitusjonar. I IMF og Verdsbanken har USA veto-makt over alle store avgjerder, og kjernestatane kontrollerer fleirtalet av røystene. Dei har nytta denne makta til å påtvinge strukturelle tilpassingsprogram (ST-ar) over heile den globale Sør, og har tvunge fram ei omorganisering av produksjon i Sør bort frå lokale menneskelege behov og i retning av eksport til kjerna i underordna posisjonar innan globale varekjeder. I Afrika førte ST-ar til tiår med økonomisk resesjon og “baklengs utvikling” for å sikra at afrikanske ressursar framleis er billeg tilgjengelege for Vesten.

Ingenting Kina har gjort i Afrika kjem i nærleiken av noko av dette. Den moralske og materielle skilnaden er enorm. Kina held ikkje på militære okkupasjonar i Afrika. Det utfører ikkje regimeendringsoperasjonar, attentat og kupp. Det kontrollerer ikkje afrikanske valutaer. Det legg ikkje på sanksjonar eller strukturelle tilpassingsprogram på afrikanske økonomiar. Kina har ikkje utført folkemord i Afrika. Det har aldri invadert eit afrikansk land.

Kina har faktisk ikkje invadert noko land nokon stad dei siste 46 åra. I denne same perioden har vi sett vestlege statar invadera og bomba ein lang liste av land i den globale Sør, med spektakulært vald, inkludert sju land berre i 2025.

Å likestilla Kina sine aktivitetar i Afrika med europeisk kolonialisme og samtidig vestleg imperialisme er ikkje berre empirisk feil, det bagatelliserer det ekstraordinære valdet til det sistnemnde. Det er i praksis ei form for kolonial fornekting.

Vurdering av påstandane

Påstandar om Kina sin “kolonialisme” i Afrika heng på tre hovudskuldingar. Den første er at kinesiske selskap utfører arbeidsrettskrenkingar og skapar sosiale og miljømessige konfliktar i Afrika. Den andre er at Kina dominerer råvareutvinningsindustriane i Afrika. Den tredje er at Kina set afrikanske land i “gjeldsfellar”.

Til den første påstanden: ja, Kina har kapitalistiske selskap som opererer i Afrika, og som utnyttar arbeidarar. Men det er slik alle kapitalistiske selskap opererer, uansett kvar hovudkontoret deira er. Ein nyleg studie av Angola og Etiopia fann ingen systematisk skilnad i løna betalt av kinesiske selskap samanlikna med vestlege selskap. Om utnyttande åtferd frå kapitalistiske selskap vert definisjonen på “kolonialisme”, vert omgrepet strippa for all analytisk verdi. Vi kan like gjerne seia at indonesiske eller brasilianske selskap som opererer i Afrika er koloniale, men då mister omgrepet klart all tyding.

Då det gjeld at kinesiske selskap skapar konfliktar, fann ein nyleg studie av kinesiske gruveselskap som opererer i utlandet at dei ikkje skapar meir konflikt enn andre utanlandseigde selskap. Ein studie av over 3300 miljørettferdskonfliktar over heile verda fann til og med at, der utanlandseigde selskap driv konfliktar i Afrika og resten av den globale Sør, hadde desse selskapa overveldande hovudkontor i Vesten heller enn i Kina. I same databasen (Environmental Justice Atlas) er franske selskap ansvarlege for 50 gonger fleire miljøkonfliktar i Afrika enn kinesiske selskap per innbyggjar.

Til den andre påstanden, om ressursutnytting: forteljinga om at Kina dominerer Afrika sin råvareutvinningsindustri er ikkje støtta av prov. I 2022 var 72 % av midlane til gruveutforsking fokusert på Afrika eigd av kanadiske, australske og britiske selskap, med berre 3 % frå Kina. Data frå 2018 viser at kinesiske selskap kontrollerte mindre enn 7 % av den totale verdien av afrikansk gruveproduksjon — mindre enn halvparten av verdien kontrollert av eitt enkelt britisk multinasjonalt selskap, Anglo American.

Ser vi nærare på fossil brensel, overgår vestlege selskap sine planar for utviding av olje- og gassutvinning i Afrika dei til kinesiske selskap med ein faktor på ni. Av dei 23 største institusjonelle investorane i fossile brenselutviding i Afrika, er 92 % av investeringane halde av Vesten; medan 74 % av ekspansjonsfinansieringa vert gjeve av vestlege bankar. Desse tala indikerer at det er Vesten som overveldande kontrollerer og profitterer frå utvinninga av fossile brensel frå Afrika.

Kongo (DRC) gjev eit interessant døme. I 2008 inngjekk kinesiske selskap ein avtale med Kongo om å gjennomføra infrastrukturutvikling i byte mot mineral verdt opp til 50 milliardar dollar over 25 år. Vestlege institusjonar framstilte dette som “kinesisk kolonialisme”. Seinare, i 2025, inngjekk USA ein avtale med Kongo for å få mineralrettar verdt 2 billionar dollar i byte mot å stoppe åtak frå Rwanda-støtta militsar mot Kongo; åtak som USA visstnok hadde støtta. Den amerikanske avtala er 40 gonger større enn Kina-avtala. Men vestlege institusjonar skuldar ikkje USA for kolonialisme; tvert imot har dei tendert til å gå med forteljinga om ei “fredsavtale”.

Til slutt, til spørsmålet om “gjeldsfellar”. Eksisterande data syner at berre 12 % av Afrika si utanlandsgjeld er skuldig til Kina, medan 35 % — tre gonger meir — er skuldig til private vestlege kreditorar, og Afrika sin gjeld til vestlege kreditorar har dobbelt så høg rente samanlikna med gjelda til Kina.

Ei omfattande studie av Kina lån til Afrika i perioden 2000–2019 fann at Kina aldri beslagla eigedelar og aldri brukte domstolar for å tvinge fram betalingar. Vidare, under Covid-pandemien, suspederte Kina ein betydeleg større volum av gjeld frå låginntektsland enn det vestlege kreditorar gjorde.

Kanskje viktigast av alt: Kina legg ikkje til vilkår om strukturtilpassing til finansieringa. Derimot har vestlege kreditorar eit rulleblad med å utnytta strukturelle tilpassingsprogram for å tvinga afrikanske styresmakter til å selja av offentlege eigedelar.

Kina i eit verdssystem-perspektiv

Det er viktig å halda perspektivet her. Imperial makt tyder at USA og allierte kan og rutinemessig gjer nøyaktig det: øydelegg heile statar på andre sida av verda, bryt internasjonal rett straffritt. Dei kan òg bomba enkeltpersonar eller rørsler dei ikkje likar, kvar som helst på planeten, for kva som helst grunn. Dei kan og leggja på knusande sanksjonar, drepe millionar av menneske og bøya styresmakter til sin vilje.

Kina prosjekterer rett og slett ikkje denne typen makt. Det er ein halvperifer økonomi, med eit BNP per innbyggjar som er 80 % lågare enn i kjernen, lik det latinamerikanske gjennomsnittet. Militærutgiftene per innbyggjar er 40 % lågare enn verdsgjennomsnittet, og 1/20 del av USA sin. Kina kan motstå pålegga frå kjernestatane til ein viss grad, men det kan ikkje og gjer ikkje påtvinga resten av verda sin vilje slik kjernestatane gjer.

Ingenting av dette seier at ikkje kinesiske selskap utnyttar arbeidarar og ressursar i Afrika. Men dette kan ikkje skildrast som kolonial eller imperial makt utan at ein gjer desse omgrepa analytisk meiningslause, og fornektar valdet i verkeleg eksisterande kolonialisme.

Halvperifere land som Kina spelar ei mellomliggande rolle i det kapitalistiske verdssystemet. Dei gjev billige fabrikkvarer til kjernen i høgkonskurerande industriar med ekstremt smale profittmarginar. Kapitalistar som opererer i desse industriane står under press for å få materielle innsatsvarer so billig som mogeleg, noko som driv dei til å utnytta ressursar i periferien (som Afrika), der imperialistiske inngrep frå kjernestatane har svekka styresmakter og gjort arbeidskraft og ressursar billigare.

Innanfor dette systemet ekstraherer kjernen verdi frå halvperiferien — inkludert frå Kina — so vel som frå periferien via halvperiferien. Åtferda til halvperifere kapitalistar i periferien må først og fremst forståast som ein funksjon av det imperialistiske verdssystemet heller enn som eit uttrykk for imperialisme i seg sjølv.