Ein dialog på tvers av sivilisasjonar, for no: Det syttande nyhendebrevet (2026)
Av Vijay Prashad
Måta Iran har klart å stå imot Vesten på, har vorte ei kjelde til beundring i den tidlegare koloniserte verda. Kvar kjem denne sjølvtilliten frå?
Kjære vener,
Helsingar frå skrivebordet til Tricontinental: Institute for Social Research.
Under nokre av dei verste dagane av den ulovlege USA-israelske krigen mot Iran, snakka eg med vener som var i sivile område som vart bomba. Nokre av dei er akademikarar, andre poetar og kunstnarar, nokre arbeider i staten, andre i ulike institusjonar. Alle saman, uavhengig av synet deira på styresmaktene, stod trassige. Ikkje ein einaste person kjende at verda deira var trua. Dei heldt stand, og motet deira sprang ut frå ei djup tru på motstandskrafta i den iranske sivilisasjonen.
Marxistisk tenking og frigjeringsrørsler har hatt eit svært samansett forhold til omgrepet “sivilisasjon”. Den klassiske marxismen avviste det, sidan det kunne jamne ut sosiale skilnader under eit slør av kulturell einskap og dermed undergrave behovet for klassekamp. Men etter kvart som marxismen vart eit avgjerande rammeverk i dei store antikoloniale kampane etter den antifascistiske verdskrigen, kom ideen om sivilisasjon tilbake med ei anna tyding. Sivilisasjon vart forstått som eit viktig terreng i den kulturelle kampen mot imperialismen. Han kunne verte eit verkty for nasjonal kontinuitet og politisk legitimitet, ikkje berre ei ideologisk maske for klassedominans. Samstundes måtte denne gjenerobringa av sivilisasjonen skje frå eit frigjerande perspektiv, villig til å bryte med visse reaksjonære arvetrådar innanfor sjølve sivilisasjonen.
I Kina, til dømes, insisterte kinesisk marxisme – best samanfatta av Mao Zedong – på eit brot med dei verste arvetradisjonane frå det førrevolusjonære Kina, som konfutsiansk hierarki og sexisme. Samstundes tok han, gjennom klassekamp og ideologisk omforming, i bruk sjølve ideen om “kinesisk sivilisasjon” som eit vern mot imperialisme og som grunnlag for nasjonal patriotisme.
Den iranske revolusjonen (1978–1979) vart driven fram av ei rekkje politiske krefter, inkludert marxistar, mange av dei vart seinare forfølgde og drepne av den nyoppretta islamske republikken. Trass i undertrykkinga fann mange marxistiske idear vegen inn i det ideologiske rammeverket til republikken, gjennom tenkjarar med tilknyting til marxismen som Ehsan Tabari (1917–1989), Jalal Al-e Ahmad (1923–1969), Ali Shariati (1933–1977), Bijan Jazani (1938–1975) og Khosrow Golsorkhi (1944–1974). Eg skulle gjerne skrive meir om desse tenkjarane, men det ville krevje ei heil bok. Den mest gripande var Golsorkhi, som vart drepen i sin beste alder. Under rettssaka sa han til ein skaka dommar:
Eg byrjar orda mine med eit sitat frå Mowla [Imam] Hossein, ein stor martyr for folka i Midtausten. Eg, som er marxist-leninist, fann først sosial rettferd i islams skule, og derfrå nådde eg sosialismen. Eg vil ikkje forhandle om livet mitt i denne retten, ikkje ein gong om levetida mi. Eg er ein uvesentleg drope frå kampane og lidinga til det stridande folket i Iran … Ja, eg vil ikkje forhandle om livet mitt, for eg er barnet til eit stridande og modig folk. Eg byrja med islam. Den sanne islam i Iran har alltid betalt si gjeld til frigjeringsrørslene. Seyyed Abdollah Behbahani og Sheikh Mohammad Khiyabani er sanne uttrykk for desse rørs lene. Og i dag òg betalar den sanne islam si gjeld til Irans frigjeringsrørsler. Når Marx seier at “i eit klassesamfunn hopar rikdom seg opp på den eine sida, medan fattigdom, svolt og naud samlar seg på den andre”, og Mowla [Imam] Ali seier at “ingen palass vert reist utan at tusenvis vert fattige”, finst det ei djup likskap. Difor kan ein kalle Mowla [Imam] Ali den første sosialisten i historia, og det same gjeld Salman Farsi og Abu Dharr Ghaffari.
Ved revolusjonen hadde den iranske venstresida – delt mellom Fedayeen-geriljaen, det kommunistiske Tudeh-partiet og dei islamistisk-revolusjonære Mujahideen – forstått at dei ikkje kunne styrte sjahen utan religiøse krefter. Men dei undervurderte makta presteskapet hadde over det iranske samfunnet, også over arbeidarklassen. Denne feilvurderinga gjorde at revolusjonen vart omforma til ein islamsk republikk innan eitt år. Likevel vart ikkje Iran ein vanleg teokratisk stat. Etter revolusjonen trekte landet på ein langt eldre sivilisasjonsarv, som går attende til Kyros den store (559–530 f.Kr.) og det akamenidiske riket (ca. 550–330 f.Kr.) – om lag to tusen år før sjiaisme vart statsreligion under safavidane (1501–1736). Det er denne eldre arven som spelar ei grunnleggjande rolle i det iranske samfunnet, og som gjer det mogleg å handtere indre skilnader og hente fram ei djup historisk legitimitet i krisetider som grunnlag for å forsvare suvereniteten. I 1971 heldt sjahen eit storslått arrangement i Persepolis for å feire 2500 år med kontinuerleg sivilisasjon sidan Kyros den store. Seinare, under Irak sin angrepskrig mot Iran (1980–1988), då Saddam Hussein prøvde å framstille konflikten som ein krig mellom arabarar og persarar, avviste republikken dette og kalla det ein “forsvar av fedrelandet” (دفاع از وطن, defa’ az vatan), basert på ideen om eit uovervinneleg og ikkje-kolonisert land som må forsvarast for ein kvar pris.
Det er vanskeleg for dei som ikkje kjem frå koloniserte samfunn å forstå krafta i slike uttrykk som “forsvar av fedrelandet” og ideen om sivilisasjonsarv. Kolonialismen har gjort enorm skade på mange samfunn. Han stel rikdom og reinvesterer han andre stader, nedvurderer kulturane til dei koloniserte og tek ofte frå dei både språk og kjensla av historisk oppdrag. Difor er det mange i det globale sør som beundrar at Iran har kunna stå opp mot USA og vinne strategisk i den noverande konflikten.
For dei som deler denne historia med øydelegging, er det å sjå verdigheita i samfunn som Kina eller Iran – der det er mindre behov for å konstruere stoltheit gjennom oppdikta fortider eller ved å demonisere andre – djupt inspirerande. Fråværet av total kulturell øydelegging gjer det mogleg å hente fram att eiga historie utan å bli fanga i falske spegelbilete av Vesten. Det er ein sjølvtillit som møter USAs øydeleggjande makt med verdigheit – og til og med sender tilbake Lego-memar av Trump og hans krins, ikkje som tom latterleggjering, men som ekte forakt.
I desember 1997 lanserte Organisasjonen for islamsk samarbeid Teheran-erklæringa, som fremja ideen om ein “dialog mellom sivilisasjonar”. Dette var eit svar på Samuel Huntington si tese om “samanstøyt mellom sivilisasjonar”. Han hevda at konfliktar i verda ville gå frå ideologiske til sivilisatoriske. OIC åtvara om at ei slik forståing kunne skape konfliktane den hevda å beskrive, og at dialog var eit betre alternativ.
Teheran-erklæringa fekk støtte i FN, men ikkje i vestlege maktsentrum, der retorikken rundt “krigen mot terror” eskalerte. Frykta for islam vart kopla til frykta for migrantar, noko som framleis pregar Europa og Amerika. I 1998 erklærte FN 2001 som året for dialog mellom sivilisasjonar. Under UNESCO-konferansen i Paris same år vart Ahmad Jalali vald til president, og Irans president Mohammad Khatami heldt tale kort tid etter 11. september-angrepa og under invasjonen av Afghanistan. Han åtvara mot “falske politiske polariseringar” og sa at terrorisme spring ut av ein destruktiv kombinasjon av intoleranse og makt.
Når terror skjer, er det verste svaret hemn, sa Khatami. “Hemn er som saltvatn – det aukar tørsten i staden for å sløkkje han.” I staden må dialog vere det viktigaste verkemiddelet.
Ein slik dialog er naudsynt, fordi alternativet er øydelegging – både gjennom kapitalismen, som aukar ulikskap og øydelegg planeten, og gjennom imperialismen, som fører krig. Men verken sivilisasjon eller dialog åleine kan frigjere menneska. For det må klassekampen skjerpast, ulikskap overvinnast, og verdssystemet endrast.
Carlos Gutiérrez Cruz (1897–1930) utvikla si poetiske røyst i etterrevolusjonære Mexico. I 1923 gav han ut Cómo piensa la plebe, der haikai-forma vart brukt til kommunistisk poesi. Han meinte det ikkje gir meining å forsvare nasjonen dersom arbeidarane ikkje får noko att. Ein sivilisasjon kan ikkje forsvarast som ein abstraksjon – han må forsvarast som historia til dei som skaper han. Som han skreiv:
Labriego, la tierra da ciento por uno
y tú ganas uno por ciento.
Bonde, jorda gjev hundre for éin
og du tener éin av hundre.
Med varme helsingar,
Vijay
Frå: https://thetricontinental.org/newsletterissue/iran-dialogue-across-civilisations/