Ideen om "uigur-folkemordet" og røyndomen i Xinjiang

Av Vijay Prashad og Tings Chak

Geografi: Asia, Kina, Midt-Austen, Israel
Emne: Historie, Rørsler, Demokrati, Menneskerettar
Utgåve: Vol. 77, Nr. 11 (April 2026)

Då dei byrja å snakke om folkemord

I mars 2017 publiserte Jamestown Foundation (Washington DC) ein rapport på tre tusen ord om “Xinjiang’s Rapidly Evolving Security State” skriven av Adrian Zenz og James Leibold.¹ Nokre månader seinare publiserte dei same forfattarane ein annan rapport, denne litt lengre på nesten fem tusen ord, med den meir aggressive tittelen “Chen Quanguo: The Strongman Behind Beijing’s Securitization Strategy in Tibet and Xinjiang”.² På den tida var det ikkje stor interesse for desse sakene. Zenz kom frå Victims of Communism Foundation, ein ideell organisasjon oppretta av den amerikanske kongressen i 1993 og finansiert av ulike høgreorienterte kjelder, mellom anna Heritage Foundation. Leibold er professor i kinesisk historie ved La Trobe University (Australia), men òg seniorforskar ved den australskstatlege Australian Strategic Policy Institute. Tekstane til Zenz og Leibold blei først sett på som arbeidet til ideologiske høgreforskarar med ei baktanke, heller enn som prov av interesse for nokon. Dette verka meir som kalde krigen-tekstar i utkanten enn noko seriøst.

Året etter, i mai 2018, publiserte Associated Press sin Gerry Shih ei sak etter å ha intervjua fleire kasakhar i Almaty i Kasakhstan om opplevingar dei hevda å ha hatt i Xinjiang.³ Saka til Shih, “China’s Mass Indoctrination Camps Evoke Cultural Revolution”, var den fyrste i eit vestleg kommersielt tidsskrift som rapporterte om eit fenomen som seinare skulle bli nesten allemannseige i det globale nord og i delar av det globale sør. Ein månad før Shih publiserte rapporten sin, sendte medformennene i den kongresslege eksekutivkommisjonen for Kina, den dåverande senatoren (og noverande utanriksministeren) Marco Rubio og representanten Chris Smith, eit brev som kom med tre alvorlege skuldingar mot den kinesiske regjeringa:

At den kinesiske regjeringa hadde byrja ein “nedkjemping” i den autonome regionen Xinjiang Uyghur (XUAR). At “så mange som 500 000 til éin million menneske er eller har blitt fengsla i det som blir kalla ‘politiske utdanningssenter’, den største massefengslinga av ei minoritetsbefolkning i verda i dag.” At “uigurar og andre etniske minoritetar i XUAR har vore utsett for vilkårleg arrestasjon, alvorlege restriksjonar på religionsutøving og kultur, og eit digitalisert overvakingssystem så gjennomgripande at kvar einaste aspekt av dagleglivet blir overvaka.”⁴

Desse tre skuldingane blei grunnleggjande for ein mediekampanje som følgde, der Zenz blei ein “ekspert” på XUAR og på denne “nedkjempinga”.⁵ Det er viktig å peike på at bak Zenz står ein gjeng uyghurlege eksilantar som bur i Washington DC-området og arbeider for det amerikanske etterretningsmiljøet gjennom media (tre av hovudfigurane i dette nettverket er Shohret Hoshur, Omer Kanat og Rushan Abbas – alle tre er tilknytt den amerikanske regjeringa sin Radio Free Asia). Eksilantar som Kanat og Abbas grunnla Uyghur American Association, Uyghur Human Rights Project og World Uyghur Congress med amerikanske statsmidlar. Zenz henta frå desse kjeldene, så vel som frå Istiqal, ein mediakanal driven av uyghurlege eksilantar i Tyrkia. I andre halvdel av 2018 var det blitt etablert visdom at Kina dreiv “interneringsleirar” for éin million uigurar (som Lily Kuo sin artikkel i Guardian skreiv i oktober), og at det fanst ein “muslimsk gulag” i Xinjiang (som Philip Wen og Olzhas Auyezov skreiv for Reuters i november).⁶ På den tida var ikkje ordet folkemord nytta. Det ordet, med all den rettslege vekta til FNs folkemordkonvensjon (1948), krev klårleik og fornuftsgrunn.

Då ein tek for seg skuldingar av så stor alvorsgrad, er det verdt å undersøkje kva FN si folkemordkonvensjon faktisk krev. I følgje artikkel II i 1948-konvensjonen tyder folkemord “ein av følgjande handlingar utførde i den hensikt å øydeleggje, heilt eller delvis, ein nasjonal, etnisk, rasemessig eller religiøs gruppe»: å drepe medlemmer av gruppa; å påføre alvorleg kroppsleg eller mental skade; å med vilje påtvinge “livsvilkår som er rekna for å føra til fysisk øydelegging”; å innføre tiltak for å hindra fødslar; eller å tvinge overføring av barn frå gruppa til ei anna gruppe. Utformarane av 1948-konvensjonen avviste uttrykkeleg å inkludere “kulturelt folkemord” etter omfattande debatt, eit omgrep som ofte blir nytta i diskusjonar om Xinjiang, men som ikkje har status i folkeretten. Hensikt (dolus specialis) — den spesifikke avgjersla om å fysisk øydeleggja ei gruppe — er det vanskelegaste elementet å prove og må dokumenterast, ikkje berre verte påstått.

I juni 2019 fekk Asiye Abdulaheb, ei kvinne frå Xinjiang som hadde budd i Nederland i eit tiår, ei digital fil med det ho fekk vita var lekte kinesiske regjeringsdokument.⁷ Ho la ut eit bilete av eitt av dokumenta på X og blei umiddelbart kontakta av Zenz og av Rian Thum, som underviser i kinesisk historie i Manchester. Zenz bad om dokumenta og sa til Abdulaheb at ho skulle sletta tweeten sin. Desse dokumenta blei “China Cables” og “Karakax-lista”, som gav Zenz materialet til å skrive rapportane sine om Xinjiang.⁸ Det internasjonale konsortiet for undersøkjande journalistar, som publiserte China Cables, seier at det “ikkje kommenterer kjelder”.⁹ Det spela ingen rolle at det ikkje var noko anna enn fire dokument lekte til ei kvinne i Nederland som trudde ho fekk dei fordi ho kan lese mandarin, og at det ikkje fanst noka reell stadfesting av desse dokumenta ut over ordet til uyghurlege eksilantar som arbeidde for den amerikanske regjeringa, og forskarar som Zenz, som allereie hadde byrja å byggje ein forteljing om gulagar og digitalisert overvaking. Medan dette vert skrive, finst det ingen informasjon om kvar desse digitale dokumenta kom frå, og ingen om dei er ekte. (Vestlege medieorganisasjonar hevda at dei gjorde ein intern verifisering, men ingen rettsmedisinsk autentiseringsrapport har blitt offentleggjord.)

I juni 2020 gjekk Zenz endå lengre med ein ny Jamestown-rapport. Eit ord om Jamestown Foundation: grunnlagt i 1984 med støtte frå CIA-direktør William J. Casey, blei det oppretta for å hjelpe avhopparar frå Sovjetunionen og austblokka og nytte kunnskapen til avhopparar i den kalde krigen. Etter at Sovjetunionen kollapsa, dreia Jamestown Foundation over til å tilby ekspertise om terrorbekjemping og om kinesisk kommunisme for, mellom andre einingar, den amerikanske regjeringa, og grunnla China Brief i 2001. Rapporten til Zenz frå 2020 heiter “Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang”.¹⁰ Tidleg i rapporten listar Zenz opp skuldingane han kjem med mot den kinesiske regjeringa og seier så: “desse funna gjev dei sterkaste prov så langt på at Beijing sin politikk i Xinjiang oppfyller eitt av folkemordkriteria” i FN sin konvensjon.¹¹ Ordet “folkemord” hadde vorte introdusert, og det vert so nytta i journalistiske skildringar som siterer denne rapporten.

Den 19. januar 2021, nesten fire år etter den første rapporten til Zenz, sa den dåverande amerikanske utanriksministeren Mike Pompeo, etter å ha lista opp skuldingane frå Zenz og andre (til dømes éin million sivile fengsla, tvangssteriliseringar og tvangsarbeid), at den kinesiske regjeringa “har gjort seg skuldig i folkemord mot dei hovudsakleg muslimske uyghurane og andre etniske og religiøse minoritetsgrupper i Xinjiang”.¹² Andre land, som Canada, følgde etter med denne nyttiggjeringa av omgrepet folkemord.¹³

Det som sjeldan vert nemnt i vestlege rapportar, er den internasjonale støtta Kina har fått for Xinjiang-politikken sin. I juli 2019 sende ambassadørar frå 37 land eit felles brev til presidenten for FN sitt menneskerettsråd der dei roste Kina for “merknadsverdige prestasjonar på menneskerettsområdet” og merka seg at “tryggleik og sikring har vende attende til Xinjiang” med “ikkje eit einaste terroråtak i Xinjiang” på tre påfylgjande år. Signatarane inkluderte Algerie, Cuba, Egypt, Nigeria, Pakistan, Qatar, Russland, Saudi-Arabia og Dei sameinte arabiske emirata, i tillegg til andre frå Afrika, Asia og Midtausten.¹⁴ I juni 2021 hadde dette talet vokse til 69 land som gav ei fråsegn til forsvar for Kinas politikk, der 28 av desse var medlemmer av Organisasjonen for islamsk samarbeid (OIC), grunnlagt i 1969 for å få muslimske majoritetsland i samtale med kvarandre.¹⁵ Denne organisasjonen sjølv, etter å ha sendt delegasjonar til Xinjiang, gav i mars 2019 ut ein rapport som roste Kina for “å ta vare på sine muslimske borgarar”.¹⁶ Denne støtta frå muslimske majoritetsland står i skarp kontrast til skuldingane frå land med mykje mindre muslimske befolkningar, eller til og med med lange historier med ulovleg vald mot muslimske majoritetsland (som USA og Storbritannia mot Irak og Iran).

Då Sentral-Asia blei eit trugsmål

Kantane av gamle imperium utgjer alltid eit problem for sentrum fordi dei er langt unna, og ofte i terreng som er ugjestmildt for enkel erobring gjeve tilstanden til militærteknologi og statskunst (inkludert kommunikasjon og reise). Grenser i før-moderne tid var ofte udefinerte, og difor ofte å finne i ørkenar, høge fjellkjeder eller tette skogar, område der avgrensing av terreng er vanskelegare å handtere. Det er òg dit opprørarar ofte flykta og gøymde seg for dei store hærane frå slettelandet, der styrken deira ofte låg i frontale kampar heller enn i geriljakrigføring som er mogleg i område som ikkje er flate. Tibet, Xinjiang, Mongolia: Dette definerte ytterkantane av dei ulike gamle kinesiske imperia, enten det var dei påfylgjande dynastia som Austlege Han, Tang, Yuan, Ming og Qing. Frå dei eldste kjende skriftlege kjeldene finst det prov frå desse keisar-dynastia med deres nøyaktige dokumentasjon på at område som Xinjiang og Tibet høyrde til dei, men samstundes hadde folk i ytterkantane andre idéar. Desse overlappa stundom med idéane til sentrum (dei var einige i at dei faktisk var del av same statsskipnad) og avviste andre gonger idéane til sentrum (dei heldt fram at dei var ein eiga statsskipnad, eller i det minste ikkje kunne innlemmast). Kinesisk politisk tenking er faktisk ikkje forankra i fast territorium, men i ein meir abstrakt idé om tilhøyrsle. Tianxia (天下) tyder “alt under himmelen”, som ikkje er det same som eit fast territorium, men ein moralsk orden, slik at keisaren tradisjonelt styrte over eit folk som aksepterte keisarleg autoritet på grunn av hans dygd. Det er i det minste teorien, sjølv om sverdet ofte blei nytta for å sikre at keisarleg autoritet blei adlydd. Å abstrahere frå den lange og komplekse historia til stader som Kina, India, Mali eller Great Zimbabwe og å gå ut frå at desse historiene kan verte fortalde basert på moderne idéar om land og eigedom, er å underslå dei ulike måtane herskarar forstod landet, og folket som budde på det landet, på.¹⁷

Frå minst 60 f.Kr. etablerte likevel det vestlege Han-dynastiet ein grenskommando for vestlege regionar og byrja å krevje heile slettelandet i Xinjiang som ein del av territoriet sitt. Seinare hadde alle rike frå Austlege Han til Qing dokument som hevda deira styre over desse landområda. Men det var fyrst i Kangxi-keisaren si tid (1708–1718) at dei første territoriale oppmålingane vart gjennomførde, med dei fyrste karta — framleis med uklare grenseliner — utvikla i den perioden. Kartverka hadde eit praktisk føremål: kor langt troppane kunne marsjere, eller kvar vassystema låg. Det var fyrst etter nederlaget til Dzungar-khanatet mellom 1755 og 1759 at kartlegging tok ei meir matrikulær [cadastral] rolle, no for å avgrense territoriet som riket kontrollert og sentralisere skattleggingssystema — territoriet vart ei fiskal førestilling. Det er i denne perioden Xinjiang blir kartografisk ein del av Kina, og deretter i 1884, under Qing-dynastiet, etablert som ei provins.¹⁸

Historia som her vert lagt fram er sjølvsagt berre ein skisse, sidan litteraturen er omfattande og strekk seg fleire hundreår attende og utover vår formidlingsevne. Uansett kva syn ein har på krava over det omfattande territoriet som no er kjend som Xinjiang, er dette klårt: det som vert kalla “Aust-Turkestan” er ikkje eit gammalt omgrep, men eit omgrep nytta av europeiske geografar på 1800-talet — som dei tyske lærdane Alexander von Humboldt og Ferdinand von Richthofen, så vel som russiske Wilhelm Barthold — for å avgrense turkisktalande folk som vart delte i ein vestleg distrikt (kontrollert av Russland) og eit austleg distrikt (synest å verte rekna som ein heller vill stad).¹⁹ Med det sagt vaks det utbrytarrørsler fram på 1900-talet som byrja å nytte omgrepet “Aust-Turkestan” for å skildre eit område som inneheld delar av Kasakhstan og Xinjiang.

I 1975 etablerte Yusupbek Mukhlisi (også kjend som Modan Mukhlisi), som budde i den kasakhstanske sovjetrepublikken, Den sameinte revolusjonære fronten for Aust-Turkestan for å starte ein utbrytarrørsle i Xinjiang. Mukhlisi, fødd i 1920, deltok entusiastisk i Den andre Aust-Turkestan-republikken (1944–1946).²⁰ Ei sovjetmegla avtale førte til innlemminga av denne republikken i Kina, med ei felles regjering danna mellom leiarane frå Den andre Aust-Turkestan-republikken og Republikken Kina. Guvernøren i Xinjiang var Zhang Zhizhong, ein general i dei kinesiske nasjonaliststyrkane som seinare vart ein høg tenestemann i kommunistrørsla. Under hans tenestetid oppmuntra Zhang utviklinga av uigurisk kultur. I 1947 vart han etterfølgd av den pan-turkiske og anti-kommunistiske leiaren Masud Sabri. Kinesarane si borgarkrig involverte Xinjiang, der den nasjonalistiske militærleiaren Tao Zhiyue slo seg saman med kommunistane og førte Xinjiang inn i Folkerepublikken. Ein fortvila Mukhlisi tilbrakte det neste tiåret i tettstadene kring Taklamakan-ørkenen for å lære om uigurisk kultur og liv.²¹ I Kasakhstan vart han på 1970-talet eit instrument i sino-sovjetisk konflikt og sette opp Den sameinte revolusjonære fronten for Aust-Turkestan for å agitere for utbryting.

Sovjetunionens fall gav Mukhlisi ny motvind, sidan USA, som tidlegare hadde vore motvillig til hans anti-Kina-propaganda under den kalde krigen, hadde utvikla nye mottakarar i etterkrigsperioden. I 1996 reiste Mukhlisi til USA for å prøve å få sympati hos kalde krigs-tilhengjarar i Kongressen som hadde utvikla ein tiltrekning for strategien å nytte seg av islamistisk vald som eit verkemiddel for å velte motstandarar (dei meinte at arbeidet deira med mujahedin i Afghanistan hadde bidratt til Sovjetunionens samanbrot, og at grupper som dei Mukhlisi leia ville velte Folkerepublikken Kina). Seinare i 1996 kunngjorde Mukhlisi at gruppa hans ville starte ein væpna kamp innanfor Kina. I februar 1997 eksploderte bomber på tre bussar i Ürümqi (hovudstaden i XUAR), ni vart drepne og sekstito såra; Mukhlisi tok ansvar. I mars same året vart ein buss i Beijing bomba, og igjen sa Mukhlisi at gruppa hans stod bak. Det er no stort sett gløymt, men Mukhlisi si gruppe i Almaty byrja å gje ut pressemeldingar om demografi (storleiken på uigur-befolkninga og hastigheita i han-innvandring til Xinjiang) og om kinesisk statleg vald (tal på henrettingar og fengslingar av uigurar) — ei førespegling av informasjonen som vart gjeven til Abdulaheb i 2019.²²

Med kollapsen av USSR gjekk Sentral-Asia gjennom ei vanskeleg overgangstid, og fleire av desse statane vart trekt inn i den typen politikk som plagar Afghanistan.²³ I 1996 red Taliban inn i Kabul og sette til sides dei gamle mujahedin-fraksjonane.²⁴ Samstundes breia Taliban sin påverknad — no etablerte i Afghanistan med alle statsinstitusjonane — seg vidt omkring. På tvers av regionen oppstod Taliban-liknande grupper som plaga samfunn med vald. To av dei viktigaste var Den islamske rørsla i Usbekistan (stifta i 1998) og Den islamske oppvakningspartiet i Tadsjikistan (stifta i 1990 og ein hovudaktør i den tadsjikiske borgarkrigen 1993–1997).²⁵ I denne uhyggjelege blanda situasjonen møttest to uiguriske eksilar (Hasan Mahsum og Memetuhut Memetrozi) i ein islamistisk leir i Pakistan i slutten av 1997 og grunnla East Turkestan Islamic Movement (ETIM). Målet deira var å skapa Aust-Turkestan i Xinjiang og gjera det om til ein islamsk stat. I perioda 1997–2001 rekrutterte ETIM nokre få krigarar og trente dei i Taliban- og al-Qaida-leirar i Afghanistan saman med nokre frå grupper som East Turkestan Liberation Organization (ETLO, etablert i Tyrkia i 1997). I 1998 skuldte den kinesiske regjeringa ETLO for påsatte brannar i Ürümqi, og året etter arresterte Tyrkia ETLO-medlemmer i Istanbul for å ha angripe ein kinesisk statsborgar i byen. Samstundes skuldte Kina ETIM for å ha sprengt eit lager ved Ürümqi jernbanestasjon i mai 1998, bomba sivile i Hotan i søraustlege Xinjiang i mars 1999, og bomba sivile i Xinhezhen i nordlege Xinjiang i juni 1999. Desse hendingane resulterte i 140 drepne og 371 skadde, ifylgje FN. Desse var blant tusenvis av angrep som vart gjennomførde i Xinjiang frå 1990 til slutten av 2016, som drepte mange uskuldige og hundrevis av politifolk og forårsaka umåteleg skade på eigedom, ifylgje eit offisielt dokument frå 2019 som gjev den mest omfattande gjennomgangen av hendingane.²⁶ Desse angrepa kan ha vore utførde av ETIM eller ikkje; ETIM sin faktiske eksistens i eller nær Xinjiang vart vanskeleg å spore etter at USA gjekk til åtak på Afghanistan og fengsla fleire uiguriske krigarar i Guantánamo. Nye grupper, som Turkestan Islamic Party, heldt fram med å dukke opp.

Eitt av dei mest betydningsfulle, men underrapporterte, aspekta ved terrorkrisa i Xinjiang var systematiske attentat mot islamske religiøse leiarar og lærdar som tok avstand frå ekstremisme — Mullah Abulizi (1993), Akemusidike Aji (1996), Aronghan Aji (1996), Mullah Younusi Sidike (1997), Abulizi Aji (1998), Abdurehim Damaolla (2013), og Juma Tayir (2014). Attentatet på Tayir er særleg signifikant.²⁷ Han var ikkje berre imam ved Id Kah-moskeen (Kashgar) — Kina sin største moské — men vart målretta fordi han konsekvent hadde fordømt terrorisme og fekk trugsmål for det. I dag er son hans, Memet Jume, imam i den same moskeen.

Oppstoda av Taliban i Afghanistan og avleggjarar som truga Usbekistan, Tadsjikistan og Kina førte til diskusjonar mellom desse landa om korleis ein skulle avgrense problemet frå Kabul-regimet. I juni 2001 møttest Kina, Kasakhstan, Kirgisistan, Russland, Tadsjikistan og Usbekistan i Kina for å grunnleggje Shanghai Cooperation Organization (SCO).²⁸ Hovudårsaka til SCO var å finne ein metode for å handtere terrorisme og narkotikasmugling knytt til usikkerheita i Afghanistan. Problemet, meinte dei, var dei «tre eine»: islamisme, separatisme og terrorisme. Den tidlege kinesiske responsen på problema i XUAR må sjåast i dette perspektivet. Men før SCO fekk utvikla si eigen strategi skifta hendingane 11. september fokuset frå politikk til krig. USA sine handlingar skyvde SCO til sides, underordna dei sentralasiatiske landa mot sine mål (tok til dømes over Karshi-Khanabad flybase i Usbekistan og Manas flybase i Kirgisistan), og byrja å bombe Afghanistan. I september 2002 vedtok både US Treasury og FN å setje ETIM på terroristliste.²⁹ Mahsum, leiar for ETIM, vart drepen av pakistanske styrkar i 2003 nær den afghanske grensa då dei raida eit al-Qaida-gjemsel. Ein stor del av ETIM si kampkraft vart svekka, og mange av krigarane endte i fengsel eller gjekk til Syria etter 2011, der dei samla seg i Idlib.³⁰

Åtaka frå ETIM og tilknytte grupper intensiverte i åra etter 2002, trass i grunnleggjaren si daud og forfølginga i Tyrkia og Sentral-Asia. I 2007 avdekka kinesiske tryggleiksstyrkar spor av ein ETIM-treningsleir nær Kashgar, raida den og drap atten mistenkte militante. Året etter, under OL i Beijing 2008, åtvara Interpol om mogelege sjølvmordsbombeplanar ved leikane. Den kinesiske staten kunngjorde òg å ha avverja fleire plott (inkludert i Kashgar, som likevel vart råka av eit granatåtak ved eit politipost året etter som drap fjorten politifolk). I åra etter følgde ei rekkje sporadiske åtak — 2011 i Kashgar, 2012 i Yecheng (24 drepne), og 2013 i Beijing (5 drepne).

For å forklare situasjonen i XUAR gav den kinesiske regjeringa ut to omfattande offisielle dokument — det fyrste i 2003 og den andre i 2009 — som begge gjekk gjennom historia til provinsen og skildra angrep frå ETIM og andre grupper. I det fyrste tiåret av 2000-talet var den generelle kinesiske tilnærminga å sjå dette som eit tryggingsproblem og handsame det med lov-og-orden-metodar. Mot slutten av tiåret vart det klart at dette ikkje var tilstrekkeleg, sidan problemet i Xinjiang var djupare og hadde med manglar i den kinesiske utviklingsmodellen og i politikken for kulturell integrasjon å gjera. Det var ikkje nok å raide ETIM-leirar og arrestera aktivistar. Det vart forstått at ETIM opererte i ein sosial og kulturell kontekst som delvis velkomna deira tilstadeværelse og sart for den fjerne styresmakta i Beijing. Til dømes marsjerte ein gruppe unge uigurar i Ürümqi 5. juli 2009 i protest mot drapet på to uiguriske migrantarbeidarar i ein sørkinesisk fabrikk etter påståtte seksuelle overgrep mot to kvinner.³¹ Det er uklart kva som skjedde, men ein hard konflikt braut ut i Ürümqi med tap av han-kinesiske liv i byen. Denne typen hending, som òg hadde skjedd i Tibet, åtvara styresmaktene om at det ikkje var nok berre å sjå dette som terrorisme.³² Det var eit sosialt problem som kravde ei langt breiare vurdering og løysing.

Korleis ein skulle handtera dette breiare sosiale og kulturelle dilemmaet, ikkje berre i Xinjiang men også i Tibet og andre vestlege strok av Kina, vart eit varig spørsmål.

Gå vest

På slutten av 1990-talet, i dei siste åra av generalsekretær Jiang Zemin si leiing, byrja to problem å verte diskuterte i øvste rekkjer av Kinas kommunistparti (KKP). For det fyrste var den auka ulikskapen mellom kystregionane i aust og innlandsregionane som ikkje hadde nytta godt av opnings- og reformperioden ei uro. For det andre var etnisk uro i Tibet og Xinjiang, som tidlegare var møtt med tryggingstiltak, ikkje tilstrekkeleg. Ei rekkje protestar leidde av munkar i Lhasa, Tibet, mellom september 1987 og mars 1989 vart nedkjempa ved unntakstilstand i 1989, medan ETIM og andre grupper møtte kontraterrorisme frå den kinesiske tryggingsstaten. I mars 2000 annonserte Folkekongressen Det store vestlege utviklingsprosjektet (Xibu Da Kaifa) for å akselerere økonomisk og politisk integrasjon av dei vestlege regionane, inkludert Tibet og Xinjiang men òg Yunnan, Sichuan, Shaanxi og Guangxi. Denne politikken vart institusjonaliserte i den tiande femårsplanen (2001–2005), med fond sett av til infrastrukturutvikling. KKP vurderte problemet med uro i område som Tibet og Xinjiang og konkluderte i 2000 at dette ikkje kunne skrivast berre på trygging, men måtte sjåast i samanheng med økonomisk utvikling.

Summen investert i vestlege regionar mellom 2000 og 2017 er stor: ¥6,85 billionar (eller $1,04 billionar), mesteparten i Xinjiang, som er det største området i regionen. Desse midlane gjekk til infrastruktur og faste kapitalinvesteringar, byggjing av provinsen gjennom jernbane, flyplassar, vegar, industrialisering og mekanisering av landbruket. XUAR begynte gradvis å verte integrert i dei austlege provinsane sin dynamikk. Ifølgje Xinjiang Statistikkbyrå og Nasjonalbyrået for statistikk (Xinjiang Survey Team), hushaldningsinntektsdata og 2025-kvitpapiret, var den disponible inntekta per capita i 2000 ¥5,645 for urbane innbyggjarar og ¥1,618 for landsbygda; i 2017 steig dei til ¥30,775 og ¥11,045, og i 2024 til ¥42,820 og ¥19,427. Frå 2012 til 2024 auka BNP i Xinjiang frå ¥749,95 milliardar til over ¥2,05 billionar—fyrste gong over ¥2 billionar. Når det gjeld infrastruktur dobla ein rekkjevidda for jernbana, so no nådde alle prefekturar og 80 prosent av landsbygdskommunane; sivile flyruter utvida til 25 internasjonale destinasjonar i 17 land; straumnett vart utvida; og alle byar fekk 5G og alle bygder breiband. Frå 1950-talet til 2024 auka forventa levealder i Xinjiang frå 30 år til 77 år.³³

I 2013 kunngjorde president Xi Jinping Belte-veg-initiativet i ein tale i Kasakhstan. Tankegangen var å forlenge “Gå vest”-politikken, som integrerte vestlege Kina med aust og skulle byggja infrastruktur gjennom Sentral- og Vest-Asia til Europa. Dette vart til slutt Belt and Road Initiative, med Xinjiang som “kjerneområdet” (héxīn qū) for heile prosjektet.³⁴ Xi kopla “Gå vest” og Belte-veg-initiativet med to andre viktige initiativ: ein ny etnisk politikk og kampanjen for utrydding av fattigdom.

Då det gjeld Belt and Road-tilkopling: sidan utryddinga av ekstrem fattigdom i regionen har Xinjiang vorte posisjonert som kjerne i eurasisk tilknyting, spesielt gjennom Silk Road Economic Belt. Som del av denne integrasjonen er 19 hamner og 119 bilaterale transportruter etablerte — over halvparten av nasjonalt samla godstog passerte gjennom Xinjiang i 2024 — med Xinjiang som ein nøkkelnode i China-Kyrgyzstan-Uzbekistan-jernbana og den økonomiske korridoren mellom Kina og Pakistan. Blant andre viktige initiativ er pilot-frihandelssone etablert i oktober 2023, eit grønt belte bygd kring Taklamakan-ørkenen, verda si lengste sandstopp-barriere, og stor auke i turisme, med over 300 millionar turistvitjing i 2024.³⁵

Då det gjeld etnisk politikk: Etter den 18. KKP-kongressen i 2012, då Xi vart vald som generalsekretær, byrja han å tale om nasjonal eining og integrasjon av alle folk i Kina. På Sentral arbeidskonferanse om etniske saker i september 2014 haldt han tale der han la vekt på nasjonal identitet framfor gruppe-spesifikk identitet, samstundes som han presiserte at han ikkje meinte assimilering men integrasjon. Minoritetar må behalde kulturen sin, men dei må samstundes verta integrerte i den kinesiske revolusjonen. For partiet betydde dette fleire at kadre frå majoriteten og minoriteten måtte møtast og verte kjende med kvarandre. For samfunnet generelt tydde det meir nyttiggjering av mandarin i utdanning ved sida av minoritetsspråk.

Med mål om utrydding av fattigdom lanserte Xi målretta fattigdomsløysing i 2013. KKP-kadre og offentlege tenestemenn byrja med basisundersøkingar og hushaldningsregistreringar. Offentlege undersøkingar fann at mellom 2,6 og 3 millionar menneske — hovudsakleg i dei sørlige prefektur som Aksu, Hotan, Kashgar og Kizilsu — levde under Kina sitt nasjonale fattigdomsnivå. Mellom 2014 og 2020 sette staten i verk ein intens blanding av overføringar, infrastrukturbygging, hushaldningsomplassering, utdanningsstipend, helseomsorg og arbeidsbasert fattigdomsreduksjon. Sidan 2012 har sentralregjeringa tildelt meir enn ¥4 billionar i overføringsbetalingar til Xinjiang.³⁶ Over 70 prosent av Xinjiang sitt offentlege budsjett har gått til område knytt til levebrød. Arbeidsflytting og yrkesopplæring var avgjerande i denne prosessen, noko som forklarer brei landsbygdssamanslåing til nye tettstader med betre tilgang til tenester. Sidan 2012 har over 450,000 nye urbane jobbar vorte skapte kvart år, og registrert urban arbeidsløyse held seg under 4 prosent. Xinjiang deltok òg i “parvis bistand”-programmet, der austlege provinsar investerte fleire hundre milliardar yuan i vest. I 2020 erklærte den kinesiske regjeringa at alle registrerte fattige hushald og fylke i Xinjiang var løfta ut av ekstrem fattigdom, hovudsakleg på grunn av vesentlege auka i landsbygdinntekter og universell tilgang til grunnleggande tenester (inkludert breiband og utdanning for alle barn). I motsetnad til tidlegare «Gå vest»-strategiar, som fokuserte på makroøkonomisk vekst, blei kampen mot fattigdom kjempa på hushalds-nivå og blei eksplisitt knytt til sosial stabilitet, med utvikling innramma som ein måte å redusere det ein såg som uro og ekstremisme.³⁷

Det mest komplekse elementet i heile prosessen var omlokaliseringsordningane for å få spreidde landsbyar inn i kombinerte tettstader for å betre kunne levere tenester og dra arbeidarar til industriparker og fabrikkar, slik at dei fekk betre inntektsmoglegheiter enn frå hardføre jordbruk. Denne ordninga var ein avgjerande del av fattigdomsprogrammet i heile Kina og ikkje berre i XUAR. Det er aldri sikkert ved så stor utvikling om alle er viljuge til å flytte, sjølv om bustadstandard og arbeidsmoglegheiter vert betre. Det vil alltid finnast folk som er misnøgde og som rører seg mot prosjektet. Millionar fekk yrkesopplæring og opplevde løfte ut av fattigdom gjennom eiga lønnsinntekt. Om dette vert opplevd som undertrykking eller ikkje, er eit viktig spørsmål dei kinesiske intellektuelle og styresmakter tek alvorleg.³⁸ Men skalaen av transformasjon er so omfattande at det er umogleg å balansere ulike forventningar og aspirasjonar på ein heilt jamn måte.

Det viktigaste elementet i debatten kring angrepa som kom frå delar av islamisme–separatisme–terrorisme i Xinjiang var at styresmaktene i Kina avstod frå å gå same vegen som Russland i dei to krigane i Tsjetsjenia (1994–2009). Dei gjekk heller ikkje same vegen som USA i «krigen mot terror» mot Afghanistan og Irak, med eit apparat av «sorte stader» og systematisk tortur og drap (frå Abu Ghraib til Guantánamo). Ifølgje Brown University si Costs of War Project:

Det estimerte talet på drepne av direkte konsekvens av krigsvald etter 9/11 i Irak, Afghanistan, Syria, Jemen og Pakistan, er mellom 2001–2023 over 940,000. Av desse var over 432,000 sivile. Talet på såra og sjuke som fylgje av konflikta er langt større, liksom talet på sivile som døydde “indirekte” som fylgje av øydelagde økonomiar, helsevesen, infrastruktur og miljø. Estimatet på menneske som døydde indirekte er på 3.6–3.8 millionar, noko som gjer det totalet omfanget til minst 4.5–4.7 millionar, og det er stigande.³⁹

FN-sekretærgeneralen Kofi Annan sa til BBC i 2004 at USA sitt angrep på Irak var ulovleg, utan at det blei innført sanksjon mot USA eller planleggarane. US and europeiske allierte heldt fram med å omtale sivile krigsdødsfall som “biverknad” [collateral] eller “konsekvensar av krigføring”, ikkje som målretta drap. Då NATO vart beden om å stadfeste målretningsinformasjon i Libya hevdde NATO sin jurist at “NATO-hendingar” ikkje braut med lova, og at rapportar ikkje kunne slå fast at NATO medvite retta seg mot sivile eller gjorde krigsforbrytingar. Fem år seinare byrja Zenz og Leibold å dokumentere det Zenz seinare skulle kalle eit folkemord — ikkje i Irak, men i Kina (der han ikkje påstår at det har vorte utført massedrap).

I 2017, då Zenz og Leibold publiserte to arbeid hos Jamestown Foundation, opna Kina eit regionomfattande system med Vocational Education and Training Centres. Kva meiner Zenz at skjedde i desse sentra? Mandarinspråkopplæring, rettsopplæring, yrkesopplæring og politisk opplæring (som Zenz kallar “indoktrinering”). Etter at nokre framståande vestlege medium rapporterte om desse sentra, vedkjente den kinesiske regjeringa deira eksistens og sa at dei var for yrkesopplæring og “kamp mot ekstremisme gjennom utdanning”; styresmaktene nekta at dette var fangeleire. Rundt 2019, etter å ha vore operative ei tid, vart desse institusjonane nedskalerte og konverterte til formelle yrkesskular for jobbfagleg opplæring og industriarbeidaropplæring. Domstolar i Xinjiang har dømt fleire personar til fengsel for ulik lengd mellom 2014 og 2019 basert på bevis for deltaking i valdshandlingar, men det finst ikkje dokumentasjon på det nivået av ein halv million politiske fangen som Radio Free Asia hevda.

Dokumentasjonen om opplæringssenter i Xinjiang i perioden 2017–2019, medan dei var operative, er omstridt. Kjelde frå Kina har sine avgrensingar og vil i beste fall vere sjølvrettferdige. Rapportar frå vestlege styresmakter og tankesmier som Jamestown er endå meir avgrensa, sidan dei har interesse av å undergrave Kina sin posisjon og å antenne separatistkjenslar i grenseområda (anten i Xinjiang eller Tibet) og å sverte Kina sitt omdøme globalt (særleg blant verda sine to milliardar muslimar). Metodar som nyttar satellittbilete og lekka dokument må takast med varsemd: satellittbilete synleggjer infrastruktur, ikkje liva til menneske, og lekkde dokument kan vere forfalska i ei tid med sofistikert hybrid krigføring. Vitnemål frå eksilar er interessante men anekdotiske og ofte framheva på grunn av politikk mot innvandring og flyktningar i Vesten. (Om ei gruppe kan framstilla seg som offer for kommunisme, aukar sjansen for å få flyktningstatus.)

Det finst ingen dokumentasjon på ein politikk for fysisk utsletting av uigurfolket frå staten i Kina, ulikt til dømes direkte bevis på utrydding frå israelsk politikk mot det okkuperte palestinske folket. Det finst inga massegraver og inga dokumenterte systematiske drap — tilhøve som normalt følgjer med omgrep som folkemord. Sjølv dei mest alvorlege beskrivingane av leirane i Xinjiang viser dei som tvangsmessige, ikkje utryddande.

Om moskear og menn

Tidleg i kritikken mot Kina byrja forskarar som Zenz å skulde styresmaktene for “kulturelt folkemord” — nemleg brotet på ei kultur.⁴⁰ To skuldingar bør takast på alvor: for det fyrste at uigurfolket har demografisk tilbakegang, og for det andre at moskear vert angripne i Kina. Ifølgje den nasjonale folketeljinga i 2020 vaks den uiguriske folkesetnaden i Xinjiang frå 10 millionar til 11.6 millionar — ein auke på 1.6 millionar det siste tiåret. Tala frå folketeljinga viser at uigurar voks med 1.67 prosent per år frå 2000 til 2020, ein vekstdobling samanlikna med andre etniske minoritetar i Kina.⁴¹ Med fattigdomsprogrammet i full sving er det likevel venta at vekstraten fell — familier med høgare inntekt vel ofte færre barn — ein normal demografisk overgang. I 2020 hadde fattigdomsraten i XUAR falle kraftig, uigurisk levealder auka, og samla data på helse og utdanning viste betring. På spørsmålet om moskéangrep finst interessant data. Ifølgje siste offisielle kinesiske kjelde (offisielle statsdokument, 2016) finst det 24,800 religiøse samlingsstader i Xinjiang (og av desse 24,400 moskear); i 1980-åra var det færre enn 2,000 moskear. Leibold sitt Strategic Policy Institute publiserte i 2020 ein rapport som hevda at 16,000 moskear var skadde eller øydelagde, med berre 15,500 att. Rapporten bygde mykje på satellittanalyse. Sidan rapporten har få detaljer, er det vanskeleg å verifisere på moské-for-moské-nivå.

Det finst eit annleis demografisk perspektiv å vurdere. Australia har om lag 813,000 muslimar og rundt 600 moskear, altså éi moské per 1,355 australske muslimar.⁴² Muslimpopulasjone i XUAR er om lag 13 millionar (11.6 millionar uigurar) og, med 2020-data, 24,400 moskear. Dette er éi moské per 533 muslimar; med påstått reduksjon til 15,500 blir det éi moské per 839 muslimar.⁴³ I begge høva er moskétettleiken i Xinjiang høgare enn i Australia. I Australia har det vore fleire angrep på moskear og kampanjar for å stengje moskear (som Bendigo og Ballarat i Victoria), men ingen rapport frå Australian Strategic Policy Institute om dette. I USA har angrep mot moskear og hindring av bygging vorte vanleg, med offentlege representantar som talar mot muslimar og islam — heller inga rapport frå Jamestown Foundation om dette.

I 2019 publiserte Wang Hui ved Tsinghua University eit viktig essay i Wenhua Zongheng, “Kina sin depolitisering og det etniske spørsmålet” (“Zhōngguó de qù zhèngzhìhuà yŭ mínzú wèntí”). Han argumenterer at etnisk styring i Kina sidan opninga og reformane frå 1978 er depolitiserte — behandla som administrative, utviklings- og tryggingssaker.⁴⁴ Politiske spørsmål som vedkjem historisk forskjell, institusjonelt mangfald, likskap og tillit mellom folk vert sett til side. Wang Hui meiner genuin etnisk eining ikkje kan oppnåast gjennom depolitisering, men må byggjast på erkjenning av historie, mangfald og reell likskap. Dette er grunnleggande: sjølv om utviklingsstrategien har løfta millionar av minoritetar ut av fattigdom, må manglande forståing og tillit mellom folkegrupper handterast politisk. Korleis det i praksis skal skje, er vanskeleg å førespegle seg.

---

Vijay Prashad (Santiago, Chile) og Tings Chak (Beijing, Kina) arbeider for Tricontinental: Institute for Social Research, der Prashad er direktør og Chak er medkoordinator for Asia-kontoret. Dei er begge redaktørar for den internasjonale utgåva av Wenhua Zongheng.

---

Noter:

1. Adrian Zenz and James Leibold, “Xinjiang’s Rapidly Evolving Security State,” China Brief 17, no. 4 (14. mars 2017).

2. Adrian Zenz and James Leibold, “Chen Quanguo: The Strongman Behind Beijing’s Securitization Strategy in Tibet and Xinjiang,” China Brief 17, no. 12 (21. september 2017). Ei mindre lese rapport frå Zenz er Thoroughly Reforming Them Toward a Healthy Heart Attack: China’s Political Re-Education Campaign in Xinjiang, Jamestown Foundation, 2018.

3. Gerry Shih, “China’s Mass Indoctrination Camps Evoke Cultural Revolution,” Associated Press, 17. mai 2018.

4. Den USA-amerikanske kongresskommisjonen for Kina (U.S. Congressional Executive Commission on China), “Chairs Urge Ambassador Branstad to Prioritize Mass Detention of Uyghurs, Including Family Members of Radio Free Asia Employees,” pressemelding, 4. april 2018.

5. For ein kraftig gjennomgåing av dette arbeidet, sjå Max Blumenthal, “The Xinjiang Genocide Allegations Are Unravelling,” Grayzone, 19. mars 2021.

6. Lily Kuo, “China ‘Legalises’ Internment Camps for Million Uighurs,” Guardian, October 11, 2018; and Philip Wen and Olzhas Auyezov, “Tracking China’s Muslim Gulag,” Reuters, November 29, 2018.

7. Marije Vlaskamp, “Beijings grote geheim stond op haar laptop,” deVolkskrant, December 7, 2019.

8. The China Cables er tilgjengelege på nettsida til International Consortium of International Journalism, med base i Washington DC, som blei finansiert av det USA-amerikanske utanriksdepartementet frå skipinga i 1997 til 2025. I perioden då The China Cables kom ut, fekk konsortiet statlege midlar frå USA. The Karakax List er omtalt i Adrian Zenz, “The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang,” Journal of Political Risk 8, nr. 2 (februar 2020). Om spørsmålet om autentisering av dokument, sjå rapportane til UN Verification and Inspection Commission.

9. Fergus Shiel, “Uighur Woman Tells Dutch Newspaper She Shared Leaked Chinese Government Documents,” International Consortium of Investigative Journalists, December 7, 2019.

10. Adrian Zenz, “Sterilisations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang,” Jamestown Foundation, 2020.

11. Zenz, “Sterilisations, IUDs, and Mandatory Birth Control,” 3.

12. Michael R. Pompeo, “Determination of the Secretary of State on Atrocities in Xinjiang,” press statement, January 19, 2021.

13. Government of Canada, “Parliamentary Committee Notes: Use of the Term ‘Genocide’ and the Situation in Xinjiang,” January 27, 2023.

14. FN sitt menneskerettsråd, 41. sesjon, dagsordenpunkt 3, “Skriv datert 12. juli 2019 frå representantane for Algerie, Angola, Bahrain, Bangladesh, Kviterussland, Det plurinasjonale staten Bolivia, Burkina Faso, Burundi, Kambodsja, Kamerun, Komorane, Kongo, Cuba, Den demokratiske folkerepublikken Korea, Den demokratiske republikken Kongo, Djibouti, Egypt, Ekvatorial-Guinea, Eritrea, Gabon, Den islamske republikken Iran, Irak, Kuwait, Den demokratiske folkerepublikken Laos, Mosambik, Myanmar, Nepal, Nigeria, Oman, Pakistan, Filippinane, Den russiske føderasjonen, Saudi-Arabia, Serbia, Somalia, Sør-Sudan, Sri Lanka, Sudan, Den syriske arabiske republikken Tadsjikistan, Togo, Turkmenistan, Uganda, Dei sameinte arabiske emirata, Usbekistan, Den bolivarianske republikken Venezuela, Jemen, Zambia, Zimbabwe og Staten Palestina til FN-kontoret i Genève, adressert til presidenten for Menneskerettsrådet”, A/HRC/41/G/7, 12. juli 2019

15. Den faste utsendinga for Folkerepublikken Kina til Dei sameinte nasjonane, “Fellesfråsegn frå 69 land under den interaktive dialogen om høgkommissærens årsrapport på den 47. sesjonen i Menneskerettsrådet2”, 22. juni 2021.

16. Organisasjonen for islamsk samarbeid, Resolutions on Muslim Communities and Muslim Minorities in the Non-OIC Member States, vedteken på den 46. sesjonen til Ministerrådet for utanrikssaker, Abu Dhabi, 1.–2. mars 2019, 5.

17. Ein statsrådsrapport frå juli 2019 med tittelen Historical Matters Concerning Xinjiang gjer greie for noko av denne historia, men med sine eigne prioriteringar. Sjå Statsrådet sitt informasjonskontor for Folkerepublikken Kina, Historical Matters Concerning Xinjiang (Beijing: Foreign Languages Press, 2019).

18. Xue Zhang, “Imperial Maps of Xinjiang and Their Readers in Qing China, 1660–1860,” Journal of Chinese History 4, no. 1 (2019); Jianxiong Ge, Zhongguo Lidai Jiangyu de Bianqian [Utviklinga av Kina sine territorielle grenser gjennom dynastia] (Beijing: Commercial Press, 1997).

19. James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (New York: Columbia University Press, 2007, 2. utgåve, 2021); Ke Wang, Dong Tujuesitan: Lishi yu Xianshi [Aust-Turkistan: Historie og røyndom] (Beijing: Social Sciences Academic Press, 2011). “Turkistan” er eit mykje eldre persisk etnografisk omgrep for tyrkisktalande folk.

20. Litteraturen om uigurisk historie byrjar å vere godt dokumentert både på engelsk og kinesisk. For dei beste akademiske arbeida på engelsk, sjå David Brophy, Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2016); og Millward, Eurasian Crossroads. For kinesiske tekstar, sjå Zhiping Pan, “Eguo Datasta Si’tan ‘Zhajide’ Yundong yu Jindai Weiwuer Qimeng Yundong—Xinjiang ‘Dongtu’ersitan’ Yundong de Yuanqi”, Xibei Minzu Yanjiu, nr. 3 (2014); og Ke Wang, Dongtu’ersitan Duli Yundong: 1930 Niandai zhi 1940 Niandai (Hong Kong: Xianggang Zhongwen Daxue Chubanshe, 2013).

21. Ablet Kamalov, “Uyghur Historiography,” Oxford Research Encyclopedia of Asian History, October 29, 2021, oxfordre.com.

22. Sean Roberts, “The Narrative of Uyghur Terrorism and the Self-Fulfilling Prophecy of Uyghur Militancy”, i Terrorism and Counterterrorism in China: Domestic and Foreign Policy Dimensions (Oxford: Oxford University Press, 2018); og Maria Soloshcheva, “The Uyghur Terrorism: Phenomenon and Genesis”, Iran and the Caucasus 21, nr. 4 (2017). For den offisielle kinesiske regjeringskvitboka, sjå Statsrådets informasjonskontor for Folkerepublikken Kina, “Xinjiang de Fan Kong, Qu Jiduanhua Douzheng yu Renquan Baozhang” [“The Fight Against Terrorism and Extremism and Human Rights Protection in Xinjiang”], kvitbok, mars 2019.

23. Ahmed Rashid, The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism? (London: Zed Books, 1994).

24. Ahmed Rashid, Taliban: Militant Islam, Oil, and Fundamentalism in Central Asia (New Haven: Yale University Press, 2000).

25. Ahmed Rashid, Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia (New Haven: Yale University Press, 2002).

26. State Council Information Office, Historical Matters Concerning Xinjiang.

27. Ein kan merke seg at dette vart registrert i den vestlege akademiske litteraturen. Sjå til dømes Andrew Mumford, “Theory-Testing Uyghur Terrorism in China”, Perspectives on Terrorism 12, nr. 5 (2018); Millward, Eurasian Crossroads.

28. Alyson J. K. Bailes, Pal Dunay, Pan Guang, and Mikhail Troitskiy, “The Shanghai Cooperation Organization,” SIPRI Policy Paper no. 17, Stockholm International Peace Research Institute, 2007.

29. Tryggingsrådet i Dei sameinte nasjonane, “Reason for Listing: Eastern Turkistan Islamic Movement”, 7. april 2011; USA sin finansdepartement, “Press Statement on the UN Designation of the Eastern Turkistan Islamic Movement”, pressemelding, 12. september 2002.

30. Ein av forfattarane, Vijay Prashad, møtte mange av desse stridarane i Nord-Syria seint i 2014. Dei hadde kjempa saman med Jund al-Aqsa, ei grein av Den islamske staten. Dei fleste andre stridarane såg på dei som dei mest ideologisk trufaste mot al-Qaida-tradisjonen, og som svært modige og farlege på slagmarka.

31. Tala på døde er omstridde, men sjølve faktumet om valden er uomtvista. For den vestlege vitskaplege litteraturen, sjå Angel Ryono og Matthew Galway, “Xinjiang under China: Reflections on the Multiple Dimensions of the 2009 Urumqi Uprising”, Asian Ethnicity 16, nr. 2 (2015); og Michael Dillon, “Two Days that Shook Urumqi: 5–6 July 2009, in” Xinjiang in the Twenty-First Century (London: Routledge, 2018). For kinesisk vitskapleg litteratur om emnet, sjå Kun Zhang og Song Hongbin, “Cong 7·5 Shijian Hou de Weiwen Kan Wo Qu Fankong Fangfan Gongzuo Jizhi de Zhuanxing Shengji”, Xinjiang Jingguan Gaodeng Zhuanke Xuexiao Xuebao 3 (2010).

32. Wang Hui, “The ‘Tibetan Question’ East and West: Orientalism, Regional Ethnic Autonomy, and the Politics of Dignity,” in The Politics of Imagining Asia (Cambridge: Harvard University Press, 2011).

33. Statsrådet sitt informasjonskontor for Folkerepublikken Kina, “CPC Guidelines for Governing Xinjiang in the New Era: Practice and Achievements”, 15. september 2025. Tala i denne rapporten er nær det demografar finn, som Jianxin Li og Liya Qiu, “Demographic Transition and Population Dynamics in Xinjiang, China”, China Population and Development Studies 8 (2024). Det finst ein del litteratur om helseskilnader som hovudsakleg har ramma minoritetar negativt, men denne litteraturen er forelda, og trendlinjene viser no generell betring. Brenda Schuster, “Gaps in the Silk Road: An Analysis of Population Health Disparities in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region”, China Quarterly, nr. 198 (2009). For eit svar på noko av den vestlege vitskaplege litteraturen, sjå Jianxin Li og Liya Qiu, «Xinjiang renkou zhuanbian yu fazhan — Huíying xifang youguan Xinjiang renkou ‘zhongzu miezhong’ miu lun», Xibei Renkou 44, nr. 5 (2023)

34. “Sichou Zhi Lu Jingji Dai Hexin Qu Jianshe Yu Xinjiang Jingji Shehui Fazhan” [“Bygging av kjerneområdet for den økonomiske silkevegsbeltet og økonomisk-sosial utvikling i Xinjiang”], rapport frå akademisk symposium, Kinesisk akademi for samfunnsvitskap/Xinjiang-akademiet for samfunnsvitskap, 18. april 2025.

35. Ürümqi blir sett på som ein sentral “pivot city” i heile Belte-veg-komplekset og er no ein av dei fem inngangsflyplassane til Kina. Sjå: The Belt and Road Research Team, Pivot Cities on the Belt and Road (Beijing: Chongyang Institute for Financial Services of Renmin University/New World Press, 2016), 216–22.

36. Statsrådet sitt informasjonskontor for Folkerepublikken Kina, “Poverty Alleviation: China’s Experience and Contribution”, kvitbok, 6. april 2021.

37. For ei brei vurdering av utrydding av fattigdom, sjå Tricontinental: Institute for Social Research, “Serve the People: The Eradication of Extreme Poverty in China”, Studies in Socialist Construction, nr. 1 (23. juli 2021).

38. Ein tidleg artikkel om beitebruk er Wang Xiaoyi, “Zhidu bianqian beijing xia de caoyuan ganhan—mumin dingju, caoyuan suipian yu muqu shichanghua de yingxiang”, Zhongguo Nongye Daxue Xuebao (Shehui Kexue Ban) 30, nr. 1 (2013). Ein nyare artikkel om Sør-Xinjiang og mekanisering er Xie Dawei, “Shendu pinkun diqu yidi fupin banqian chanye fazhan moshi ji zhiyue yinsu fenxi—yi Xinjiang nanjiang san di zhou wei li”, Ganhanqu Dili, januar 2021; Xiaoyun Li og Yang Chengxue, “The Battle Against Poverty: An Alternative Revolutionary Practice in China’s Post-Revolutionary Era”, Wenhua Zongheng: A Journal of Contemporary Chinese Thought, nr. 3 (juni 2020), på kinesisk. Ei engelsk omsetjing av same artikkelen vart utgjeven av Tricontinental: Institute for Social Research i Wenhua Zongheng: A Journal of Contemporary Chinese Thought 1, nr. 2 (juni 2023).

39. “Human Costs,” Costs of War Project, Brown University, costsofwar.watson.brown.edu; David Michael Smith, Endless Holocausts (New York: Monthly Review Press, 2023).

40. Zenz, “The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang.”

41. Statsrådet sitt informasjonskontor for Folkerepublikken Kina, “Xinjiang Population Dynamics and Data”, kvitbok, 26. september 2021.

42. Australian Bureau of Statistics, “2021 Census Shows Changes in Australia’s Religious Diversity”, pressemelding, 28. juni 2022, abs.gov.

43. Nathan Ruser, James Leibold, Kelsey Munro, og Tilla Hoja, “Cultural Erasure: Tracing the Destruction of Uyghur and Islamic Spaces in Xinjiang”, Policy Brief nr. 38, Australian Strategic Policy Institute, 24. september 2020.

44. Wang Hui, “Zhongguo de qu zhengzhihua yu minzu wenti,” Wenhua Zongheng: A Journal of Contemporary Chinese Thought, no. 3 (June 2019).