Kunne kapitalismen blomstra utan kolonialisme?

Ein kommentar til intervjuet med Vivek Chibber i Jacobin Radio

Av Vijay Prashad

Geografi: Europa, Global

Emne: Historie, Marxisme, Filosofi, Strategi, Politisk økonomi, Kapitalisme

Utgåve: Vol. 77, Nr. 10 (Mars 2026)

Prometheanist er eit freskomåleri utført av Jose Clemente Orozco i 1924 (Mexico by, Mexico)

I midten av desember 2025 vart det gjennomført eit intervju med sosiologen Vivek Chibber frå New York University. Det var Melissa Naschek i Democratic Socialists of America som gjorde intervjuet for podkasten Confronting Capitalism, og det vart seinare offentleggjort som eit lett redigert transkript i Jacobin.¹ Eg lytta til podkasten og las deretter transkriptet om att og om att fleire gonger. Kvar gong eg las det, vart eg overraska over at Chibber, som er professor i sosiologi og redaktør for tidsskriftet Catalyst, hadde valt å kome med så sterke påstandar om opphavet til kapitalismen og den vesle rolla kolonialismen spelte i dette opphavet, i ein podkast, og ikkje som ein meir omfattande, skriftleg tekst med tilvisingar.

For innanfor marxismen har denne debatten om kapitalismen sitt opphav gripe fatt i forskarar som arbeider på ei rekkje ulike språk. På engelsk — språket i podkasten — tok debatten til med ei bok av Maurice Dobb (Studies in the Development of Capitalism, 1948). Ho førte til ein kritikk frå Paul Sweezy i Science and Society (1950), og dinest ein debatt som vart samla av Rodney Hilton i boka The Transition from Feudalism to Capitalism (1976, med essay av Christopher Hill, Eric Hobsbawm, George Lefebvre, John Merrington, Giuliano Procacci, Kohachiro Takahishi, Sweezy og Dobb). Denne debatten fekk ny giv etter at Robert Brenner publiserte “Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe” i Past and Present (1976). Artikkelen framkalla svar frå ei rad forskarar (M. M. Postan, Emmanuel Le Roy Ladurie, Patricia Croot, David Parker, J. P. Cooper, H. Wunder, A. Klima og Rodney Hilton), og desse vart samla i eit band kalla The Brenner Debate: Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe, redigert av T. H. Aston og C. H. E. Philpin (1985). Eg nemner desse to bøkene — Dobb-Sweezy-debatten og Brenner-debatten — for å synleggjere at det finst ein lang tradisjon for usemje om kjensgjerningane kring overgangen frå føydalisme til kapitalisme i Europa, og om korleis ein skal trekkje opp dei grunnleggjande teoretiske linjene.² Dette er særs grundige arbeid, gjennomsyra av dei empiriske dataa som var tilgjengelege til kvar tid, og prega av velovervege argument frå alle kantar, trass i dei store politiske skilnadene.

Det hadde vore betre om Chibber hadde ynskt å setje i gang ein diskusjon om spørsmåla kring kapitalismen sitt opphav og kolonialismen si rolle for dette opphavet, med mål om å frambringe noko anna enn ein podkast som eit debattinnlegg. Slik det no er, gjer den avfeiande haldninga hans til dei synspunkta han er usamd i (”utter nonsense” og “preposterous,” seier Chibber; “trendy,” seier Naschek) det vanskeleg å vite kor seriøse dei eigentleg er om desse emna, og om dei i det heile teke ville ynske eit skikkeleg svar utover merksemda i sosiale medium.

Men dei spørsmåla Chibber reiser, er svært viktige, ikkje berre for ei akademisk forståing av fortida, men like mykje for den politiske strategien som trengst i notida (til dømes knytt til den veksande debatten på den afrikanske venstresida – teken opp av Det panafrikanske progressive forumet – om spørsmålet om reparasjonar). Overskrifta på intervjuet lyder: “Colonial Plunder Didn’t Create Capitalism.” Dette synest å vere ein svært sterk versjon av argumentet som Chibber ser ut til å føre, men nett fordi det er ein podkast, er det vanskeleg å vite nøyaktig utover overskrifta kva han meiner om høvet mellom kolonial plyndring og kapitalisme. For det er viktig å påpeike at overskrifta avviser eit argument som definitivt ikkje er det som blir framsett av forskarar som studerer høvet mellom kapitalisme og kolonialisme. Ingen seriøs forskar vil hevde at kolonialismen skapte kapitalismen. Grundig forsking (frå Eric Williams sin Capitalism and Slavery [1944] til David McNally sin Blood and Money: War, Slavery, Finance, and Empire [2020]) fører i staden argumentet for at ein ikkje kan forstå utviklinga og ekspansjonen av kapitalismen, og særleg den industrielle revolusjonen på slutten av 1700- og byrjinga av 1800-talet, det vil seie framveksten av industriell kapitalisme, utan å ta i betraktning den sykliske prosessen med kapitalopphoping som ikkje berre stamma frå meirverdien utvunnen frå arbeidarane, men òg frå sirklane med superutbytting av dei koloniale — og seinare tidlegare koloniale — delane av verda, gjennom institusjonar som slaveri og permanent gjeld.³ Argumentet er ikkje at kapitalismen ikkje kunne ha oppstått i nokon mogleg verd utan kolonialismen, men at den kapitalismen som historisk faktum oppstod — industriell, global, rasialisert og imperialistisk — var uløyseleg samanvevd med kolonial ekspropriasjon.

Ein av dei mest interessante observasjonane Chibber kjem med, er når han seier at “empirically, we can show that it was mistaken” å tru at “the Global North continues to stay rich because of the plunder of the South.” Det er vanskeleg å vite nøyaktig kva for eit empirisk datasett Chibber syner til i denne kommentaren. På 1800-talet utvikla Dadabhai Naoroji dei tidlege utrekningane for uttappinga frå India, til dømes, noko som seinare vart student på provinsnivå av B. R. Ambedkar, og som nyleg vart rekna ut av Utsa Patnaik.⁴ Det siste tiåret har Jason Hickel og teamet hans i Barcelona publisert ei rekkje viktige artiklar som syner uttappinga av rikdom frå sør til nord som eit faktum, ikkje i ei fjern fortid, men frå 1960 og frametter, då dataa er meir pålitelege. I ein artikkel, til dømes, reknar dei ut at den globale nord tappa 18,4 billionar dollar gjennom den ujamne byteprosessen (eller den globale lønnsarbitrasjen) berre i 2021 — ikkje medrekna alle dei meir direkte måtane overskot vert drenert frå den globale sør på.⁵ Grieve Chelwa og eg har arbeidd med uttappinga som Det internasjonale pengefondet (IMF) har pålagt dei fleste afrikanske landa gjennom dei siste tiåra, og vi finn at dei vestlege obligasjonsmarknadene vert nytta som eit nøkkelinstrument for å tileigne seg verdiar gjennom ei rekkje korrupte ordningar (inkludert overføringsbetalingar).⁶ Denne endelause uttappinga gjev ein kontinuerleg straum av plyndring inn i dei vestlegkontrollerte finanssystema, som framleis har makta si i behald, trass i dei store endringane som skjer med tyngdepunktet i verdsøkonomien på veg mot Asia.⁷ Eg skulle gjerne sett kva Chibber syner til når han seier at det er “feilaktig” å tru at denne plyndringa er eit permanent trekk ved det Karl Marx (i kapittel 26 av Kapital, bind 1) kalla “sokalla opphavleg akkumulasjon” (ursprüngliche Akkumulation).

Trass i den manglande klårleiken kring fleire punkt i Chibber sitt intervju, som det eg nemnde ovanfor, ynskjer eg å gjere greie for tre punkt for diskusjonen sin del: for det fyrste om Marx og opphavleg akkumulasjon; for det andre om tankane i den politiske marxismen; og for det tredje om rolla til kolonialisme og kapitalisme.

Marxisme og opphavleg akkumulasjon

I fyrste bindet av Kapitalen utviklar Marx omgrepet “so-called primitive accumulation” eller “opphavleg akkumulasjon” (sidan det tyske omgrepet, ursprüngliche, understrekar det grunnleggjande elementet). Poenget med denne delen i Kapitalen er todelt, der Chibber vektlegg det fyrste: for det fyrste å avkle den borgarlege myten om at kapitalismen oppstod frå sparsemd, hardt arbeid og fredeleg utveksling (noko som seinare vart utvikla av Max Weber i The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, 1904), og for det andre å framhalde at kapitalismen vart fødd globalt gjennom organisert vald som skilde produsentane frå produksjonsmidla. Denne opphavlege akkumulasjonen var ikkje eit avslutta historisk forspel til kapitalismen i Europa, men ein pågåande global prosess, uløyseleg knytt til imperialisme og kolonialisme i alle dens former (det vil seie, òg medrekna nybyggjarkolonialisme).⁸ For Marx syner denne opphavlege akkumulasjonen til innhegninga av allmenningane i England, øydelegginga av bøndene si sjølvberging, og skapinga av eit “fritt” proletariat tvinga til å selje arbeidskrafta si. Denne prosessen kravde vald frå staten si side — lovar mot lausgjengeri, brutal avstraffing og den tvingande makta til den framveksande kapitaliststaten. ⁹ Her er det ingen usemje med Chibber, som nettopp vektlegg fråtakinga og etableringa av eit nytt institusjonelt miljø for konkurranse og profittmaksimering. Likevel er Marx tydeleg på at denne engelske og nederlandske omdanninga ikkje kan forståast utan dens verdshistoriske kontekst (og dessutan byrja det nederlandske herredømet å svekkast då dei mista råda over Angola, Brasil og Ny-Amsterdam).¹⁰ Fjernhandel; kolonial erobring; folkemordet på urfolk i Amerika, Afrika og Asia; den transatlantiske slavehandelen; og plyndringa som vart kvardag frå desse områda av verda, var konstituerande augeblink i kapitalismen sin framvekst.

Eg mistenkjer at Chibber ville hatt eit problem med uttrykket “konstituerande augneblink”. For denne opphavlege akkumulasjonen er ikkje noko som berre fann stad i ei fjern fortid, men ein permanent tilstand som vert pålagt periferien. Kolonialismen, og deretter nykolonialismen (som Kwame Nkrumah synte i 1965 og Walter Rodney vidare avdekte i 1972), fungerte som eit maskineri for kontinuerleg ekspropriasjon: landrøveri, tvangsarbeid, valdeleg etablering av monokulturøkonomiar, ressursutvinning gjennom urimelege gruvekontraktar og overføringsbetalingar, og øydelegginga av sjølvstendig sosial reproduksjon og sjølvstendig nasjonal produksjon.¹¹ Nasjonale og regionale økonomiar i den koloniserte verda vart omorganiserte, ikkje for å utvikle sine eigne produktivkrefter, men for å tene imperiale akkumulasjonsprosessar.

Opphavleg akkumulasjon må forståast som ei valdeleg omorganisering av den sosiale reproduksjonen, ikkje berre som ekspropriasjon av jord og den tvingande mobiliseringa av arbeidskraft for vareproduksjon. Kolonialkapitalismen avmonterte systematisk sjølvbergingseconomiar, felles jordbruk og slektskapsbaserte omsorgssystem, og tvinga dermed reproduksjonen av arbeidskraft over på stadig meir utrygge og feminserte former for uløna eller underløna arbeid. I koloniane vart kvinnearbeidet — matproduksjon, omsorgsarbeid, innsamling av vatn og ved, barneoppdraging og vedlikehald av fordrivne samfunn — ein ikkje-erkjent subsidie til den imperiale akkumulasjonen. Dette var ikkje noko tilfeldig ved den kapitalistiske utviklinga, men noko som var med på å konstituere henne. Plantasjen, gruva og monokulturøkonomien kunne berre fungere fordi kostnadene ved å reprodusere arbeidskraft blei valdeleg eksternaliserte til koloniserte hushald, og innanfor dei, til kvinner. Opphavleg akkumulasjon innebar såleis ikkje berre fråskiljinga av produsentane frå produksjonsmidla, men òg fråskiljinga av den sosiale reproduksjonen frå kollektiv kontroll, og underordna han dei imperiale marknadene, gjeldsregima og det rasialiserte patriarkatet. Denne øydelegginga og omorganiseringa av den sosiale reproduksjonen er framleis blant dei mest varige og minst erkjente mekanismane som den primitive akkumulasjonen opererer gjennom i den globale sør i dag.¹²

Innanfor den marxistiske tradisjonen finst det ei rekkje ulike tolkingar av ideen om opphavleg akkumulasjon, men det kjensgjerningane syner — og som er fastslått i, til dømes, heile verket til Samir Amin, mellom andre — er at imperialisme ikkje er ei utvekst av kapitalismen, men er ein grunnleggjande del av dens vesen.¹³ Faktisk er den engelske omsetjinga av ursprüngliche som “primitive” treffande i ein annan samanheng òg, fordi denne forma for akkumulasjon ikkje vert driven fram gjennom verdilova, men gjennom rå vald, ei primitiv vald som kjem til uttrykk gjennom gjeldsregime, strukturtilpassingsprogram, landran og nytting av hybride krigføringsteknologiar. Dette er valden ved primitiv akkumulasjon, som Marx understreka ikkje so mykje var akkumulasjon som ekspropriasjon. Han vart nytta ikkje berre til å skilje produsentane frå produksjonsmidla deira i England og Holland, men i endå høgare grad til å gjere det med mykje større vald i Amerika, Afrika og Asia, så vel som i Irland, der produsentane mista produksjonsmidla sine (særleg jorda og jordrettane) og måtte arbeide som “frie” arbeidarar innanfor sosiale hierarki som ikkje vart oppløyste (som til dømes hierarki av kaste og rase). Heile samfunn i den koloniserte verda vart omdanna av imperialistiske prosessar for å tena appetitten til kjernelanda. Dømet kan hentast frå Irland sjølv, England sin fyrste koloni, som vart innretta av dei engelske godseigarane til å overføre korn, kjøt og meieriprodukt til England (som Marx noterte i Kapital), medan den irske bonden livnærte seg på poteter og så — etter kvart som hungersnauda forverra seg — flytta til England for å arbeide for lågare lønner i fabrikkane, og seinare flytta til koloniane for arbeid og til nybyggjarkoloniane for jord.¹⁴

Den primitive akkumulasjonsprosessen strukturerte nye sosiale relasjonar (inkludert ei ny internasjonal arbeidsdeling), der folka i koloniane fann seg sjølve i å produsere enorme mengder sosial rikdom, ikkje for seg sjølve eller eingong for sine eigne nasjonale kapitalistar, men for å verte drenert til sentrum av kolonialsystemet og for å auke dets kapitalakkumulasjon innan industri og finans. Til dømes, i visekongedømet Peru, etablerte visekonge Francisco de Toledo mita-systemet med tvangsarbeid, der éin av sju vaksne menn måtte dra og arbeide utan løn for den spanske krona. Mitayoane arbeidde i sylvgruvene med sine eigne reiskapar og vart haldne oppe av samfunna sine, og ytte slik arbeidskraft som var endå billegare enn slaveri. Samstundes etablerte dei nye sosiale relasjonar i Andes som overlevde lenge etter at sylvet i gruvene i Potosí var tomt.¹⁵ Omdanninga av desse sosiale relasjonane til former for sosial aktivitet for kolonial vareproduksjon, noko som støtta utviklinga av kapitalismen – og etablerte ei internasjonal arbeidsdeling — vert oversett av Chibber i denne kommentaren hans.¹⁶

Chibber kjem med ein interessant observasjon når han seier at det ikkje berre er storleiken på dei stolne kapitalmidla som tel, sidan portugisarane og spanjolane drog dei enorme sylvmengdene frå Amerika inn til Den iberiske halvøya utan å så omdanne denne kapitalen til industri og dermed til kapitalakkumulasjon. I 1956 skreiv Pierre Vilar eit frekt essay om Miguel de Cervantes sin Don Quijote (1605) som inneheldt ein underseksjon kalla “Spansk imperialisme: Det høgste stadiet av føydalisme”.¹⁷ Vilar antyda at sylvmynten som kom til Spania, skapte enorme inflasjonseffektar og omdanna ikkje, som Chibber òg påpeikte, Den iberiske halvøya til eit knutepunkt for kapitalisme. Men her held både Vilar og Chibber seg bundne av eit syn på verdshistorie som er stats-sentristisk, og dei ser ikkje dei globale tentaklane som alt omfamna Den iberiske halvøya hundreår tidlegare. I 1407 oppretta dei genovesiske finansfolka Casa di San Giorgio, ein privat bank som rådde over Genova sine offentlege finansar.¹⁸ Casa di San Giorgio og andre slike institusjonar vart heilt avgjerande for å finansiere fjernhandel inn i Asia, inn i Svartehavsregionen, og inn i Nord-Afrika og Spania. På 1400-talet tok genovesiske bankherrar over spansk finans, støtta inkvisisjonen som ein del av freistnaden sin på å bli dei leiande kjøpmennene i Middelhavsregionen (inkludert Andalusia og Marokko, som rådde over munningen til Atlanterhavet), og finansierte så den iberiske utbygginga av sukkerplantasjar på Madeira (så tidleg som 1450), Kanariøyane (seint på 1400-talet) og São Tomé (seint på 1400-talet). Desse plantasjane, som var kapitalistisk innretta, gav førebilete for plantasjane som skulle kome i Amerika (Hispaniola mellom 1516 og 1520, og Puerto Rico og Cuba i tiåret etter).¹⁹ Korleis Chibber (og Vilar) kan avvise sukkerplantasjane i Middelhavet, Atlanterhavet og Amerika, er gåtefullt. Det er verdt å minnast Marx sin “fjerde observasjon” i The Poverty of Philosophy (1847): “Sjølve slaveriet er like mykje omdreiingspunktet for den borgarlege industrien som maskineri, kreditt, etc. Utan slaveri har du ikkje bomull; utan bomull har du ikkje moderne industri. Det er slaveriet som gav koloniane deira verdi; det er koloniane som skapte verdshandel, og det er verdshandel som er føresetnaden for storskala industri. Soleis er slaveri ein økonomisk kategori av den største viktigheit.”

Spansk og portugisisk tjuveri av gull frå Afrika og sylv frå Amerika la grunnlaget for deira plant asjeøkonomiar, som vart integrerte i det framveksande verds kapitalistiske systemet, til slutt sentrert i London. Det var denne kapitalen frå London som så gjekk inn i dei imperiale krinslaupa att og finansierte infrastrukturutbygging i Latin-Amerika, noko som forsterka strukturane for nykolonial uttapping av rikdom.²⁰ Blant spanske marxistar er det semje om at kapitalistiske sosiale relasjonar kom seinare til Spania enn til andre delar av Europa, at kjøpmennene i Spania arbeidde innanfor rammer sett av monarkiet og heldt seg svake, og at dei fyrst vart framtredande etter napoleonsinvasjonen i 1808.²¹ Då Chibber seier: “Spania og Portugal burde ha hatt dei fyrste overgangane til kapitalisme”, overser han den komplekse sosiale historia til Den iberiske halvøya, banda hennar til genovesisk kapital, og korleis det amerikanske sylvet vart dregen frå Den iberiske halvøya for å finansiere nederlandsk og engelsk handel og deira overgang til kapitalisme. Dette var ikkje eit nasjonalt prosjekt, men eit regionalt eller kontinentalt eitt, og det er nettopp dette Chibber — som synest å operere med ein metodologisk nasjonalisme — ikkje får auge på.²²

Avgrensingane til den politiske marxismen

Mot slutten av intervjuet sitt nemner Chibber at ideane hans byggjer på arbeidet til Robert Brenner, “som gjorde dette poenget mest tydeleg”. Seinare, når Naschek nemner Ellen Meiksins Wood, svarar Chibber at “ho bygde vidare på Brenner sine argument”. Det er viktig å presentere dette synet på verda for lesaren som kanskje ikkje er kjend med Brenner-debatten frå 1970- og 80-talet og den fornya interessa for denne debatten med Wood sine fleire bøker på 90-talet.²³ For Brenner og Wood — sistnemnde tok i bruk omgrepet “politisk marxisme” for å skildre tilnærminga si — oppstod kapitalismen ikkje frå handel, marknader eller folkevekst, og han drog heller ikkje nytte av kolonialismen. I staden oppstod han frå historisk spesifikke jordbruksbaserte klass relasjonar som tvinga både godseigarar og produsentar til å reprodusere seg sjølve gjennom konkurransebasert marknadsavhengnad. Jordbruksrelasjonane i England er heilt avgjerande i denne prosessen, og det er når jordbruksklassane vert underlagde marknadspress at ein kan tidfeste kapitalismen sitt opphav. Ut frå denne framstillinga anten forsvinn Irland (som hos Brenner) eller dukkar opp att (som hos Wood) berre for å verte skilt frå andre koloniale røynsler, men då forsvinn òg Asia, Afrika og, sjølvsagt, Amerika — og overraskande nok òg resten av Dei britiske øyar og Europa. Dette er berre ei engelsk soge, der England er opphavet gjennom si eiga særeigne sosiale historie med kapitalistiske samfunnsrelasjonar.

I ein kort merknad om Brenner-debatten skriv den framståande indiske historikaren Irfan Habib at Brenner sitt syn er eit “eventyrsyn på prosessen som leidde til den engelske industrielle revolusjonen og omdanninga av England til den fyrste industrielle kapitalistøkonomien i verda”.²⁴ Habib gjev fleire viktige grunnar til at dette er høvet: for det fyrste overser Brenner rolla til maskineriet og fabrikken, og deira plass i den kapitalistiske omdanninga av jordbruket vert difor òg oversett. For det andre tilslører Brenner rolla til Irland som eit reservoar ein kunne skaffe mat frå til lågare prisar, ikkje berre for den industrielle arbeidarklassen, men òg for landbruksbefolkninga, som elles ville ha opplevd samanbrot i inntektene sine på grunn av øydelegginga av heimeindustrien og sjølvberginga deira. For det tredje overser Brenner inntektene frå den transatlantiske slavehandelen, handelen med varer produserte på slaveplantasjane, og tributt frå India. For det fjerde overser Brenner klassekampen mot bøndene (slik som valden under innhegningsrørsla på 1700-talet) og klassekampen frå bøndene (frå Kett-opprøret i 1549 til Captain Swing-opptøya i 1830–1831).²⁵

I Kapitalen skriv Marx at “Sjølv om me treff på dei fyrste byrjingane til kapitalistisk produksjon så tidleg som på 1300- eller 1400-talet, spreidd her og der, i visse byar ved Middelhavet, så tek den kapitalistiske æraen til på 1500-talet.”²⁶ Brenner held fast på tidsperioden, men plasserer opphavet einaste og aleine på den engelske landsbygda. Chibber seier at kapitalismen oppstår “frå midten til slutten av 1400-talet. Slik at ein innan om lag 1550 eller 1560 i røynda har ein kapitalistisk økonomi. Dette er om lag hundre år før England i det heile teke har noko slag verkeleg imperium.” Dette er den klassiske Brenner-tilnærminga, som overser prosessen med kapitalistisk utvikling, som òg må inkludere maskina (noko Habib nemner). Maskina er ikkje berre noko som aukar produktiviteten, men ein materialisert sosial relasjon som reorganiserer arbeidsdisiplin, tid og dugleik, og som aukar utvinninga av meirverdi. Maskina gjorde det mogleg å skape nye sosiale relasjonar, og var ikkje berre eit uttrykk for alt eksisterande. Som Marx framheldt i Kapitalen, er maskineri ikkje eit nøytralt teknologisk framsteg, men “det mektigaste våpenet for å slå ned streikar” og for å omdanne sjølve arbeidsprosessen, underordne levande arbeid under daudt arbeid og gjere relativ meirverdi systematisk.²⁷ Dersom vi tek maskina på alvor, då må me òg forstå dens rolle i kolonial produksjon: for det fyrste, i sukkerbrukene på Madeira, Kanariøyane, São Tomé og Karibia frå 1450 og frametter; og for det andre, i gruvedriftsmaskineriet i Potosí, Zacatecas og Sentral-Europa frå 1500 og frametter.²⁸

Desse utviklingstrekka finn stad før oppfinninga av hovudelementa i tekstilmaskineriet, som Spinning Jenny (1764), Water Frame (1769), Mulaen (1779), den mekaniske vevstolen (1780) og dampmaskina (1763). Det er faktisk rimeleg at Chibber ikkje kjenner til kor viktig det er at sosiale relasjonar vart totalt omdanna på Madeira eller i Zacatecas av maskina og forma om til kapitalistiske sosiale relasjonar, fordi litteraturen om desse utviklingstrekka anten ikkje er på engelsk eller ikkje er utgjeven av vestlege forlagshus.²⁹ Fraværet av maskineriet i denne litteraturen, for dens rolle i utvida reproduksjon, og fråværet av dei tidlege plantasjane i Middelhavet og Atlanterhavet, syner kor trongt perspektivet til den politiske marxismen er, nøgd som den er med engelske herregards- og godseigararkiv (og overser til og med kyrkjebøker som kjelder til demografisk materiale, ingeniørhandbøker, fabrikkinspektørapportar, rekneskapsbøker og -protokollar, godseigararkiv og teknologiske handbøker).

Politisk marxisme, eller i det minste det tidlege arbeidet til Brenner og det seinare arbeidet til Wood, syner korleis kapitalistiske samfunnsrelasjonar disiplinerte arbeidet i England og i andre delar av den nordatlantiske verda. Det den ikkje syner, er høvet mellom dette disiplinerte arbeidet og den utvida reproduksjonen av kapital, og fråtakinga av land, arbeidskraft og mineral i koloniane. Ei nøyaktig framstilling av det komplekse opphavet til kapitalismen ville ikkje tidfeste det så nøyaktig med ein dato og ein fødestad, men ville plassere det i plantasjen, i gruva, i kolonien, på slaveskipet, og, sjølvsagt, på markene i England og i fabrikkane i Nordvest-Europa.

Rolla til kolonialismen

Tidleg i intervjuet seier Chibber at han kjem til å avvise “tanken om at kapitalismen vart til ved plyndring”, noko han seier “vart ganske grundig diskreditert på 1980- og 90-talet”. Argumentet eg fører her, er ikkje at kolonialismen mekanisk “skapte” kapitalismen, men at kapitalismen oppstod som ein global sosial relasjon (gjennom skapinga av ei internasjonal arbeidsdeling) med indre dynamikkar i Europa som var uløyseleg samanvevde med kolonial ekspropriasjon, tvangsarbeid og maskinmediert produksjon andre stader. Likevel er det påfallande at Chibber på fleire punkt i intervjuet snakkar om “plyndring”, som er ein viktig del av den retoriske arsenalen til nasjonal frigjering: drain (uttapping) var omgrepet på 1800-talet, så plyndring, medan tributt vart utvikla til eit kritisk omgrep av Amin. Det Chibber ikkje synest å godta med nyttinga av ordet plyndring, er at kolonialisme ikkje berre er tjuveri av sylv, men ekspropriasjon av land og kroppar. Det er verdt å minnast at Marx, i Value, Price, and Profit (1865) – opphavleg skriver på engelsk — merka seg at dei klassiske politiske økonomane nytta “Previous, or Original Accumulation” og så noterte at dette “ought to be called Original Expropriation”. Denne opphavlege ekspropriasjonen, skreiv Marx, “means nothing but a series of historical processes, resulting in a decomposition of the original union existing between the labouring Man and his Instruments of Labour.”³⁰ Desse historiske prosessane kan ein sjå heilt presist i koloniseringshistoria som går attende til seint på 1400-talet. Etter at Marx listar dei opp i Kapital, bind 1, kapittel 31 (“The Genesis of the Industrial Capitalist”), seier han at “These idyllic proceedings are the chief momenta of primitive accumulation” — med andre ord, grunnlaget for framveksten av den industrielle kapitalisten.³¹ Viss du ser bort frå kolonialismen og maskina, får du ikkje tak i opphavet til den industrielle kapitalismen, berre framveksten av visse sosiale relasjonar som vert fald inn i det store beistet [behemoth] som er kapitalismen.

Spørsmålet som vert reist av Chibber sitt innlegg, er ikkje om kapitalismen kunne ha eksistert utan kolonialismen i det abstrakte, men om marxismen kan forklare kapitalismen slik han faktisk oppstod, utan å konfrontere imperium, slaveri og maskinmediert dominans. På dette spørsmålet kjem den politiske marxismen, og Chibber si populære utgåve av henne, til kort. Ved å avgrense opphavet til kapitalismen til engelske jordbruksrelasjonar og behandle kolonialismen som analytisk underordna, tek dei feil av ei abstraksjon — ei vektlegging av politisk og nasjonal makt framfor globale politisk-økonomiske relasjonar — for ei historisk forklaring. Viss du byrjar med analytisk å abstrahere frå verda, er det ikkje overraskande at konklusjonane dine fører til det synet at verda ikke tyder noko.

Kapitalismen oppstod ikkje som eit sjølvoppslukt nasjonalt system som seinare vart projisert utover. Han voks fram gjennom globale prosessar av fråtaking, gjennom den valdelege omorganiseringa av arbeid og natur på tvers av kontinent, og gjennom den tidlege utplasseringa av maskinar i plantar, gruver og utvinningskompleks som disiplinerte arbeid lenge før den engelske fabrikken vart dominerande. Dette var ikkje perifere episodar eller berre “plyndring”, men konstituerande augeblink i forminga av kapitalistiske samfunnsrelasjonar og den internasjonale arbeidsdelinga.

Viss desse historiene vert tekne på alvor, kan ikkje spørsmålet om reparasjonar avvisast som ein moralsk appell eller eit atterskodande krav, men må forståast som ei materiell og politisk naudsyn. Reparasjonar handlar ikkje om å tildele skuld for tidlegare brotsverk åleine, men om å konfrontere dei pågåande strukturane for akkumulasjon som vart grunnlagde gjennom kolonial ekspropriasjon og som framleis reproduserer global ulikskap i notida. Dette er argumentet i den nye boka skriven av Kwesi Pratt jr., leiaren for den sosialistiske rørsla i Ghana, med eit føreord av Ghana sin president, John Mahama. Chibber sitt intervju kjem samstundes som Pratts bok har byrja å vekkje merksemd, ikkje berre i Ghana, men over heile kontinentet, med Mahama som lovar å samle støtte for denne ideen gjennom Den afrikanske unionen sin reparasjonsagenda.³² Rikdomen i det globale nord vart ikkje berre akselerert av imperiet; han vart konstituert gjennom fråtakingsprosessar som øydela alternative utviklingsvegar, omorganiserte sosial reproduksjon, og låste store delar av det globale sør i avhengighetsrelasjonar som varer ved gjennom gjeld, handel og finansiell dominans. Å avvise reparasjonar samstundes som ein anerkjenner desse historiene, er å naturalisere ei urettferdig verd sorden, som om ho var resultatet av nøytrale marknadsprosessar snarare enn hundreår av organisert vald. Ein marxisme som tek imperialismen på alvor, må difor framhalde at reparasjonar – anten det er gjennom gjeldssletting, tilbakeføring av stolne ressursar, overføring av teknologi eller gjenoppbygging av offentlege kapasitetar øydelagde av kolonialisme og strukturtilpassing — ikkje er handlingar av velgjerdsemd, men augneblink av kamp om omfordelinga av historisk ekspropriert sosial rikdom. Utan ein slik politikk risikerer kritikkar av kapitalismen å verte analytisk skarpe, men politisk uverksame, ute av stand til å knyte historisk sanning til krava om antiimperialistisk omdanning i notida.

Å nekte for dette er ikkje berre å mislese historia, det er å avvæpne marxismen politisk. Ein teori som skil kapitalismen frå imperialismen, kan ikkje gjere greie for varigheita av ujamn utvikling, rasialisert arbeid og pågåande former for primitiv akkumulasjon. Ein marxisme som er vår verdshistorie verdig, må difor byrje der kapitalismen sjølv byrja — ikkje berre på den engelske landsbygda, men på plantasjen, i gruva, i kolonien og i maskina.

Vijay Prashad er leiar av Tricontinental: Institute for Social Research. Blant Prashad sine nyaste bøker finn ein On Cuba (med Noam Chomsky, The New Press, 2024) og The International Monetary Fund Suffocates the World (med Grieve Chelwa, Inkani Books, 2025).

Forfattaren vil gjerne takke Eduardo Rodriguez, John Bellamy Foster, Maisa Bascuas, Miguel Stedile, Shiran Ilanperuma og Tings Chak for innspel. Sjølve grunnsynet i dette arbeidet er sterkt prega av Aijaz Ahmad (1941–2022), frå kven det stamma element av ein levande og pulserande marxisme.

Notar:

1. Vivek Chibber intervjua av Melissa Nascheck, “Colonial Plunder Didn’t Create Capitalism”, Jacobin, 14. desember 2025. (https://jacobin.com/2025/12/chibber-colonialism-capitalism-origins)

2. Debatten trengde inn i den vitskaplege litteraturen på ulike språk, inkludert japansk, russisk og spansk. I Japan byrjar debatten på 1930-talet, før Dobb – som vart omsett til japansk i 1946 – med Naro Eitarõ sin The Developmental History of Japanese Capitalism (1930) og vidare til Kanji Ishii, The Historical Structure of Capitalist Japan (2015). I Sovjetunionen var nøkkelforfattarane Evgeny Kosminsky og Boris Porshnev. Kosminsky sine bøker fokuserte på den engelske røynsla, med The English Village in the Thirteenth Century (1935) og Studies in the Agrarian History of England in the Thirteenth Century (1947), medan Porshnev publiserte The Popular Uprisings in France from 1623 to 1648 (1948) og Feudalism and the Popular Masses (1964). Porshnev publiserte ein samanfattande analyse på fransk: “Les problèmes de la crise du féodalisme”, Annales Économies, Sociétés, Civilisations 13, nr. 1 (1958). På spansk når den omfattande litteraturen eit høgdepunkt i José Antonio Martínez Torres, “La transición del feudalismo al capitalism: ¿Un debate extinto?”, Revista de historia Jerónimo Zurita, nr. 74 (1999).

3. Omgrepet superutbytting er forankra i Marx sine skrifter i Capital, der han skriv om ekstraprofittane frå kolonial utvinning. Dette vart seinare teke opp av V. I. Lenin, som i Imperialismen som det høgste stadiet i kapitalismen (1916) skriv om “ekstraprofittar”. Denne ideen vart vidareutvikla av Charles Bettelheim, Calcul économique et formes de propriété (Paris: Maspero, 1970); Ruy Mauro Marini, Dialéctica de la dependencia (México: Era, 1973), òg utgjeven av Monthly Review Press som Dialectics of Dependency; Samir Amin, Imperialism and Unequal Development (New York: Monthly Review, 1976); Tricontinental: Institute for Social Research, Dependency and Super-exploitation: The Relationship Between Foreign Capital and Social Struggles in Latin America, Dossier nr. 67, august 2023. (https://thetricontinental.org/dossier-67-superexploitation/)

4. Dadabhai Naoroji, Poverty and Un-British Rule in India (London: Swan Sonnenschein & Co., 1901); B. R. Ambedkar, The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution (London: P. S. King and Son, 1923); Utsa Patnaik, “The Free Lunch: Transfers from the Tropical Colonies and Their Role in Capital Formation in Britain during the Industrial Revolution”, i Globalization Under Hegemony: The Changing World Economy, red. K. S. Jomo (Delhi: Oxford University Press, 2006); Prabhat Patnaik og Utsa Patnaik, “The Drain of Wealth: Colonialism before the First World War”, Monthly Review 72, nr. 9 (februar 2021): 1–19. (https://monthlyreview.org/2021/02/01/the-drain-of-wealth/)

5. Jason Hickel, Dylan Sullivan og Huzaifa Zoomkawala, “Plunder in the Post-Colonial Era: Quantifying Drain from the Global South Through Unequal Exchange, 1960–2018”, New Political Economy 26, nr. 6 (2021); og Jason Hickel, Christian Dorninger, Hanspeter Wieland og Intan Suwandi, “Imperialist Appropriation in the World Economy: Drain from the Global South through Unequal Exchange, 1990–2015”, Global Environmental Change 73 (mars 2022). Det er viktig å forstå at ujamn bytte basert på undervurdering av arbeid i det globale sør ikkje omfattar heile uttappinga av overskot frå sør. Sjå John Bellamy Foster og Brett Clark, “Introduction to the Updated Edition of Unequal Exchange”, Monthly Review 77, nr. 8 (januar 2025): 1–19. (https://monthlyreview.org/2025/01/01/introduction-to-the-updated-edition-of-unequal-exchange/)

6. Grieve Chelwa og Vijay Prashad, How the International Monetary Fund Suffocates Africa (Johannesburg: Inkani Books, 2026).

7. Tricontinental: Institute for Social Research, The Churning of the Global Order, Dossier nr. 72, januar 2024.

8. Om nybyggjarkolonialisme, sjå den glimrande essayet av John Bellamy Foster, “Imperialism and White Settler Colonialism in Marxist Theory”, Monthly Review 76, nr. 9 (februar 2025): 1–21.

9. Den klassiske framstillinga er E. P. Thompson, Whigs and Hunters: The Origins of the Black Act (Harmondsworth: Penguin Books, 1976). Eit og eit halvt tiår før Thompson publiserte Ranajit Guha ei bok om “innhegnings”-rørsla i Bengal, som ikkje vart nytta av Thompson eller teken inn i debatten. Sjå Ranajit Guha, A Rule of Property for Bengal: An Essay on the Idea of Permanent Settlement (Paris: Mouton, 1963)

10. Alexander Anievas og Kerem Nisancioglu, How the West Came to Rule: The Geopolitical Origins of Capitalism (London: Pluto Press, 2015).

11. Kwame Nkrumah, Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism (London: Thomas Nelson and Sons, 1965); Walter Rodney, How Europe Underdeveloped Africa (Dar es Salaam: Tanzania Publishing House, 1972).

12. Den klassiske teksten er Maria Mies, Patriarchy and Accumulation on a World Scale: Women in the International Division of Labour (London: Zed Books, 1986), men sjå òg Silvia Federici, Caliban and the Witch: Women, the Body, and Primitive Accumulation (New York: Autonomedia, 2004).

13. Frå Samir Amin, Les effets structurels de l’intégration internationale des économies précapitalistes, avhandling, Paris, 10. juni 1957; til Samir Amin, Modern Imperialism, Monopoly Finance Capital, and Marx’s Law of Value: Monopoly Capital and Marx’s Law of Value (New York: Monthly Review Press, 2018).

14. John Bellamy Foster og Brett Clark, “The Rift of Éire”, Monthly Review 71, nr. 11 (april 2020): 1–11.

15. Faktisk argumenterer Pablo Macera for at mita-systemet forma arbeidsrelasjonane inn i den moderne tidsalderen i Peru. Dette kan ein sjå i to av hans viktigaste monografiar, Trabajos de historia (Lima: Instituto Nacional de Cultura, 1977) og Visión histórica del Perú (Lima: Editorial Milla Batres, 1978). Denne tankegangen vart vidareutvikla av Alberto Flores Galindo i Buscando un Inca (Lima: Instituto de Apoyo Agrario, 1986).

16. Carlos Sempat Assadourian, El sistema de la economía colonial: Mercado interno, regiones y espacio económico (Lima: Instituto de Estuidios Peruanos, 1982).

17. Pierre Vilar, “Le temps du Quichotte”, Europe, nr. 34 (1956), omsett som “The Age of Don Quixote”, New Left Review, I/68 (juli–august 1971). (https://newleftreview.org/issues/i68/articles/pierre-vilar-the-age-of-don-quixote)

18. Carlo Taviani, The Making of the Modern Corporation: The Casa di San Giorgio and Its Legacy, 1446–1720 (New York: Routledge, 2022).

19. Robin Blackburn, The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800 (London: Verso, 1997). Det viktigaste arbeidet er av Vitorino Magalhães Godinho, Os Descobrimentos e a Economia Mundial (Lisboa: Editorial Presença, 4 bind, 1963–1971).

20. Litteraturen på dette punktet er omfattande. D. C. M. Platt, Finance, Trade, and Politics in British Foreign Policy, 1815–1914 (Oxford: Clarendon Press, 1968); Tulio Halperín Donghi, Una nación para el Desierto Argentino (Buenos Aires: Centro Editor de América Latina, 1982); Hilda Sábato, La clase dominante en la Argentina moderna: Formación y características, 1860–1910 (Buenos Aires: CISEA/Sudamericana, 1988).

21. Josep Fontana, La quiebra de la monarquía absoluta, 1814–1820 (Barcelona: Ariel, 1971); Josep Fontana, Historia: análisis del pasado y proyecto social (Barcelona: Editorial Crítica, 1982); Manuel Tuñón de Lara, La España del siglo XIX (Barcelona: Laia, 1974); Manuel Tuñón de Lara, El movimiento obrero en la historia de España (Madrid: Taurus, 1972); Jordi Nadal, El fracaso de la revolución industrial en España, 1814–1913 (Barcelona: Ariel, 1975).

22. Andreas Wimmer og Nina Glick Schiller, “Methodological Nationalism and Beyond: Nation-State Building, Migration and the Social Sciences”, Global Networks 2, nr. 4 (2002): 310–34.

23. For Robert Brenner: “Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe”, Past & Present, nr. 70 (1976); “The Origins of Capitalist Development: A Critique of Neo-Smithian Marxism”, New Left Review, I/104 (1977); “The Agrarian Roots of European Capitalism”, Past & Present, nr. 97 (1982). For kritikkar av synet hans og svara hans, sjå The Brenner Debate: Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe, red. T. H. Aston og C. H. E. Philpin (Cambridge: Cambridge University Press, 1985). For Ellen Meiksins Wood, sjå The Pristine Culture of Capitalism (London: Verso, 1991); Democracy Against Capitalism (Cambridge: Cambridge University Press, 1995); og The Origin of Capitalism: A Longer View (London: Verso, 2002).

24. Irfan Habib, “The Rise of Capitalism in England: Reviewing the Brenner Thesis”, Proceedings of the Indian History Congress 74 (2013): 741.

25. Andy Wood, The 1549 Rebellions and the Making of Early Modern England (Cambridge: Cambridge University Press, 2007); Eric Hobsbawm og George Rudé, Captain Swing (London: Lawrence & Wishart, 1969).

26. Karl Marx, Capital, bind 1 (New Delhi: LeftWord Books, 2010), 506.

27. Marx, Capital, bind 1, 290.

28. João G. Araújo mfl., “Sugar Production in the Atlantic: Ceramic Moulds from Madeira, Cape Verde, and São Tomé (15th–17th Centuries)”, i Instalaciones y paisajes azucareros atlánticos, Gaëlle Dieulefet og Catherine Losier, red. (Oxford: Archaeopress, 2023); Peter Bakewell, Minería y sociedad en el México colonial: Zacatecas, 1546–1700 (México: FCE, 1976).

29. Geraldo Gomes, Engenho y Arquitetura—tipologia dos edifícios dos Antigos Engenhos de açúcar de Pernambuco (Recife: Editora Fundação Gilberto Freyre, 1998); Modesto Bargalló, La minería y la metalurgia en la América española durante la época colonial, con un apéndice sobre la industria del hierro en México desde la iniciación de la Independencia hasta el presente (México: Fondo de Cultura Económica, 1955).

30. Karl Marx, Value, Price and Profit i Wage-Labour and Capital/Value, Price and Profit (New York: International Publishers, 1976), 38–39.

31. Marx, Capital, bind 1, 531.

32. Kwesi Pratt jr., Reparations: History, Struggle, Politics, and Law—Reparations for Africa (Accra: Printer Excel, 2025); Mikaela Nhondo Erskog og Vijay Prashad, “The Actuality of Red Africa”, Monthly Review 76, nr. 2 (juni 2024): 37–50.