Om kapitalismen sin økonomiske krise
av Prabhat Patnaik
Det er minst to viktige økonomiske sider ved den strukturelle krisa kapitalismen står i no. Den fyrste er den allmenne stagnasjonen og den aukande arbeidsløysa som verdskapitalismen har vorte møtt med i den nyliberale fasen sin. Den høge arbeidsløysa er i mange høve – som i USA – kamuflert av at færre tek del i arbeidsstyrken, men røynda er uomtvisteleg. Stagnasjonen synte seg sjølv før pandemien: vekstraten i verdøkonomien gjennom 2010-talet var lågare enn i noko tidlegare tiår sidan den andre verdskrigen.
Aukande meirverdi-del og ex ante overproduksjon
Grunnen til denne stagnasjonen ligg i den nyliberale kapitalismen sitt vesen, som har ført til ei massiv auking av inntekts- og formueulikskap innan kvart land. Under det nyliberale regimet nyt kapital – inkludert finanskapital – meir eller mindre fri global rørsle, medan arbeidarar vert verande i sine eigne land (bortsett frå då dei særskilt får høve til å migrere). Arbeidarar i avanserte land konkurrerer difor i praksis mot lågare løna arbeidarar i det globale sør, dit kapitalen alltid kan flyttast. Fylgja av dette er at arbeidarar i avanserte land knapt får nokon auke i realløna, sjølv i absolutte tal. Joseph Stiglitz rekna faktisk den gjennomsnittlege realløna for ein mannleg amerikansk arbeidar i 1968 til å ha vore marginelt høgre enn i 2011.1
Samstundes vert dei store arbeidsreserva i sør – ei arv frå kolonitida – ikkje tømde, sjølv om verksemd flyttast frå nord til sør. Tvert imot aukar dei i høve til arbeidsstyrken, fordi arbeidsproduktiviteten aukar monaleg overalt som fylgje av raskare teknologisk endring. Den raskare teknologien er igjen eit resultat av den skjerpa konkurransen i verdsmarknaden under den nyliberale ordninga. At den relative storleiken på arbeidsreserva ikkje minkar, tyder at reallønene i det globale sør vert verande meir eller mindre bundne til eit eksistensminimum.
Både i nord og sør aukar difor reallønene knapt, sjølv om arbeidsproduktiviteten stig raskt. Det leier til at meirverdien av produksjon aukar, både på verdsbasis og likeeins innåt einskilde land.2 Sidan arbeidande folk i gjennomsnitt konsumerer ein større del av inntekta si enn dei som lev av den økonomiske meirverdien, vil ei auking av meirverdi-delen halde nede konsumsjonsetterspurnaden – og dimed den samla etterspurnaden – i høve til det som kan produserast. Dette gjev igjen opphav til ein på førehand-tendens [ex ante tendency] mot overproduksjon, som den faktiske stagnasjonen og den aukande arbeidsløysa er openberringar av.3
Det merkverdige med den nyliberale kapitalismen er likevel ikkje berre denne tendensen mot stagnasjon og høgre arbeidsløyse. Enno meir slåande er det at det mest kraftfulle mottiltaket – større statsutgifter – vert meir eller mindre verknadslaus under nyliberal kapitalisme. For at større statsutgifter skal auke den samla etterspurnaden og motverke stagnasjon, må dei finansierast på ein av to måtar. Anten gjennom eit budsjettunderskot – då vert ingen ytterlegare skatta, og ingen sitt konsum går ned, sjølv medan etterspurnaden frå staten aukar. Eller gjennom høgare skattar på dei rike, som sparar ein del av inntekta si; konsumet deira går difor ikkje ned heile det ekstra skattebeløpet, og utgiftene av skatteinntekta gjev ein netto auke i etterspurnad. Viss derimot større statsutgifter vert finansiert gjennom skattar på arbeidande folk – som meir eller mindre konsumerer heile inntekta si — vil etterspurnaden skapt av dei ekstra statsutgiftene vert oppvegd av det reduserte konsumet til arbeidarane. Det vert då ingen netto auke i samla etterspurnad, og ingen lindring frå stagnasjon og arbeidsløyse.
Begge desse formene for finansiering vert likevel motarbeidd av finanskapitalen, sidan utgiftene må vera ekspansive. Finanskapitalen motset seg større skattar på dei rike, sidan store finanspersonar sjølv er blant dei rike. Dei motset seg òg større budsjettunderskot, noko som er grunnen til at dei fleste land i den nyliberale tidsalderen har lovgjeving om “budsjettansvar” som avgrensar tilhøvet mellom budsjettunderskot og bruttonasjonalprodukt – typisk til kring 3 prosent. Og sidan finanskapitalen er globalisert medan staten vert verande nasjonal, må finanskapitalen sitt påbod råda i statlege politiske spørsmål. Elles ville landet verta ramma av eit finansutflooding som ville utløyse ei krise. Nyliberalismen gjev difor ikkje berre opphav til overproduksjon, som valdar stagnasjon og arbeidsløyse – den hindrar òg dei mest kraftfulle mottiltaka. Innanfor nyliberalismen finst ingen utveg frå stagnasjonen og arbeidsløysa som nyliberalismen sjølv skapar. Med andre ord fører nyliberalismen verdskapitalismen til ei endeleg blindgate som det ikkje er utveg frå utan at nyliberalismen sjølv vert overskriden. Dette er situasjonen verdskapitalismen står i i dag.4
Framveksten av nyfascismen
Svaret til verdskapitalismen på denne blindgata so langt har vore å fremje nyfascisme. Nyfascistiske element finst i kvart moderne samfunn. Dei spreier hat i majoriteten av befolkninga mot ei eller anna uheldig etnisk eller religiøs minoritet, men er generelt eit marginalt fenomen. Dei flyttar til sentrum – og sjølv til maktposisjonar – berre då dei får finansiell og mediestøtte frå monopolkapitalen generelt, og særleg frå eit segment innanfor denne som består av nye monopolkapitalelement. Og dette skjer berre då ei økonomisk krise verkar skadeleg på småborgarskapet, arbeidarklassen og sjølv små kapitalistar, og skapar misnøye som trugar hegemoniet til monopolkapitalen.
Ein allianse mellom storkapital og nyfascistar kjem då i stand. Den undertrykkjer demokratiske rettar og institusjonar, og nyttar ei blanding av statleg undertrykkjing og vald frå fascistiske bråkmakarar mot politiske motstandarar, intellektuelle, kunstnarar og venstresida. Den prøver å byggje opp ein personkult rundt “leiararen”, som skal symbolisere “nasjonen”, og freistar å skape og spreie ei avleiande og hatfremjande diskurs. Målet er å splitta arbeidarklassen og hindre kva som helst utfordring mot hegemoniet til monopolkapitalen.5
Framveksten av nyfascisme over heile verda i dag er symptomatisk for den strukturelle krisa kapitalismen står i. I nokre land – som Argentina, India, Italia og USA – har nyfascistar erobra makta. I andre, som Frankrike og Tyskland, er dei nære på. Men overalt er ei rørsle mot den ytre høgresida klart synleg.
Men nyfascismen er heller ikkje i stand til å overvinne den økonomiske krisa. Dei same faktorane som gjer den liberal-borgarlege staten ute av stand til å motverke tendensen mot stagnasjon og arbeidsløyse, hindrar òg den nyfascistiske staten. Motseiinga mellom globalisert finans og nasjonalstatar råkar den nyfascistiske staten like mykje som den liberal-borgarlege. Nyfascismen kan difor ikkje i dag attskape det fascismen gjorde på 1930-talet: å overvinne massarbeidsløysa i landa der han kom til makta, gjennom ein enorm auke i underskotfinansierte statsutgifter nytta på militær opprustning.6 Dette gjev nyfascismen mindre kontroll over samfunnet enn den klassiske fascismen hadde, men gjer den òg til eit meir langvarig fenomen. Nyfascistane kan til og med verta røysta ut av makta (for medan dei nyttar alle moglege knep for å sabotere demokratiet, opphever dei ikkje med naudsyn vala). Dei vil likevel verta verande i kulissene og kan koma attende til makta, slik Donald Trump har gjort.
Men sjølv nyfascistane må ha eit økonomisk program, for den avleiande diskursen om å gjere ei minoritet til “dei andre” kan ikkje strekkje til for alltid. Dei to moglege vegane for å overvinne motseiinga mellom nasjonalstaten og globalisert finans er begge utanfor rekkevidde for nyfascismen. Den eine er å ha ein surrogat “verdsstat” – eller å etterlikne ein “verdsstat” – for å kontrollere internasjonal kapital og auke den globale samla etterspurnaden. I praksis tyder dette ein samordna finanspolitisk stimulans mellom mange land, der kvar stat nyttar meir, anten ved å utvide budsjettunderskotet eller ved å samstundes skattleggje dei rike.7 Den andre vegen er ei fullstendig avkopling frå det globaliserte finansregimet ved å påtvinge kontroll med kapitalstraumar på nasjonalt nivå, og utvide statsutgifter på ein av desse måtane (auka skatteunderskot eller skattlegging av rike). Monopolkapitalen vil avvise begge, for dei representerer eit middel til å overkaste monopolkapitalen sitt hegemoni. Kva program nyfascismen kan føreslå i denne samanhengen, er difor eit springande punkt.
Etterkrigskapitalismen: Ein leiar utan koloniar
Det andre økonomiske aspektet ved den strukturelle krisa er forankra i sjølve etterkrigskapitalismen sitt vesen. Kapitalismen etter den andre verdskrigen skilde seg frå kapitalismen før den fyrste verdskrigen – vi utelèt mellomkrigstida som ei tid med eksepsjonell uro og overgang – på ein avgjerande måte. I etterkrigstida måtte systemet kvitte seg med det koloniale imperiet, noko som tydde to ting. For det fyrste mista det alle sine “marknader på kran”, for å låne eit uttrykk frå den britiske økonomihistorikaren S. B. Saul. For det andre var den årlege “tappinga av meirverdi” frå koloniane ikkje lenger tilgjengeleg for den nye leiaren av den kapitalistiske verda: USA.8 Denne “uttømminga” hadde tydd at den leiande kapitalistiske makta i den tidlegare perioden, Storbritannia, rett og slett kunne røve til seg eksportoverskotet til koloniane sine andsynes resten av verda utan noko motyting. Avkoloniseringa tydde ei slutt på denne “uttømminga”.9 Begge desse utviklingane frå avkoloniseringa hadde djup verknad på økonomien til etterkrigsleiaren av den kapitalistiske verda.
Den kapitalistiske verda har alltid hatt ein leiar som kapitalismen vert spreidd til nye område under, og som òg fungerer som forsvarar av systemet. Leiarskapet krev nødvendigvis at leiaren går med eit underskot på driftsbalansen [current account deficit] andsynes den ikkje-koloniale verda. Det heng saman med at spreiinga av kapitalisme til nye land krev at desse landa finn marknader for varene sine. Leiaren må imøtekoma desse ambisjonane ved å halda sin eigen marknad open for varene deira, noko som inneber eit driftsbalanse-underskot. Dessutan krev styret av den globale dominansen til kapitalismen – ein av oppgåvene til leiaren – store pengesummar, noko som òg inneber eit underskot. USA opprettheld til dømes meir enn 750 militærbasar rundt om i verda for å forsvare systemet, inkludert sitt eige imperium, som er ein integrert del av systemet. Dette tyder utgifter til lokale varer og tenester over heile verda, noko som bidreg til underskotet deira.
Historisk har “uttømminga” frå koloniane og sal av leiaren sine varer i koloniale marknader spelt ei stor rolle for å betale for dette underskotet. Slik har leiaren ikkje berre unngått gjeld, men til og med hatt eit samla overskot i driftsbalansen som gjev høve til kapitaleksport som kan hjelpe spreiinga av kapitalismen. Som leiaren av etterkrigskapitalismen fall USA – nettopp fordi dei mangla eit kolonialt imperium – i aukande utanlandsk gjeld medan dei oppfylte leiarskapsrolla. Dei hadde sjølvsagt eit imperium i den tydinga at dei kontrollerte eit økonomisk territorium der dei fekk essensielle råvarer frå. Men dei kunne ikkje “tømme ut meirverdien” ved å skatte dette imperiet – det vil seie at dei ikkje kunne få ein monaleg del av desse råvarene gratis. Og dei kunne ikkje selje varene sine der utan å møte tollmotstand. Sjølv om USA byrja med eit stort overskot i driftsbalansen like etter krigen, fall dei difor i eit kronisk underskot frå midten av 1970-talet, og er i dag verda sitt mest forgjelda land.
Korleis den tidlegare leiaren av den kapitalistiske verda, Storbritannia, unngjekk denne lagnaden, kjem klart fram av arbeidet til Saul. I 1910 utgjorde Storbritannia sitt samla underskot på drifts- og kapitalbalansen (kapitalbalanse-underskot syner til kapitaleksport) andsynes land som dei hadde eit samla underskot med, 145 millionar pund. Det gjaldt Kontinental-Europa, USA og andre tempererte område med europeisk busetjing som Canada, Australia, New Zealand og Sør-Afrika. Det samla underskotet deira andsynes kontinental-Europa og USA åleine utgjorde 90 millionar pund. Samstundes vart eit overskot i driftsbalanse på heile 60 millionar pund reist frå berre éin koloni: India.
Denne summen på 60 millionar pund hadde tre delar: 1) Storbritannia sitt vareeksportoverskot til India, i ei tid der eksporten deira enno var dominert av bomullstekstilar som hadde hatt ein “avindustrialiserande” verknad på den indiske økonomien ved å fortrengje dei tradisjonelle førkapitalistiske produsentane, inkludert handvevarar; 2) “uttømminga” frå India, som bestod av India sitt vareeksport-overskot andsynes resten av verda, som Storbritannia tileigna seg; og 3) Storbritannia sine netto usynlege inntekter frå India i form av skipsfart, forsikring og andre kommersielle postar. Desse påførte India forpliktingar som betalte for so mykje som to tredelar av Storbritannia sitt samla deficit andsynes Kontinental-Europa og USA, og to femdelar av det samla underskotet deira andsynes alle land som dei hadde eit samla underskot til. Dette var mogleg på grunn av India sin koloniale status. USA, som mangla koloniar og dimed tilgang til slike pressmiddel, hamna i aukande gjeld. Å ha koloniar ville kanskje ikkje ha vore nok for dei for å unngå gjeldssettning, men det er ikkje relevant her. Dei hadde rett og slett ingen koloniar, i motsetnad til Storbritannia.
Å hamne i slik utanlandsk gjeld spelar ingen rolle så lenge valutaen til det leiande landet vert rekna “like god som gull”. Økonomiske institusjonar og individ over heile verda er då villige til å halda denne valutaen i uavgrensa mengder. Under Bretton Woods-systemet var den amerikanske dollaren faktisk offisielt påboden å vera “like god som gull”, konvertibel til gull til 35 dollar per unse. Sjølv etter at den offisielle konvertibiliteten til dollaren vart avslutta av Nixon-administrasjonen – mellom anna på grunn av presset frå Frankrike si rørsle vekk frå dollaren under president Charles de Gaulle – vart tilliten til verdien av dollaren snart gjenoppretta ved ein ny paritet, sjølv om den ikkje lenger var offisielt støtta.
Sjølv om denne tilliten har oppretthalde det internasjonale finansielle systemet, kan ein ikkje fornekte det massive trugsmålet mot dollaren – og dimed mot dette systemet – som kjem av at USA er verda si største skuldar, og av dei billionar av dollar (eller dollar-denominerte verdiar) som flyt rundt i verda. Dette trugsmålet vert vanlegvis diskutert, av verda sine formue-eigarar, som ei moglege rørsle frå dollar til ein annan valuta. Sidan ingen annan valuta er like viktig som dollaren i verdsøkonomien i dag, vert trugsmålet vanlegvis undervurdert. Det heile denne diskusjonen gløymer, er likevel trugsmålet mot det internasjonale finansielle systemet som kjem av ei moglege overgang frå dollar til varer – særleg til ein kritisk vare som olje.
Stabiliteten til det post-Bretton Woods-systemet kan faktisk seiast å ha vore basert på forventninga om ein stabil dollarpris på olje (trass i kortsiktige svingningar). Denne faktoren er so viktig at heile post-Bretton Woods-systemet kan kallast ein “olje-dollar-standard”. Sjølv ei forbigåande rørsle frå dollar til olje kan kort sagt enkelt destabilisere den.
Trugsmålet mot det finansielle systemet
Det er verd å minnast ein gamal debatt her. I The Political Economy of Growth understreka Paul Baran grensene for keynesiansk etterspurnadsstyring med argumentet at eit varig budsjettunderskot aukar økonomien sin sårbarleik for inflasjon. Joan Robinson kritiserte dette argumentet og skulda Baran for å dra inn ein diskreditert kvantitetsteori for pengar.10 Poenget til Baran var likevel heilt annleis enn Robinson tok det til å vere. Baran snakka ikkje om å “lese kvantitetslikninga frå venstre til høgre” – det vil seia oppbygginga av pengemengd eller kvasi-pengemengd i private hender gjennom budsjettunderskot. Han snakka om oppbygginga av privat formue i form av krav mot staten. Sjølv i ei verd der pengemengda har ein intern årsak [endogen], vil den marginale risikopremien ved å kjøpe ei vareeining med eigne midlar vere mindre enn den ved å kjøpe henne med lånte midlar – då prisen er forventa å stige tilstrekkeleg til at spekulativt kjøp lønner seg. Dette fylgjer direkte av prinsippet om aukande risiko. Jo større den private formua i form av krav på staten er i høve til bruttonasjonalproduktet, desto meir er økonomien – ceteris paribus [under elles like tilhøve] – sårbar for inflasjon gjennom ei mogleg overgang til varespekulasjon.11
Eit tilsvarande argument kan fremjast for verdsøkonomien i det høvet vi diskuterer. Å ha eit kolonialt imperium, der utpressingar opphever det leiande landet sitt behov for utanlandsk låning, er analogt med at statsutgifter innanfor eitt land vert finansiert av skattar – noko som opphever behovet for eit budsjettunderskot. På same vis er aukande utanlandsk gjeld hjå det leiande landet for å finansiere driftsbalanse-underskot analogt med at ei regjering i ei nasjonaløkonomi tyr til aukande offentleg gjeld for å finansiere utgiftene sine. Jo større denne gjelden er i høve til produksjonsstraumen, desto meir er systemet sårbart for inflasjon.
Å seie dette er ikkje å hevde at eit attervending av inflasjon er overhengande i verdøkonomien. Det er berre å trekkje merksemda mot den prekære posisjonen verdøkonomien sit i no, på grunn av dei varige driftsbalanse-underskota som det leiande kapitalistiske landet har drive med over lang tid. Viss inflasjonen brått bryt ut, ville verdsøkonomien – som allereie opplever stagnasjon og høgare arbeidsløyse – verta dytta inn i ei akutt resesjon av dei anti-inflasjonistiske tiltaka som situasjonen då ville krevje.
Trump sin økonomiske strategi
Donald Trump sin økonomiske strategi må sjåast i denne samanhenga. I liberale krinsar er det vanleg å avvise dei økonomiske tiltaka hans som handlingane til ein idiot eller eit ubalansert sinn. Men dette er ei for enkel lesing av situasjonen. Trump har tvert imot ein strategi med to komponentar. Den eine er ei deling av den amerikanske rolla som “forsvarar av den kapitalistiske verda” med andre avanserte kapitalistiske land. Trump si insistering på at europeiske land skal bruke 5 prosent av BNP-et sitt på militærutgifter er ein del av denne komponenten. Dette ville redusere driftsbalanse-underskotet til USA.
Den andre komponenten går ut på å skaffe USA dei same fordelane som Storbritannia henta frå det koloniale imperiet sitt. Denne komponenten utgjer ei rekolonisering av det globale sør. Om Trump har tenkt gjennom konsekvensane av å føre dette rekoloniseringsprosjektet, og om prosjektet faktisk ville lukkast i å overvinne den vansken USA-imperialismen står i no, er spørsmål vi ikkje går inn på her. Det som opptar oss er tolkinga som kan gjevast av Trump sin strategi.
Å seie at freistnaden er å rekolonisere det globale sør, tyder sjølvsagt ikkje å styre det med visekongar sende frå Washington. Ideen er å ha lydige regime i sør som fører økonomiske politikkar diktert av USA. Rekolonisering tyder ikkje ei overskriding av nyliberalismen, ettersom dette er noko som monopolkapitalen – som vi har sett – ikkje ynskjer. Det tyder innføringa av ei ytterlegare asymmetri i den nyliberale ordenen, der det globale sør vert verande fanga innanfor nyliberalismen i si urørte form, medan USA – og mogleg det globale nord – flyttar seg vekk frå nyliberalismen i spørsmål som gjeld handel, men held seg til den då det gjeld fridomen for kapitalrørsler, inkludert finans.
Slik asymmetri inneber med naudsyn å flytte byrda av krisa over på skuldrene til det globale sør. I praksis tyder dette – sidan monopolkapitalane i landa i sør må vera medskyldige i det nye økonomiske regimet som vert innført – ei intensivering av klemma på bøndene, småborgarskapet, små kapitalistane, og sjølvsagt arbeidarane og jordbruksarbeidarane i det globale sør.
Rekolonisering av det globale sør
Ein del av denne rekoloniseringsinnsatsen er å påtvinge ulike handelsavtalar frå USA på land i det globale sør. Den indo-amerikanske handelsavtalen som no vert forhandla, er eit døme. (Den hadde vorte ferdigstilt tidlegare, men den amerikanske høgsteretten si avgjerd mot Trump sine tolltariffar har opna han for forhandling på nytt, sjølv om den nye endelege forma neppe vert særleg ulik den ein hadde tidlegare.)12 Trump si tollaggressjon kan faktisk sjåast som eit instrument for å presse land i sør til å akseptere slike ulike avtalar som det “mindre vonde” i høve til alternativet: å møte enorm amerikansk toll.
Den indo-amerikanske handelsavtalen tillèt USA å påtvinge toll på indiske varer, medan India får lov til å påtvinge null eller mykje lågare toll på amerikanske varer. Avtalen er ein måte å sikre at India kjøper meir import frå USA – akkurat slik koloniane var forplikta til å kjøpe frå England utan å ha fridomen til å verne om sine eigne økonomiar.
Ikkje nøgd med dette set avtalen òg faktiske mål for kor mykje India skal importere frå USA innan spesifikke datoar. Desse måla er langt høgre enn dei eksisterande nivåa for India si import frå USA. Merkeleg nok finst det ingen tilsvarande mål for import frå India til USA, noko som berre understrekar den avtalen sin ubalanse. Påtvinginga av slike absolutte mål går sjølv ut over det som rådde i kolonialperioden. Kolonial-India hadde til dømes ikkje fridom til å påtvinge toll på britiske varer, men den faktiske mengda import frå Storbritannia i kolonialperioden var overlate til etterspurnaden i den indiske marknaden. Den indo-amerikanske handelsavtalen derimot, er ikkje nøgd med ei ordning av denne typen åleine. I staden fastset den kor mykje India skal kjøpe frå USA over ein viss periode! Sidan det ikkje er grunn til å tru at USA er spesielt hemningslause mot India, kan ein venta tilsvarande ulike avtalar påtvungne andre land i det globale sør.
Slike påtvungne avtalar mot handelspartnarar har to verknader. Dei vil både heve sysselsetjinga og produksjonen innanfor USA gjennom ein “tigg-naboen-din”-politikk [“beggar-thy-neighbor” policy], og dei reduserer det amerikanske handelsunderskotet – og dimed driftsbalanse-underskotet. Dei hevar innanlandsk produksjon og sysselsetjing ved å auke den samla etterspurnaden gjennom auka netto eksport (X-M [eksport minus import]) utan å måtte auke statsutgiftene. Difor oppstår ikkje spørsmålet om å konfrontere internasjonal finanskapital gjennom auka budsjettunderskot eller skattar på dei rike. Løysinga på begge krisene som konfronterer USA-imperialismen – produksjonsstagnasjon og eit gapande driftsbalanse-underskot – vert difor søkt gjennom slike ulike avtalar, utan å utfordre hegemoniet til internasjonal finanskapital.
Dette er likevel berre ein del av rekoloniserings-innsatsen. Den andre delen går ut på at USA får tak i kjelder til kritiske råvarer – særleg olje – lokalisert i sør. Åtaket på Venezuela, som har dei største påviste oljereserva i verda; bortføringa av presidenten i Venezuela; og åtaket på Iran, ein annan stor oljeprodusent, syner denne sida av rekoloniserings-innsatsen. Kravet på ressursane til Grønland, som har førekomstar av sjeldne jordartar – kritisk innsatsfaktor for fleire verksemder – fell òg inn i dette mønsteret.
USA er allereie verda sin største oljeprodusent. Å få tak i oljereserva til Venezuela og Iran – og dei til andre land som ville verta målretta etterpå – ville gje Washington eit jerngrep over verda si oljeøkonomi, forsterka av nærleiken deira til Saudi-Arabia og andre vestasiatiske oljeprodusentar.
Dette jerngrepet ville koma USA til nytte på fleire måtar for å oppretthalde dominansen til dollaren. For det fyrste ville det sikre at dollaren vert verande sirkulasjonsmediet i den overvegande delen av oljetransaksjonane i verda. For det andre ville det sikre at forventninga om stabilitet i dollarprisen på olje – som hindrar einkvar overgang frå dollar til olje og dimed opprettheld den “røynlege” verdien av dollaren andsynes verda sine råvarer – vert verande enno meir fast forankra. For det tredje ville opning av desse oljeressursane for utnytting av amerikanske firma – som rett og slett kan tileigne seg ein del av ressursane – gje USA høve til ei “uttapping av meirverdi” på akkurat den måta Storbritannia gjorde det frå koloniane sine. Den siste ville hjelpe med å minske det amerikanske driftsbalanse-underskotet.
Den politiske avkoloniseringa etter den andre verdskrigen var relativt enkel. Men ho vart fylgd av ein langt meir strevsam økonomisk avkolonisering, der landa i det globale sør søkte å vinne kontroll over sine naturressursar frå metropolkapitalen. Økonomisk avkolonisering vart hardt motarbeidd av imperialismen, som konstruerte kupp for å velte regjeringar som freista økonomisk avkolonisering, og til og med eggja til borgarkrigar for å sabotere slike innsatsar. Aggresjonen mot Jacobo Árbenz i Guatemala, Mohammad Mossadegh i Iran, Gamal Abdel Nasser i Egypt, Patrice Lumumba i Kongo, og Salvador Allende i Chile kjem lett i hug som synlege freistnader på å hindre økonomisk avkolonisering. Sovjetunionen spelte ei avgjerande rolle i å slå attende mange slike imperialistiske freistnader og i å hjelpe prosessen med økonomisk avkolonisering.
Trump insisterer på å reversere økonomisk avkolonisering, og han bryt heilt ny grunn i prosessen med å gjere det. Han tek faktisk direkte militær aksjon – i motsetnad til å eggja kup og liknande – for å vinne kontroll over ressursane i sør attende frå landa der. Iran er det klassiske dømet på dette. Slik direkte militær aksjon utan nokon tenkjeleg grunn annan enn å røve til seg ressursane deira, utgjer eit heilt nytt kapittel i moderne imperialisme si historie.
Motstand frå det globale sør
Folket i det globale sør vil likevel ikkje saktmodig [meekly] akseptere slik rekolonisering frå imperialismen. I mange land i sør hadde storkapitalen – frustrert av hindringane mot veksten deira frå det koloniale regimet – slutta seg til sjølvstendekampen og vore ein del av den antikoloniale fronten. India er eit klassisk døme. Det som heilt sikkert er sant, er at storkapitalen – og til og med ein del av den urbane øvre middelklassen som er ivrig etter å sende barna sine for å slå seg ned i metropolen – har skifta side sidan den gongen og forlatt den antiimperialistiske leiren. Men dei andre klassane, som var ein del av den antikoloniale fronten og som òg ville verta hardt råka av rekoloniseringsprosjektet til USA-imperialismen, vil setje opp ein sterk motstand mot rekolonisering.
Denne motstanden vil dessutan verta retta ikkje berre mot imperialismen, men òg mot den innanlandske monopolkapitalen. Den vil òg verta retta politisk mot nyfascistiske regime der slike regime sit ved makta med støtte frå monopolkapitalen. Den vil, som eit fylgje, leie til enorme revolusjonære opningar. Dei komande månadene vil difor sannsynlegvis sjå harde kampar i det globale sør – kampar som utan tvil vil vera smertefulle, men av stor historisk tyding.
At rekolonisering frå imperialismen ikkje vil verta ei enkelt sak, vert demonstrert av det som skjer i Iran. Motstanden i Iran har faktisk kome som ei stor overrasking for USA-imperialismen. Dersom Iran hadde smuldra lett, ville imperialismen ha vorte oppmuntra til å føre rekoloniseringsprosjektet sitt med enno større kraft og snøggleik, og andre land i det globale sør ville ha kjent seg svekkja i den antiimperialistiske kampen sin. Det finst, med andre ord, ein dialektikk av motstand: at eit land sin sterke motstand styrkar viljen til å motstå hjå andre land. Det finst òg ein dialektikk av svekkjing: at eit land sitt svake svar på imperialistisk rekolonisering tener til å gjere andre land vert motlause. Den urokkelege kampen ført av Iran er ei oppfriskande kraft for det globale sør som heilskap. Imperialismen ville sjølvsagt ikkje forlata agendaen sin for å rekolonisere det globale sør på grunn av Iran sin motstand, men den ville sannsynlegvis verta sakka ned i å føre fram agendaen sin.
Frå Monthly Review, Vol. 78, Nr. 03 (juli–august 2026)
Prabhat Patnaik er professor emeritus ved Centre for Economic Studies and Planning, Jawaharlal Nehru University, New Delhi.
Notar
Joseph Stiglitz, “Inequality is Holding Back the Recovery”, New York Times, 13. januar 2013.
Det store unntaket frå desse globale lønstendensane er Kina, der løner har auka vesentleg, drive av statleg politikk. Dette fornektar likevel ikkje påstanden om at meirverdien av produksjon aukar, for verda si produksjon som heilskap og i einskilde land i den kapitalistiske verda.
Argumentet fremja i samanheng med USA av Paul A. Baran og Paul M. Sweezy i Monopoly Capital (New York: Monthly Review Press, 1966) vert nytta her for den kapitalistiske verda som heilskap.
Dette punktet vert diskutert meir detaljert i Utsa Patnaik og Prabhat Patnaik, Capital and Imperialism (New York: Monthly Review Press, 2021).
Prabhat Patnaik, “Why Neoliberalism Needs Neofascists”, Boston Review, 19. juli 2021.
Japan var det fyrste landet som kom ut av den store depresjonen på denne måten. Tyskland fylgde etter etter at Adolf Hitler kom til makta i 1933.
Ein samordna finanspolitisk stimulans mellom fleire land for å koma ut av den store depresjonen hadde vorte føreslått på 1930-talet av John Maynard Keynes, og òg av ei gruppe tyske fagforeiningsfolk, men utan resultat. Sjå Charles P. Kindleberger, The World in Depression, 1929–1939 (Berkeley: University of California Press, 1973).
S. B. Saul, Studies in British Overseas Trade (Liverpool: University of Liverpool Press, 1960).
For ein diskusjon og ei oversikt over “uttømminga” frå India til Storbritannia, sjå Patnaik og Patnaik, Capital and Imperialism.
Joan Robinson, Economic Philosophy (Harmondsworth: Penguin, 1966).
For ei detaljert presentasjon av dette argumentet, sjå Prabhat Patnaik, Accumulation and Stability Under Capitalism (Oxford: Clarendon, 1997), 81–86.
For ei detaljert kritikk av denne avtalen, sjå Biswajit Dhar, “India Has Accepted Gross Asymmetry”, Frontline, 23. februar 2026; sjå òg Prabhat Patnaik, “Modi Government’s Gymnastics to Defend the Indo-US Deal”, MR Online, 4. mars 2026.